Gramatyka języka interlingua

Gramatyka języka interlingua – opis zjawisk gramatycznych w języku interlingua.

Gramatyka interlingwy jest ekstraktem, najmniejszym wspólnym mianownikiem gramatyk języków kontrolnych, z których wywodzi się interlingua, uproszczonym zarazem przez odrzucenie między innymi rozbudowanej odmiany wyrazów. Nie jest więc językiem sztucznie utworzonym, lecz wyekstrahowanym z języków naturalnych. Rodzajnik Rodzajnikiem określonym jest le: le casa (dom) le casas (domy) le libro (książka) le libros (książki)

Przyimki a i de w połączeniu z rodzajnikiem określonym ulegają ściągnięciu: a + le = al de + le = del

Rodzajnikiem nieokreślonym jest un: un casa un libro

Rzeczownik Rodzaj Rzeczownik nie posiada rodzaju gramatycznego. Jedynie niektóre nazwy osób lub zwierząt mogą mieć końcówkę zależną od płci, -o lub -a: amico (przyjaciel) –> amica (przyjaciółka), cavallo (koń) –> cavalla (klacz). Czasami żeńskie rzeczowniki są tworzone za pomocą sufiksu -essa:

tigre (= tygrys) –> tigressa (= tygrysica), duce (= książę) –> duchessa (= księżna). Rzeczowniki żeńskie mogą też być utworzone bezpośrednio od czasowników za pomocą sufiksów -atrice i -itrice:

imperar –> imperatrice, consumer –> consumitrice.

Czasami w nieregularny sposób:

ager (= działać) –> actrice (= aktorka).

Liczba mnoga Liczba mnoga jest tworzona za pomocą s. Po końcowej spółgłosce dodawana jest końcówkę -es. Wyraz kończący się na -c ma liczbę mnogą tworzoną za pomocą -hes: un libro, duo libros; un catto, duo cattos le construction, le constructiones; le vision, le visiones le zinc, zinches

Końcówka liczby mnogiej -s nie wpływa na przesunięcie akcentu – pozostaje on na swoim miejscu: conversation – conversationes. Zapożyczenia z innych języków mają nieregularnie tworzoną liczbę mnogą:

film –> films, club –> clubs, chef –> chefs.

Przymiotnik Przymiotnik jest nieodmienny, bez względu na rodzaj czy liczbę rzeczownika: bon matre – dobra matka bon filio – dobry syn bon casas – dobre domy bon libros – dobre książki

Przymiotnik może się pojawiać przed lub po określanym rzeczowniku. Dominuje stawianie przymiotnika po rzeczowniku (jak w języku hiszpańskim), ale krótkie i często używane przymiotniki są stawiane na ogół przed rzeczownikiem: incredibile notitias notitias incredibile un bon homine un homine excellente

Przymiotnik może czasem przyjąć końcówkę -s liczby mnogiej, jeśli sam rzeczownik jest nieobecny: Io apprecia camisas azur; mi sposa prefere le verdes. – Cenię błękitne koszule; moja żona woli zielone.

Stopniowanie przymiotników odbywa się w sposób regularny za pomocą plus i le plus (w przeciwną stronę za pomocą minus i le minus): facile (łatwy) – plus facile (łatwiejszy) – le plus facile (najłatwiejszy) grande (duży, wielki) – plus grande – le plus grande bon (dobry) – plus bon – le plus bon elegante – minus elegante – le minus elegante

4 przymiotniki mają alternatywne nieregularne formy wyższe i najwyższe, które są często stosowane w tekstach: bon (dobry) – melior (lepszy) – le melior, optime (najlepszy) mal (zły) – pejor (gorszy) – le pejor, pessime (najgorszy) grande – major – le major, maxime parve (mały) – minor – le minor, minime. W słowniku interlingwy brakuje przymiotników odpowiadających rzeczownikom takim jak communista, optimista, populista itp. Wówczas rzeczowniki zakończone na -a i -o są używane jako przymiotnik, np.

partito communista = partia komunistyczna, politico populista = populistyczny polityk, persona optimista = optymista, flor bronzo = brązowy kwiat.

Co prawda Gramatyka interlingwy zabrania używania rzeczowników jako przymiotników tak jak ma to miejsce w j. ang., ale Słownik interlingwy i Gramatyka interlingwy zdają się akceptować takie użycie, gdyż zawierają przykłady takie jak papiro moneta (= pieniądz papierowy) czy arbore nano (= karłowate drzewo).

