Kędzierzyn (Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().) – centralna część miasta Kędzierzyn-Koźle (województwo opolskie).
W latach 1945–51 siedziba wiejskiej gminy KędzierzynRozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 (Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki, Nr. 34, Kat, dnia 22 grudnia 1945 r.). W latach 1951–1975 samodzielne miasto, które po jego zwiększeniu 30 października 1975 przemianowano 3 listopada 1975 na Kędzierzyn-Koźle.
Historia W 1283 wydano zezwolenie na lokowanie wsi Kędzierzyn na prawie niemieckim. W latach 1283–1355 znajdowała się w granicach księstwa kozielsko-bytomskiego (Piastowie śląscy).
10 stycznia 1289 książę Kazimierz bytomski jako pierwszy z książąt śląskich złożył w Pradze hołd lenny królowi czeskiemu Wacławowi II.
W 1526 powiat kozielski przeszedł pod zwierzchnictwem Habsburgów.
W 1741 podczas wojny o sukcesję austriacką powiat kozielski został zdobyty przez wojsko Królestwa Prus.
W 1783 Kędzierzyn liczył 166 mieszkańców.
Rozwój gospodarczy W latach 1792–1821 wybudowano Kanał Kłodnicki, który pobudził rozwój gospodarczy okolic Koźla. W 1845 uruchomiono linię kolejową Opole – Gliwice (stacja kolejowa w Kędzierzynie nazywała się wówczas Koźle-Kędzierzyn). Przyśpieszyło to rozwój gospodarczy całego regionu. W 1846 uruchomiono połączenie kolejowe z Raciborzem, a w latach 1875–1876 połączenie kolejowe z Nysą. W ten sposób Kędzierzyn bardzo szybko rozwinął się z wioski w osiedle dla pracowników kolei i transportu wodnego.
Liczba ludności w miejscowości„Kędzierzyn-Koźle Monografia Miasta”, Państwowy Instytut Naukowy w Opolu, Opole 2001. 1845 1855 1861 Pogorzelec (Pogorzelletz) 365 621 810
W latach 1880–1890 wybudowano most nadziemny nad torami.
Wzrost znaczenia Kędzierzyna W 1902 rozrastający się Kędzierzyn wchłonął wioskę Pogorzelec. W 1910 w Kędzierzynie żyło już 3552 mieszkańców.
W 1915 w Kędzierzynie wybudowano nowy dworzec kolejowy.
8 grudnia 1918 Górnoślązacy przedstawili w Kędzierzynie pomysł utworzenia śląskiej autonomii w ramach państwa pruskiego.
9 listopada 1919 władze niemieckie przeprowadziły na Górnym Śląsku wybory komunalne. W powiecie kozielskim strona polska zdobyła w Kędzierzynie 2 z 12 mandatów.
Plebiscyt i III powstanie śląskie mały|Pociąg wykolejony przez powstańców pod Kędzierzynem W 1910 roku 1180 mieszkańców mówiło w języku polskim, 347 w językach polskim i niemieckim, natomiast 2495 osób posługiwało się jedynie językiem niemieckim. W wyborach komunalnych w listopadzie 1919 roku 225 głosów oddano na kandydatów z list polskich, którzy zdobyli łącznie 2 z 12 mandatów. Podczas plebiscytu w mieście uprawnionych do głosowania było 2425 mieszkańców (w tym 379 emigrantów). Za Polską głosowało 399 osób, za Niemcami 2003 osoby.
Na samym początku III powstania śląskiego 3 maja 1921 polscy powstańcy zajęli na kilka godzin miasto i dworzec kolejowy w Kędzierzynie, nie zdołali jednak utrzymać swoich pozycji. Miejscowość była miejscem ześrodkowania głównych sił niemieckich. 6 maja 1921 Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych rozkazała dwóm pułkom rozpocząć natarcie z zadaniem zajęcia Kędzierzyna. Z Sośnicowic wyruszył 2 pułk piechoty wojsk powstańczych im. T. Kościuszki dowodzony przez kpt. Pawła Cymsa. Rozpoczął on ciężkie walki usiłując przedrzeć się do Kędzierzyna od strony Bierawy, Starego Koźla i Pogorzelca. Równocześnie z Łabęd wyruszył 1 katowicki pułk piechoty im. J. Piłsudskiego dowodzony przez ppor. W. Fojkisa.
9 maja 1921 nacierające od wschodu siły ppor. W. Fojkisa zdobyły wieczorem Kędzierzyn, wraz z dworcem kolejowym, bronionym przez żołnierzy włoskich. Do szczególnie ciężkich walk doszło w Lenartowicach i Brzeźcach. W rejonie Kędzierzyna toczył się największe walki w ramach III powstania śląskiego.
