prawo|250px Abchazja ( – Apsny, – Apchazeti, – Abchazija) – terytorium na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego, formalnie część Gruzji, faktycznie państwo nieuznawane (uznane przez 4 państwa na świecie, w tym Rosję) ze stolicą w Suchumi, położone nad Morzem Czarnym i na zachodnim Kaukazie. Zajmuje powierzchnię 8550 km², zamieszkuje je ponad 240 tys. osób.
Od 1992 Abchazja jest w praktyce niepodległym państwem, pozostającym poza zwierzchnością władz gruzińskich, którego władze stosują nazwę Republika Abchazji ( – Apsny Ahłyntkarra lub – Arespublika Apsny (obie formy stosowane są przez władze abchaskie), – Riespublika Abchazija, – Respublika Apchazeti).
Progruziński rząd Abchaskiej Republiki Autonomicznej, do czasu wojny separatystów z Gruzją w sierpniu 2008, rezydował w Czchałcie w Górnej Abchazji. Współcześnie rząd Abchazji (a nie rząd Abchaskiej Republiki Autonomicznej) włada całym terytorium kraju.
Ustrój polityczny Organizacje międzynarodowe (ONZ, Rada Europy itd.) uznają Abchazję za część składową Gruzji. Separatystyczny rząd Abchazji przyjmuje, że jest ona niepodległym państwem – jednostronna proklamacja niepodległości nastąpiła w 1992 roku.
Podczas wojny domowej w Gruzji władze rosyjskie przyczyniły się w decydującym stopniu do przetrwania niezależnego państwa abchaskiego poprzez wsparcie militarne i finansowe. Dzisiaj Rosja wciąż posiada szerokie wpływy polityczne i wojskowe we władzach republiki, de facto będąc gwarantem jej istnienia.
Tuż po jednostronnym proklamowaniu niepodległego państwa przez Kosowo w lutym 2008 roku, prezydent Abchazji zapowiedział, że skieruje wniosek do Rosji i innych państw Wspólnoty Niepodległych Państw o uznanie państwowości republiki. Władze republiki zainteresowane są wejściem Abchazji do Związku Białorusi i Rosji jako trzeciego członu państwowego, a jako minimum – uzyskaniem statusu niepodległego państwa, luźno stowarzyszonego z Rosją. W sierpniu 2008, po wygranej wojnie, w Abchazji odbyły się masowe demonstracje z żądaniem uznania niepodległości Abchazji.
Państwa uznające niepodległość Abchazji to: – 26 sierpnia 2008 – 5 września 2008 – 10 września 2009 – 29 maja 2018
23 maja 2011 roku niepodległość Abchazji uznało również Vanuatu, jednak 20 maja 2013 roku premier tego państwa Moana Carcasses Kalosil ogłosił zerwanie wzajemnych stosunków. Drugim podobnym przypadkiem jest Tuvalu – państwo to uznało Abchazję 18 września 2011 r., lecz wycofało to uznanie 31 marca 2014 roku. Kolejnym taki przypadkiem jest Nauru, które uznało niepodległość Abchazji 15 grudnia 2009 r. jako czwarte państwo na świecie. Po blisko 17 latach, 21 lipca 2026 roku, rząd Nauru oficjalnie ogłosił wycofanie swojego uznania oraz zerwanie stosunków dyplomatycznych z Abchazją.
Ponadto niepodległość Abchazji uznały jeszcze w 2006 roku trzy inne nieuznawane na arenie międzynarodowej republiki – Osetia Południowa, Górski Karabach i Naddniestrze.
Geografia
mały|lewo|Abchazja – widok Kaukazu z okolic Picundy Większą część terytorium (ok. 70%) zajmują góry – południowe stoki głównego grzbietu Kaukazu (ważniejsze przełęcze: Kłuchorska i Maruchska) oraz jego odgałęzienia: na północnym zachodzie Góry Gagryjskie, w centrum Góry Bzypijskie i Góry Abchaskie, na południowym wschodzie Góry Kodorskie. Najwyższym szczytem jest Dombaj-Ulgen (4046 m n.p.m.). Góry zachodniej Abchazji składają się głównie ze skał węglanowych które rozpuszczają się w wodzie, tworząc jaskinie krasowe. Najsłynniejszymi z nich są Jaskinia Nowoatońska i Jaskinia Abrskila. Z kolei w masywie Arbaa znajduje się Jaskinia Krubera – najgłębsza jaskinia na świecie.