Przysłówek Przysłówki regularne są tworzone od przymiotników przez dodanie -mente albo, po końcowym -c, przez dodanie -amente: grande, grandemente felice, felicemente physic, physicamente

Istnieje wiele przysłówków pierwotnych, które nie są wywodzone z przymiotników: troppo fatigate – zbyt zmęczony sempre de mal humor – zawsze w złym humorze

Przysłówki są stopniowane analogicznie do przymiotników: facilemente – plus facilemente – le plus facilemente. Dwa przysłówki mają alternatywne nieregularne formy wyższe i najwyższe: ben (dobrze) – melio – le melio, mal (źle) – pejo – le pejo.

Zaimek OsoboweDopełniaczowePo przyimku (con me, sin te, itp.)Dzierżawczeiome (mnie)me mi(e) (mój)tu (ty)te (ciebie)tetu(e) (twój)ille (on)le (jego)illesu(e) (jego)illa (ona)la (ją)illasu(e) (jej)illo (ono)lo (je)su(e) (jego)il (bezosobowy) – – –on (nieokreślony)unounosu(e)nos (my)nos (nas)nosnostre (nasz)vos (wy)vos (was)vosvostre (wasz)illes (oni)les (ich)illeslor(e) (ich)illas (one)las (je)illaslor(e) (ich)illos (one)los (je)illoslor(e) (ich)

Oprócz tego istnieją jeszcze inne, rzadko używane zaimki:

yoYo nie pojawia się w słowniku online interlingua-angielski (IED) dostępnym na stronie UMI, ale znajduje się w papierowej wersji IED zdigitalizowanej w 2012 roku przez Internet Archive. = ja, ego = ja, il = on, illi = oni, one, uno = on (= zaimek nieokreślony).

Ego pochodzi od słów takich jak egoismo, egoista. Yo oraz illi są prawdopodobnie zapożyczeniami z occidentalu.

Illo(s) dotyczy rzeczy lub zwierząt, których płeć nie jest znana: Mi casa- Illo es belle. Mój dom- Jest piękny.

Il jest używane w konstrukcjach bezosobowych: Il pluve. – Pada. Il ha un problema. (= Un problema existe.) – Jest problem.

On jest używane dla nieokreślonych osób: On parla francese in Belgica. (= Francese es parlate in Belgica.). – W Belgii mówi się po francusku.

Istnieją dwie formy zaimka dzierżawczego:

Forma krótsza jest używana przed rzeczownikiem bez rodzajnika: Mi casa, mi grande casa. – Mój dom, mój duży dom.

W innych sytuacjach używa się dłuższej formy: Le mie casa. – Mój dom. Deo mie! – Boże mój! Tu casa es major que le mie. – Twój dom jest większy niż mój.

Zaimek zwrotny się ma postać se (lavar se, brossar se), odmienianą przez osoby: Io me lava. – Ja się myję. Tu te lava. – Ty się myjesz. Illa se lava. – Ona się myje. Nos nos lava. – My się myjemy. Vos vos lava. – Wy się myjecie. Illes se lava. – Oni się myją.

Czasownik Koniugacja Czasowniki kończą się na -ar (ogromna większość), -er (pewna ilość czasowników, w tym szereg często używanych) lub -ir (bardzo niewiele). Nie są odmieniane przez osoby – po odjęciu końcowej litery -r uzyskuje się czas teraźniejszy dla wszystkich osób w obu liczbach. Podobnie jest w innych czasach.

Koniugacja w interlingwie jest łatwiejsza w porównaniu z językami naturalnymi, zwłaszcza takimi, jak łacina, francuski, niemiecki czy języki słowiańskie. Znając wyrazy i podane w tabeli zasady, poznaje się natychmiast całą koniugację:

Bezokolicznikcantar (śpiewać)creder (sądzić, wierzyć)partir (wychodzić)Czas teraźniejszy (Presente) & Tryb rozkazujący (Imperativo)canta (śpiewa, śpiewaj)crede (wierzy, wierz)parti (wychodzi, wychodź)Czas przeszły (Passato)cantava (śpiewał)credeva (wierzył)partiva (wyszedł)Czas przyszły (Futuro)cantara (będzie śpiewać)credera (będzie wierzył)partira (wyjdzie)Tryb warunkowy (Conditional)cantarea (śpiewałby)crederea (wierzyłby)partirea (wyszedłby)Imiesłów czasu teraźniejszego (Participio Presente)cantante (śpiewając)credente (wierząc)partiente (wychodząc)(zamiast partinte)Imiesłów czasu przeszłego (Participio Passate)cantate (śpiewawszy)credite (wierzywszy)(zamiast credete)partite (wyszedłszy)

Pewne nieliczne czasowniki (patrz niżej) mające końcówkę -er tworzą imiesłów czasu teraźniejszego za pomocą -iente: reciper – recipiente

Bezokolicznik może być użyty jako rzeczownik, imiesłów jako przymiotnik: le volar del aves (= le volo del aves) – latanie ptaków un influentia predominante – przemożny wpływ le anno passate – ubiegły rok

Czasy złożone Czasy przeszłe złożone (tempores perfecte) tworzy się za pomocą czasownika haber i imiesłowu czasu przeszłego: io ha parlate – mówiłem ille habeva vidite – widział (był). Używa się ich wszędzie tam, gdzie w języku angielskim używa się ich odpowiedników. Użycie czasu present perfect w interlingwie nie jest tak restrykcyjne jak w angielskim i czas ten ma takie samo znaczenie jak czas przeszły prosty np.