4 czerwca 1921 niemieckie oddziały przeszły do kontrofensywy, zdobywając Koźle-Port, Kłodnicę i Kędzierzyn. Tego dnia, wycofujący się powstańcy wysadzili most kolejowy, by utrudnić ruchy wojsk niemieckich.
W lipcu 1922 powiat kozielski został oficjalnie przekazany administracji niemieckiej i włączony do Niemiec.
Liczba ludności w miejscowościS.Golachowski „Materiały do statystyki narodowościowej Śląska Opolskiego z lat 1910–1939”, Poznań-Wrocław 1950. 1910 1925 Kędzierzyn/Pogorzelec (Kandrzin/Pogorzelletz) 4.024 5.471
III Rzesza W latach 1933–1937 naziści przeprowadzili na Śląsku akcję usuwania nazw geograficznych posiadających niegermańską (zwykle słowiańską) etymologię. Z tego powodu w 1934 słowiańsko brzmiący Kandrzin zmienił nazwę na Heydebreck, upamiętniając w ten sposób dowódcę oddziału Freikorpsu z okresu powstań śląskich.
W ramach rozpoczętej przez nazistów walki z bezrobociem podjęto budowę Kanału Gliwickiego (lata 1934–1938), który połączył Gliwice z Koźlem-Port. W latach 1934–1936 wybudowano linię kolejową Kędzierzyn-Strzelce Opolskie. Rozwój gospodarczy sprzyjał wzrostowi liczebności mieszkańców.
Liczba ludności w miejscowościS.Popiołek „Ziemia kozielska”, Koźle 1963; Schlesisches Ortschaftsverzeichnis, Teil I, Breslau 1941. 1929 1935 19391941 Kędzierzyn (Kandrzin, od 1934 Heydebreck) 5.003 6.372 6.3086.125
Polska Ludowa 31 stycznia 1945 Armia Czerwona zajęła Kędzierzyn. Na terenie miasta funkcjonował obóz specjalny NKWD. 21 marca 1945 rozpoczęło się przejmowanie od Armii Czerwonej obiektów gospodarczych w powiecie kozielskim.
Do Kędzierzyna repatriowano około 600 Polaków z Lupeni.
Na początku 1946 w Kędzierzynie mieszkało 4866 osób.
W 1948 rząd podjął decyzję o wybudowaniu w Kędzierzynie trzeciej w kraju obok Chorzowa i Tarnowa fabryki nawozów sztucznych. Fabryka otrzymała nazwę: Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”. Pierwszą produkcję chemikaliów uruchomiono w październiku 1949. Kędzierzyn przestał być „miastem kolejarzy” na rzecz „miasta chemików”.
2 marca 1951 Kędzierzyn otrzymał prawa miejskie.
Ludność miejscowości według spisu powszechnego„Narodowy spis powszechny 1970 r.”, GUS, Warszawa 1971. 1950 1960 1970 Kędzierzyn 9.824 20.446 32.400
Dla potrzeb nowych pracowników rozbudowywanych zakładów chemicznych w 1953 rozpoczęto budowę nowych domów mieszkalnych na wznoszonym osiedlu im. M. Buczka (na południe od Śródmieścia).
1 stycznia 1973 do Kędzierzyna przyłączono Blachownię.
Kędzierzyn-Koźle 30 października 1975 nastąpiło połączenie miast Koźla, Kędzierzyna, Kłodnicy i Sławięcice oraz 3 wsi (Lenartowic, Miejsca Kłodnickiego i Cisowej) wchodzących w skład gminy Sławięcice – początek dzisiejszego miasta Kędzierzyn-Koźle.
Gospodarka Największe przedsiębiorstwa Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A. – przedsiębiorstwo chemiczne Brenntag Polska. Sp. z o.o. – dystrybutor surowców chemicznych dla przemysłu
Handel W Kędzierzynie znajdują się sklepy sieci: Biedronka, Lidl, Żabka, E.Leclerc i Lewiatan, a także Carrefour, Kaufland, Groszek oraz Castorama.
Transport Przez Kędzierzyn przebiega droga krajowa: 40.
Komunikacja miejska Miejski Zakład Komunikacyjny w Kędzierzynie-Koźlu posiada w dzielnicy Kędzierzyn 16 przystanków autobusowych: Kędzierzyn Dworzec PKP, K. Miarki, Bank PKO, Ratusz, Pionierów, W. Polskiego Hala Sportowa, W. Polskiego „Arka”, W. Polskiego, Komenda Policji, Szkoła podstawowa 6, 1 Maja I, Restauracja „Kosmos”, Gazownia, Grunwaldzka I, Spółdzielnia Inparco, Stalmacha.
