Jules Henri Poincaré (ur. 29 kwietnia 1854 w Cité Ducale niedaleko Nancy, Francja, zm. 17 lipca 1912 w Paryżu) (wym. []) – francuski uczony: matematyk, fizyk teoretyczny i matematyczny, astronom teoretyczny i filozof nauki, w tym matematyki, a z wykształcenia również inżynier górnictwa. Profesor fizyki matematycznej na Sorbonie, członek Francuskiej Akademii Nauki, Towarzystwa Królewskiego w Londynie (ang. Royal Society), Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuk i Nauk i innych zrzeszeń, doktor honorowy kilku uczelni oraz laureat wiodących nagród naukowych jego czasów jak Złoty Medal Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego (ang. Royal Astronomical Society, 1900) i Medal Sylvestera (1901).
Jako matematyk zajmował się m.in. topologią, w której był pionierem topologii algebraicznej i autorem hipotezy, która czekała na rozstrzygnięcie przez prawie stulecie, aż do XXI wieku. Miał też wkład do analizy, formułując tzw. lemat Poincarégo w teorii form różniczkowych. W fizyce teoretycznej i matematycznej zajmował się m.in. mechaniką nieba. Badał mechaniczno-grawitacyjny problem trzech ciał, co kontynuowało wcześniejsze badania Laplace’a na ten temat i otworzyło teorię chaosu deterministycznego. Poincaré rozwijał też elektrodynamikę Maxwella i teorię eteru Lorentza, antycypując elementy szczególnej teorii względności Einsteina.
W filozofii nauki i epistemologii reprezentował konwencjonalizm, podobnie jak Pierre Duhem, przyczyniając się do rozwoju pozytywizmu, zwłaszcza jego trzeciej i finalnej fali – pozytywizmu logicznego. W filozofii matematyki Poincaré był intuicjonistą, wojującym z teorią mnogości Cantora i z formalizmem Hilberta.
Życiorys mały|Poincaré na pierwszym Kongresie Solvay, obok Marii Skłodowskiej-Curie (Bruksela 1911)
Został profesorem Uniwersytetu Paryskiego w 1881 roku. Od 1886 profesor fizyki matematycznej na Sorbonie. Od 1887 członek Francuskiej Akademii Nauk i 22 innych akademii nauk (w tym Royal Society) oraz doktor honorowy 8 uniwersytetów. Z zawodu był inżynierem górnictwa.
Dorobek naukowy Fizyka z astronomią Był prekursorem teorii względności i miał nawet do Einsteina żal o zawłaszczenie swego intelektualnego dorobku w tej sferze. W świecie nauki przyjęta jest zasada powoływania się na badania poprzednika, czego Einstein nie robił. Swoje badania Poincaré zaczął od studiowania praw Izaaka Newtona, stwierdzając, że są one wyjątkiem od innych przyjętych zasad. Obliczenia, którymi się zajmował, nigdy nie zostały ukończone, a teorię względności upowszechnił Einstein.
Autor wielu prac z fizyki matematycznej, termodynamiki, elektromagnetyzmu i teorii potencjału; zajmował się również mechaniką nieba.
Matematyka Poincaré zajmował się niemal wszystkimi ówcześnie znanymi dziedzinami matematyki, w wielu osiągając znaczące wyniki, m.in. w równaniach różniczkowych. Jest również współtwórcą współczesnej topologii kombinatorycznej. Jako pierwszy opublikował pracę z topologii kombinatorycznej.
Jest też prawdopodobnym twórcą nazwy homeomorfizmu – podstawowego pojęcia topologii. Użył tego terminu w dziele Analysis Situs z 1892 roku, choć w węższym znaczeniu niż to późniejsze, ugruntowane w XX wieku Jeff Miller i John Aldrich, Homeomorphism [w:] Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics (H), MacTutor History of Mathematics archive, mathshistory.st-andrews.ac.uk [dostęp 2022-02-14]..