Lodovico Dece-Sex ha perdite su capite = Lodovico Dece-Sex perdeva su capite.

Czas przyszły złożony tworzy się za pomocą czasownika va i bezokolicznika. Jego znaczenie jest identyczna jak czasu przyszłego prostego. Io va leger = Io legera. Illas va ir al cinema = Illas vadera al cinema. Niektóre źródła sugerują, że wzorem języków angloromańskich powinien on pełnić rolę czasu przyszłego natychmiastowego.

Czasownik va oraz imiesłów czasu teraźniejszego tworzą quasi-czas teraźniejszy, np.

Le climate de Alaska va deveniente plus benigne = Klimat Alaski staje się [kontynuuje stawanie się] bardziej łagodny.

Gramatyka interlingwy nie komentuje jego użycia. Ilustruje go tylko jednym przykładem.

Strona bierna Tryb bierny tworzy się za pomocą czasownika esser i imiesłowu przeszłego: Le joco es vidite per milles de personas. – Gra jest oglądana przez tysiące ludzi. Isto essera facite per me. – To będzie zrobione przeze mnie.

Te dwa czasowniki mogą być mieszane w bardziej złożonych konstrukcjach: Quando ille arrivara, su vestes ja habera essite lavate. – Gdy on przybędzie, jego ubrania będą już uprane.

Accusativus cum infinitivo Interlingua, podobnie do łaciny, angielskiego i języków romańskich pozwala na użycie accusativus cum infinitivo (łac. biernik z bezokolicznikiem), czyli konstrukcji, w której biernik występuje razem z bezokolicznikiem. Przykłady:

Le matre faceva le doctor venir = Matka kazała doktorowi przyjść. Le matre faceva venir le doctor = Matka kazała przyjść doktorowi. Io senti le nausea montar = Czuję jak mdłości się nasilają. Io audi le venir = Słyszę jak przychodzi (dosł. Słyszę go przychodzić). Io le audi venir. Owen la reguarda vader = Owen patrzy na nią jak idzie (dosł. Owen ją patrzy iść).

Czasowniki nieregularne esser, haber, vader +Formy nieregularne esserOsobaL. poj.L. mn.czas teraźniejszy1. os.sosomos2-3. os.essonczas przeszłyeraczas przyszłyseratryb warunkowysereatryb rozkazujący, tryb łączącysia Czasowniki esser (być), haber (mieć) i vader (iść) mają w czasie teraźniejszym powszechnie używane formy alternatywne: es zamiast esse ha zamiast habe va zamiast vade

Oprócz tego esser i vader mają jeszcze inne, rzadko używane formy nieregularne. Formy nieregularne esser to soSo nie pojawia się w słowniku online interlingua-angielski (IED) dostępnym na stronie UMI, ale znajduje się w papierowym wydaniu IED zdigitalizowanym w 2012 roku przez Internet Archive. = jestem, son = jesteśmy, jesteście, są, somos = jesteśmy, era = esseva, sera = essera, serea = esserea, ser = esser.

Formy nieregularne vaderOsobaL. poj.L. mn.czas teraźniejszy1. os.vavamos2-3. os.van Ponadto sia jest trybem rozkazującym i łączącym esser: Sia felice! – Bądź szczęśliwy. Io non crede que ille sia folle. – Nie wierzę, żeby on był szalony.

Pozostałe formy nieregularne vader to: van = idziemy, idziecie, idą, vamos = idziemy.

Imiesłowy teraźniejsze nieregularne Część czasowników kończących się na -er tworzy nieregularny imiesłów cz. ter. za pomocą -iente, zamiast -ente. Są to: facer, saper, caper wraz z czasownikami od nich pochodzącymi oraz wszystkie czasowniki kończące się na -ciper, -ficer, -jicer, -spicer. Przykłady:

caper -> capiente, facer -> faciente, saper -> sapiente, calefacer -> calefaciente, reciper -> recipiente, sufficer -> sufficiente.

Czasowniki z obocznością tematu Pewna niewielka ilość czasowników zakończonych na -ar oraz -ir oraz bardzo wiele czasowników zakończonych na -er posiada oboczność tematu, która występuje w wyrazach pochodnych, np.