Bazylika Katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Sandomierzu – kościół gotycki wzniesiony ok. 1350-1370, rozbudowany w poł. XV w. Barokowa fasada świątyni pochodzi z 1670 roku. W latach 1708–1776 nastąpiła barokizacja wnętrza. Pod koniec XIX w. katedrę odnowiono według wytycznych ks. Józefa Karsznickiego (m.in. okładzina elewacji z cegły). Katedra od 1818 roku, bazylika mniejsza od 1960 roku.
Historia 1148 – najstarszy znany zapis dotyczący świątyni ufundowanej prawdopodobnie przez Bolesława Krzywoustego około roku 1120 – pochodzący z bulli papieża Eugeniusza III. 1191 – Kazimierz Sprawiedliwy nadał kościołowi prawa kolegiaty. Pierwszym prepozytem kolegiaty został Wincenty Kadłubek, kustoszem natomiast Czesław Odrowąż. XIII wiek – budowa prostokątnego chóru 1303 – kolegiata została ograbiona. Inspiracja przypisywana jest biskupowi Janowi Muskacie. 1350 około – początek budowy świątyni w stylu gotyckim z fundacji króla Kazimierza Wielkiego 1370 około – ukończenie budowy halowego korpusu 1382 – biskup krakowski Jan z Radliczyc konsekrował świątynię 1375 – biskup Florian Mokrski ufundował ołtarz św. Jadwigi. 1478 – 26 lipca chrzest królewny polskiej Barbary Jagiellonki w obecności króla Kazimierza IV Jagiellończyka i królowej Elżbiety Rakuszanki
Architektura Wyposażenie wnętrza jest późnobarokowe i rokokowe (ołtarz główny późnobarokowy z czarnego inkrustowanego marmuru, ołtarze boczne rokokowe rzeźbił M. Polejowski). Polichromie w prezbiterium i na ścianach są w stylu bizantyjsko-ruskim z 1. poł. XV w., odkrywane stopniowo i odnawiane w latach 1887–1934, na sklepieniu przez Juliusza Makarewicza 1933, w nawach Jana Bukowskiego 1935–1939. Ściany naw bocznych obudowane są boazerią z obrazami z lat 1708–1737 z cyklu „Martyrologium Romanum”, malowanymi przez Karola de Prevot. Wśród nich „Mord rytualny” czy przedstawianie rzezi ludności Sandomierza przez Tatarów. W katedrze znajdują się liczne nagrobki.
Organy Prospekt pochodzi z poprzednich organów, które zostały zbudowanew 1697 przez Andrzeja Nitrowskiego z Gdańska. Obecny instrument wybudowała firma Adolf Homan i Stanisław Jezierski. W późniejszych latach ks. dr Jan Chwałek zmienił dyspozycję. Manuał IManuał IIManuał IIIPedał1. Pryncypał 16'1. Pryncypał 8'1. Amabilis 16'1. Contrabas 32'2. Pryncypał 8'2. Burdon 8'2. Flet major 8'2. Subbas 16'3. Gemshorn 8'3. Klarnet 8' (labialny)3. Violino 8'3. Violonbas 16'4. Holflet 8'4. Pryncypał 4'4. Undamaris 8'4. Pryncypał 16'5. Octava 4'5. Rurflet 4'5. Pryncypał 4'5. Puzon 16'6. Concerflet 4'6. Octava 2'6. Flet 4'6. Tuba 8'7. Octava 2'7. Sesquialtera 2x7. Blokflet 2'7. Octavbas 8'8. Quinta 2 2/3'8. Quinta 1 1/3'8. Mixtura 3x8. Oktava 4'9. Mixtura 4x9. Siflet 1'9. Obój 8'9. Fletbas 8'10. Acuta 3x10. Scharf 3x10. Nazard 2 2/3'11. Żele 9x (cymbel polski)11. Regał 8'12. Trompet 8'13. Tremoloflet 4'
Pochowani w katedrze
Marcin z Urzędowa (zm. 22 czerwca 1573)
Pomnik historii thumb|left|80px|Logo „Pomnik Historii” 22 listopada 2017 r. decyzją prezydenta RP Andrzeja Dudy na wniosek Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Piotra Glińskiego, po uzyskaniu opinii Rady Ochrony Zabytków, wpisano sandomierski historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy na listę pomników historii, przyznawany zabytkom nieruchomym o szczególnej wartości historycznej, naukowej i artystycznej, utrwalonym w powszechnej świadomości i mającym duże znaczenie dla dziedzictwa kulturalnego Polski. Obszar tego pomnika obejmuje zabytki sandomierskiej starówki, w tym między innymi bazylikę katedralną, sandomierskie kościoły pw. Nawrócenia Świętego Pawła, pw. św. Jakuba, pw. św. Michała, pw. św. Józefa, pw. Ducha Świętego, Dom Długosza, średniowieczny układ urbanistyczny miasta, Brama Opatowska, ratusz, Collegium Gostomianum, Wąwóz Królowej Jadwigi i Wąwóz Piszczele.
Przypisy
Literatura Agata Dworzak, „Fabryka” kolegiaty sandomierskiej w latach siedemdziesiątych XVIII wieku. Kilka uwag o strukturze organizacyjne, [w:] Religia w epoce nowożytnej. Polityka-Społeczeństwo-Kultura, Kraków 2013, s. 8–23. Agata Dworzak, Nowe źródła do prac Macieja Polejowskiego w kolegiacie sandomierskiej, [w:] „Roczniki Humanistyczne”, 62 (2014), Nr. 4, s. 33–73.
Linki zewnętrzne Wirtualny spacer Bazylika Katedralna w Sandomierzu – oficjalna strona internetowa parafii – Sandomierska Turystyka Archiwalne publikacje i zdjęcia kościoła w bibliotece Polona
Kategoria:Architektura gotyku w województwie świętokrzyskim Kategoria:Bazyliki w Polsce Kategoria:Katedry rzymskokatolickie w Polsce Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Kategoria:Pomniki historii Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie)