Kolegium jezuitów w Poznaniu – uczelnia jezuicka prowadzona w Poznaniu w latach 1572–1773, jedna z największych i najbardziej prestiżowych uczelni Rzeczypospolitej Obojga Narodów, protoplasta UAM w Poznaniu.

Zespół budynków byłego kolegium zlokalizowany jest w Poznaniu, przy placu Kolegiackim i jest obecnie siedzibą Urzędu Miasta Poznania.

Historia Jezuici przybyli do Poznania w 1571 r., obejmując ówczesny kościół świętego Stanisława biskupa (obecnie kolegiata Matki Boskiej Nieustającej Pomocy i św. Marii Magdaleny w Poznaniu), dwa szpitale, szkołę miejską „ad Sanctam Mariam Magdalenam” oraz plac pod budowę przyszłego kolegium, a także tereny wokół ówczesnego, rozebranego w XVIII wieku, kościoła farnego – Kolegiaty św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Tak liczne nadania sprawiły, że już w krótkim czasie Poznań stał się jednym z największych centrów Towarzystwa Jezusowego w Polsce. Inicjatorem stworzenia kolegium był biskup Adam Konarski. Do początku XVIII wieku mieściło się ono w gmachu tzw. Starego Kolegium przy ul. Gołębiej, w miejscu, gdzie obecnie znajduje się Ogólnokształcąca Szkoła Baletowa. Pierwotną siedzibę wyburzono po 1735 roku. Obecny budynek Kolegium wzniesiono w latach 1701–1733 pod kierownictwem Jana Catenazziego.

Kolegium stało się drugą po Akademii Lubrańskiego szkołą średnią z kursami akademickimi w mieście. Szkoła miała 16 profesorów, w tym pierwszego rektora – Jakuba Wujka i ok. 300 studentów. Wykładano takie przedmioty jak: języki antyczne, matematyka, geometria, fizyka, filozofia, a od połowy XVIII wieku także prawo, czy fizykę eksperymentalną oraz języki współczesne. Szkoła, jak na owe czasy, była nowoczesna, gdyż wykłady z nauk przyrodniczych obejmowały również przeprowadzanie doświadczeń. Na terenie szkoły działało, poza bogato wyposażonymi gabinetami biologicznym i fizycznym, także obserwatorium astronomiczne i teatr szkolny. W czasach Komisji Edukacji Narodowej w programie nauczania znajdujemy też zoologię i ogrodnictwo. mały|lewo|329x329px|Wieża bramna, widok od ul. Klasztornej Jezuici próbowali przekształcić Kolegium w uniwersytet, na co otrzymali nawet zgodę papieża, która została jednak cofnięta wobec ostrej reakcji Akademii Krakowskiej, którego władze argumentowały, że dwa uniwersytety w Koronie stanowiłyby dla siebie jedynie konkurencję i jeden w zupełności wystarczy.

Tym niemniej, na mocy przywileju królewskiego Zygmunta III Wazy z 28 października 1611 roku, kolegium jezuitów zaistniało jako pierwszy w Poznaniu uniwersytet, funkcjonowało jednak tylko kilka lat. Przywilej króla Zygmunta III został potwierdzony później jeszcze przez króla Jana Kazimierza w 1650 roku i króla Jana III Sobieskiego w 1678 roku. Ale i w tych przypadkach fundacje po pewnym czasie były zawieszane. Na podstawie tych przywilejów nadawano w Poznaniu stopnie i tytuły magistra oraz doktoraty.

W latach 1677–1773 przy kolegium działała prężna drukarnia jezuicka.

Po kasacie zakonu jezuickiego szkołę przejęła w 1773 Komisja Edukacji Narodowej i w 1780 r. połączyła ją z Akademią Lubrańskiego. Nowo powstała Wojewódzka Szkoła Wydziałowa ponownie podjęła starania o uzyskanie statusu uniwersytetu i ponownie te starania zostały storpedowane przez Akademię Krakowską. Szkoła do dziś istnieje jako Liceum św. Marii Magdaleny.

Po II rozbiorze Polski szkołę przekształcono w gimnazjum, potem podzielono na dwa (gimnazjum im. Fryderyka Wilhelma i gimnazjum Św. Marii Magdaleny), a budynek stał się siedzibą władz zaborcy. 23 października 1805 przebywał tu cesarz rosyjski Aleksander I w towarzystwie feldmarszałka Piotra Tołstoja i księcia Adama Czartoryskiego. Spożył tu obiad i uczestniczył w musztrzeZygmunt Boras, Lech Trzeciakowski, W dawnym Poznaniu, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1971, s. 234–235.. W ręce polskie obiekt ponownie przeszedł w 1806 roku. Wówczas, w listopadzie, przez niemal trzy tygodnie Kolegium stanowiło centrum ówczesnego świata – stało się kwaterą Napoleona Bonaparte. Po kongresie wiedeńskim budynek stał się siedzibą namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego, księcia Antoniego Henryka Radziwiłła. Funkcję tę pełnił do likwidacji autonomii w 1830 roku. Na dworze księcia gościło wiele sław, m.in. Fryderyk Chopin (1829) i Arthur Wellesley książę Wellington, pogromca Napoleona w bitwie pod Waterloo (1826).

W 1830 gmach zajęły pruskie urzędy Prowincji Poznań. Po odzyskaniu niepodległości w 1919 stał się siedzibą Urzędu Wojewódzkiego, a po II wojnie światowej kolejno: Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Prezydium Rady Narodowej Miasta Poznań i Urząd Miasta Poznań (tę funkcję spełnia do dziś).