Autor hipotezy Poincarégo – problemu topologicznego sformułowanego w roku 1904. Rozwiązanie problemu ukończono w roku 2003, do 2006 trwało porządkowanie związanych z nim prac. Głównym autorem dowodu jest matematyk rosyjski, Grigorij Perelman, który udowodnił prawdziwość hipotezy geometryzacyjnej Thurstona, której hipoteza Poincarégo jest szczególnym przypadkiem.
Poglądy filozoficzne Poglądy Poincarégo z zakresu filozofii nauki cechuje konwencjonalizm (którego był twórcą) wyrażający się przede wszystkim w ujęciu języka nauki jako zespołu umownych znaków, których zadaniem jest interpretacja danych doświadczenia (empiryzm). W okresie odkrycia radioaktywności Poincaré głosił, że podstawowe prawo przyrodoznawstwa — zasada zachowania energii — zostało rzekomo całkowicie obalone. Włodzimierz Lenin charakteryzował Poincarégo w sposób następujący:
Prace Jego prace z fizyki dotyczyły między innymi zagadnienia równowagi obracającego się ciała płynnego (1885), a także zagadnienia trzech ciał (1889). Prace z dziedziny astronomii: Methodes nouvelles de la mecanique celeste (1892–1899), Lecons de la mecanique celeste (1905–1910), Lecons sur les hypotheses cosmogoniques (1911).
Wydał szereg dzieł, m.in.: Les méthodes nouvelles de mécanique céleste (1892–1899, 3 t.), La Science et l’Hypothèse (1902), La Valeur de la Science (1905), Science et Méthode (1908).
W przekładzie polskim wyszły: Nauka i Hipoteza (1908), Wartość nauki (1908), Nauka i Metoda (1911).
Nagrody i wyróżnienia 1900: Złoty Medal Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego; 1901: Medal SylvesteraWinners of the Sylvester Medal of the Royal Society of London, MacTutor History of Mathematics archive [dostęp 2021-08-12]. za duży i ważny wkład w nauki matematyczne; 1911: Medal Bruce.
Zobacz też (2021) Poincaré „Henri Poincaré” – francuski okręt podwodny z okresu międzywojennego Grupa Poincarégo Nierówność Poincarégo Nagroda Henriego Poincarégo
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Henri Poincaré – prace w bibliotece Polona
Anglojęzyczne
[dostęp 2021-10-30].
Poincaré, Jules Henri (1854–1912) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].
Kategoria:Absolwenci École polytechnique Kategoria:Absolwenci Mines ParisTech Kategoria:Autorzy hipotez matematycznych Kategoria:Członkowie Akademii Francuskiej Kategoria:Członkowie Francuskiej Akademii Nauk Kategoria:Członkowie Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuk i Nauk Kategoria:Członkowie Royal Society Kategoria:Elektrodynamicy klasyczni Kategoria:Filozofowie francuskojęzyczni Kategoria:Filozofowie matematyki Kategoria:Filozofowie współcześni Kategoria:Fizycy upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Francuscy astronomowie XX wieku Kategoria:Francuscy elektrodynamicy Kategoria:Francuscy filozofowie nauki Kategoria:Francuscy filozofowie XX wieku Kategoria:Francuscy fizycy XIX wieku Kategoria:Francuscy fizycy XX wieku Kategoria:Francuscy fizycy teoretyczni Kategoria:Francuscy inżynierowie górniczy Kategoria:Francuscy matematycy XIX wieku Kategoria:Francuscy matematycy XX wieku Kategoria:Francuscy topolodzy Kategoria:Francuzi upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Laureaci Złotego Medalu Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego Kategoria:Laureaci Medalu Sylvestera Kategoria:Laureaci Medalu Bruce Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami twierdzeń Kategoria:Matematycy upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami nierówności Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami hipotez matematycznych Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami grup w matematyce Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Księżycu Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami planetoid Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Montparnasse w Paryżu Kategoria:Teoretycy względności Kategoria:Urodzeni w 1854 Kategoria:Zmarli w 1912 Kategoria:Mechanika klasyczna – francuscy badacze