thumb|260px|Złoty torkwes celtycki z Anglii (II-I w. p.n.e.) Torkwes (łac. torquēs, gr. στρεπτός) – w kulturach starożytnych kolisty, sztywny (nieelastyczny), otwarty naszyjnik bądź obręcz na szyję o pogrubionych zdobnych zakończeniach.
Najczęściej skręcany (tordowany) z metalowej wstęgi lub drutu (czasem odlewany), przeważnie wykonywany z brązu lub złota, rzadziej ze srebra, niekiedy żelaznyLexikon der Antike (pod red. J. Irmschera). Leipzig: Bibliographisches Institut, 1971, s. 562.. W epoce żelaza (1000 p.n.e.–300 n.e.) torkwesy nosili m.in. europejscy Celtowie, azjatyccy Scytowie i PersowieNp. perski torkwes na szyi króla Dariusza – w scenie bitwy pod Issos na znanej mozaice pompejańskiej (A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: J. Murray, 1890)..
U Celtów naszyjniki te weszły w użycie od połowy V wieku p.n.e. jako zapożyczone ze Wschodu (prawdopodobnie z Persji) w wyniku zwiększonych kontaktów na gruncie wojskowym (wyprawy łupieżcze) i handlowym. Wykonywano je z zakrzywionego metalowego pręta bądź rurki (rzadziej ze skręcanego drutu), a najwspanialsze egzemplarze ze złota pochodzą z wczesnego okresu lateńskiego (poł. V–kon. IV wieku p.n.e.), znajdowane wyłącznie w grobach kobiecych i w bogatych pochówkach wojownikówT.G.E. Powell: Celtowie. Warszawa: Wydawnictwo RTW, 1999, s. 69-71.. thumb|260px|Inny typ torkwesu (VI-IV w. p.n.e.) W społeczno-religijnej symbolice cywilizacji celtyckiej torkwes odgrywał szczególną rolę. Był atrybutem bóstw, władców, bohaterów i wojowników. Przypuszczalnie należał do niezbędnego wyposażenia arystokracji wojskowej (wojownicy stawali do walki nago, lecz w naszyjniku), co jako egzotyczny pierścień naszyjny wcześnie zwracało uwagę starożytnych Rzymian. U Celtów (Galów) początkowo był oznaką dostojeństwa i ozdobą kobiet, później jednak (od ok. III wieku p.n.e.) stał się typowym elementem stroju męskiego symbolizującym najpewniej siłę i męstwo. W okresie galorzymskim (I-V wiek n.e.) zdobiono nim niemal wszystkie wyobrażenia bogówSylvia Botheroyd, Paul F. Botheroyd: Słownik mitologii celtyckiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1998, s. 384-387, .
Rzymianie przejęli go jako odznakę męstwa w boju przyznawaną prostym żołnierzom, zaliczaną do pomniejszych nagród wojskowych (dona militaria minora)Peter Connolly: Historia armii rzymskiej. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1992, s. 68.. Precedens nagradzania stworzył być może w IV w. p.n.e. konsul Tytus Manliusz, który wyzwał pewnego Celta na pojedynek, a po zwycięstwie zagarnął jego naszyjnik, który odtąd stale nosił, co zyskało mu przydomek Torquatus – zamieniony później w dziedziczne miano Torkwatusów, gałęzi rodu gens ManliaO czym wspomina zarówno Liwiusz w Dziejach Rzymu (VII, 10), jak i Cyceron w traktacie O powinnościach (III, 31)..
Najbardziej znanym ikonograficznym poświadczeniem istnienia tej charakterystycznej ozdoby jest ukazanie jej w hellenistycznym wyobrażeniu umierającego galijskiego wojownika oraz w rzeźbie tzw. wojownika z HirschlandenSylvia Botheroyd, Paul F. Botheroyd: Słownik mitologii celtyckiej. Katowice: Książnica, 1998, s. 386; 175-176.. W nazewnictwie klasyczne świadectwo stanowi wspomniana antroponimiczna geneza nazwy własnej rodu TorkwatusówJane F. Mitchell: The Torquati. W: „Historia. Zeitschrift für Alte Geschichte”, t. 15/1 (Januar 1966), s. 23–31..
Przypisy
Linki zewnętrzne James Yates: Torques, torquis. W: W. Smith, W. Wayte, G.E. Marindin: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: John Murray, 1890
Kategoria:Sztuka starożytna Kategoria:Celtowie Kategoria:Rzymskie odznaczenia wojskowe