Budynek

Jest to trzypiętrowy gmach w kształcie podkowy otaczający wewnętrzny dziedziniec, który od strony północnej zamyka jednopiętrowe skrzydło z barokową wieżą bramą od ulicy Koziej. Różowa elewacja podzielona jest przez liczne białe pilastry oraz gzymsy (tzw. wielki porządek). Najstarszą część stanowią skrzydło południowe i zachodnie, następnie dobudowano skrzydło wschodnie a niskie skrzydło północne wraz z wieżą powstało dopiero w 1737. Pierwotnie cały dziedziniec otaczał krużganek zamurowany w większości w XIX wieku, jego ocalałe fragmenty prowadzą do kościoła farnego. Najstarszym elementem całej budowli jest stojący przy bramie wjazdowej spiżowy słupek, będący w rzeczywistości sercem dzwonu, który spadł z dawnej, gotyckiej Kolegiaty św. Marii Magdaleny która zajmowała obecny Plac Kolegiacki.

Wieża W dzwonnicy w formie wieży bramnej wiszą trzy dzwony: Bogurodzica – 1370 kg wys. 123 cm, średnica 136 cm; odlany w 1928 w Przemyślu w ludwisarni braci Felczyńskich Św. Józef – 827 kg, wys. 103 cm, średnica 120 cm; odlany w 1928 w Przemyślu w ludwisarni braci Felczyńskich Św. Antoni – 643 kg, wys. 89., średnica 112 cm; odlany w 1928 w Przemyślu w ludwisarni braci Felczyńskich

RektorzyNiniejszą listę sporządzono na podstawie . Usunięto przy tym niektóre błędy w datach i nazwiskach na podstawie Jakub Wujek (1572-1578), Jan Konarski (1579–1593, 1598–1602), Stanisław Grodzicki (1594–1598), Marcin Śmiglecki (1602–1607), Stanisław Gawroński (1607–1613), Wojciech Czermakowski (1616-1620), Mateusz Bembus (1620-1623), Mikołaj Dyrowski (1627-1629), Jan Wielewicki (1629-1630), Jakub Dantowski (1630-1632), Stanisław Domaniewski (1632-1636), Jakub Golemowski (1636-1638) Stanisław Szczytnicki (1638-1644, 1648-1652) Wawrzyniec Pikarski (1644-1647), Kasper Drużbicki (1647-1648, 1662-1665), Maciej Proski (1652-1654), Marcin Olszewski (1654-1662), Stanisław Jerzykowicz (1665-1668), Stanisław Wapowski (1668-1671), Felicjan Dąbrowski (1671-1674), Stanisław Branicki (1674-1678), Bartłomiej Wąsowski (1678-1680, 1686-1689), Jan Hostyński (1680-1683), Tomasz Młodzianowski (1683-1686), Tomasz Doré (1689-1696), Jan Morawski (1696), Stanisław Bieczyński (1696-1697, 1698-1710), Stanisław Bielski (1697-1698), Adrian Miaskowski (1710-1712, 1716-20), Rafał Taczanowski (1712-1716), Jan Szymoński (1720-1723), Stefan Poniński (1723-1726), Stefan Szczaniecki (1726-1731), Jan Witkowski (1731-1732), Marcin Trąbczyński (1732), Mikołaj Naramowski (1737-1740), Jan Cywiński (1740-1743), Maciej Przanowski (1743-1745), Józef Kobielski (1745-1752), Wojciech Bystrzonowski (1752-1755), Sebastian Chomentowski (1755-1758), Józef Domaradzki (1758-1761), Władysław Wietrzyński (1761-1766), Franciszek Koźmiński (1766-1771), Michał Orłowski (1771), Adam Chrzanowski (1771-1773).

Znani wychowankowie

Wawrzyniec Gembicki (1559–1624) – biskup chełmiński 1600–1610, biskup kujawski 1610–1616, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski 1616–1624, kanclerz wielki koronny, podkanclerzy koronny, sekretarz wielki koronny Maciej Łubieński (1572–1652) – biskup chełmiński 1620–1626, biskup poznański 1626–1631, biskup kujawski 1631–1641, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski 1641–1652 Bernard z Wąbrzeźna (1575–1603) – mnich opactwa lubińskiego, sługa boży Wojciech Sokołowski (1586–1656) – jezuita, filozof i teolog Władysław Czarnkowski (zm. po 1656) – autor wierszy elegijnych Jerzy Tyszkiewicz (1596–1656) – biskup żmudzki i wileński Augustyn Kordecki (1603–1673) – przeor paulinów i obrońca Jasnej Góry w czasie potopu szwedzkiego Wacław Leszczyński (1605–1666) – biskup warmiński 1644–1659, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski 1659–1666 Krzysztof Grzymułtowski (1620–1687) – wojewoda poznański, dyplomata w służbie królewskiej bł. Rafał Chyliński (1694–1741) Stanisław Staszic (1755–1826) – historyk, pisarz i publicysta, działacz polityczny, społeczny i gospodarczy

Szkoły odwołujące się do tradycji kolegium Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Liceum Ogólnokształcące św. Marii Magdaleny w Poznaniu

Zobacz też Jezuickie obserwatorium astronomiczne w Poznaniu Rozruchy jezuickie w Poznaniu (1675) Pomnik koziołków – stojący przed głównym wejściem

Galeria

Przypisy

Linki zewnętrzne Audycja , Ratajska Telewizja Kablowa

Kategoria:Architektura barokowa w Poznaniu

Kategoria:Kontrreformacja w Polsce Kategoria:Budynki szkół i instytucji badawczych w Poznaniu Kategoria:Zabytkowe obiekty sakralne w Poznaniu Kategoria:Stare Miasto (Poznań)