Transport kolejowy Kędzierzyn-Koźle leży na trasie ważnych linii o znaczeniu krajowym i międzynarodowym. W Kędzierzynie znajduje się główny dworzec kolejowy miasta: Dworzec Główny – jest to jedna z największych stacji kolejowych w województwie opolskim.
Kultura W Kędzierzynie działają domy kultury. RSM „Chemik” (ul. 9 Maja 6). Działa tutaj Klub Tańca Towarzyskiego „Czar Par”, Klub Tańca Współczesnego oraz klub szachowy. Oferuje dostęp do licznych seminariów, spotkań, zajęć ruchowych dla kobiet oraz siłowni. Dom Kultury „Chemik” (al. Jana Pawła II 27). W Śródmieściu znajdują się: Filia nr 5 (ul. Damrota 32) Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kędzierzynie-Koźlu. Filia nr 12 (Al. Jana Pawła II 27) Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kędzierzynie-Koźlu.
Kina mały|Dom Kultury i Kino „Chemik” Kino „Chemik” posiada system dźwiękowy Dolby Digital Surround Ex. Obiekt przystosowany jest do obsługi osób niepełnosprawnychhttp://www.mok.com.pl strona Domu Kultury "Chemik" Kino „Twierdza” zlokalizowane w Domu Kultury Koźle Kino „Helios” zlokalizowane w galerii „Odrzańskie Ogrody"
Oświata
Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Powstańców Śląskich, ul. Kościelna 19 Publiczna Szkoła Podstawowa nr 6 im. Marii Skłodowskiej-Curie, ul. Stalmacha 20 Publiczna Szkoła Podstawowa nr 4, ul. Kozielska Publiczna Szkoła Podstawowa nr 11, os. Pogorzelec Płd. Publiczna Szkoła Podstawowa nr 19 im. Bronisława Malinowskiego, ul. Mieszka I 4 Publiczna Sportowa Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jurija Gagarina, ul. Gagarina 3 Publiczne Gimnazjum nr 4, ul 1 Maja 3 Publiczne Sportowe Gimnazjum nr 5 im. Polskich Olimpijczyków, ul. Mieszka I 4 II Liceum Ogólnokształcące, ul. Matejki 19 I Liceum Ogólnokształcące, ul. Piramowicza 36
Kościoły i związki wyznaniowe Rzymskokatolicka parafia św. Mikołaja, ul. dr. Judyma 1 Rzymskokatolicka parafia Ducha Św. i NMP, ul. Krzywoustego/al. Lisa Prawosławna parafia Ikony Bogurodzicy „Wszystkich Strapionych Radości”, ul. Kościelna 11. Kościół Ewangelicko-Augsburski, ul. Głowackiego 17 – jest to filia zboru w Zabrzu. Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – Dom Modlitwy, ul. Grunwaldzka 29.
Sport mały|Kryta pływalnia w Kędzierzynie
Hala widowiskowo-sportowa (al. Jana Pawła II 29) – wykorzystywany do szkolenia w piłce siatkowej oraz do przeprowadzenia imprez sportowych, rekreacyjnych, kulturalnych i innych. Kryta pływalnia (al. Jana Pawła II 31) – wykorzystywany jest do zajęć objętych programem nauczania w szkołach, treningów i organizacji zawodów o randze do poziomu Mistrzostw Polski, indywidualnej i grupowej nauki pływania, rekreacji, rehabilitacji, szkoleń WOPR. Hala widowiskowo-sportowa na Azotach.
Zabytki Cmentarz wojenny Armii Radzieckiej (ul. Jana Pawła II); Kościół ewangelicko-augsburski (ul. Głowackiego 17); Kościół pw. św. Mikołaja (ul. Judyma); Syfon w Lenartowicach (ul. Nowowiejska), gdzie rzeka Kłodnica przepływa pod Kanałem Gliwickim.
Władze miasta Przewodniczący prezydium miejskiej rady narodowej, od 1972 naczelnicy miasta: Józef Ogiński Franciszek Dejnega Ryszard Sadłucki Eugeniusz Apostolski Stanisław Biernat
Dalej patrz Kędzierzyn-Koźle.
Służba zdrowia Szpital (ul. Judyma) – pulmonologia, geriatria, neurologia, dermatologia.
Służby mundurowe Policja Komenda Powiatowa Policji w Kędzierzynie-Koźlu.
Zobacz też powiat kozielski powiat kędzierzyńsko-kozielski województwo opolskie
Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT
Linki zewnętrzne
Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku Kategoria:Kędzierzyn (Kędzierzyn-Koźle) Kategoria:Dawne miasta w województwie opolskim