W Abchazji znajduje się ponad 180 jezior. Największymi i najbardziej znanymi są jeziora Amtkjal i Rica.
Abchazja ma niewielkie zasoby węgla kamiennego, rud cynku, ołowiu, miedzi, rtęci i barytu, oraz surowców budowlanych. Kraj obfituje w liczne źródła mineralne (np. miejscowość Awdachara).
Główne rzeki: Bzyp, Kodori, Psou, Gumista i Galidzga.
Na wybrzeżu panuje klimat podzwrotnikowy, wilgotny, w górach od 500 do 2000 m n.p.m. – górski umiarkowany, powyżej 2000 m n.p.m. – górski chłodny. Średnia temperatura w styczniu wynosi od −2 °C do +7 °C, w lipcu od +16 °C do +24 °C, roczne opady wynoszą 1300–2400 mmGeografia Abchazji, dostęp 2012-06-09..
Na wybrzeżu i pogórzu przeważają czerwonoziemy i żółtoziemy, wyżej gleby próchniczno-węglanowe, brunatne gleby leśne i gleby górskie.
Pierwotna roślinność, chroniona w rezerwatach (Rica, Gumistyński, Pschuski, Picundyjsko-Miusserski) to do wys. 1000 m n.p.m. zrzucające na zimę lasy liściaste (z drzewami takich rodzajów jak: buk, kasztan, dąb, grab) z podszytem z wiecznozielonych krzewów (laurowiśnia, rododendron, ostrokrzew, bukszpan).
Lasy zajmują ponad 55% powierzchni. Występują w nich niedźwiedzie, dziki, jelenie, sarny, żubry.
Historia Wczesna historia Abchazji mały|Sobór św. Andrzeja mały|Twierdza Anakopia Obszar zamieszkany już w paleolicie – jeden z najwcześniejszych ośrodków rolnictwa i obróbki metali. W I tysiącleciu p.n.e. część starożytnego królestwa Kolchidy skolonizowanej przez Greków. Powstały wówczas milezyjskie kolonie Dioskurias (dzisiejsze Suchumi) i Fasis (dzisiejsze Poti)N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji, Warszawa 1973, PIW, s. 155.. W roku 65 p.n.e. terytorium współczesnej Abchazji znalazło się pod władzą Rzymian. Od IV wieku była pod wpływami Lazyki (Egrisi) a później Cesarstwa Bizantyńskiego. Za pośrednictwem Bizancjum na początku VI wieku nastąpiła chrystianizacja terenów dzisiejszej Abchazji. Językiem używanym w kościołach został język grecki, a siedzibą arcybiskupa podległego Patriarsze Konstantynopola było miasto Pityus (dzisiejsza Picunda).
W VII wieku do władzy doszła lokalna dynastia Anosydów, zwanych też Leonidami, którzy władali z miasta Anakopia (dzisiejszy Nowy Aton). W 736, do Abchazji wdarli się Arabowie, ścigający książąt gruzińskich, braci Mira z Lazyki (Egrisi) i Archila z Kartlii. Połączone siły trzech książąt, a także epidemia dyzenterii i powódź doprowadziły do wycofania się Arabów. Po tym wydarzeniu władający Abchazją Leon I ożenił się z córką Mira. Ich syn, kolejny władca abchaski, Leon II uniezależnił się od Bizancjum. W 780 roku ogłosił się królem, podbił tereny Lazyki, jednocząc ziemie dzisiejszej zachodniej Gruzji i Abchazji w jedno silne państwo noszące nazwę Królestwa Abchazji. W 806 r. Leon II przeniósł stolicę z Anakopii do Kutaisi. Wówczas elity porzuciły język grecki na rzecz języka gruzińskiego i uległy gruzinizacji. Stworzone przez Leona II Królestwo Abchazji przeżywało rozkwit na przełomie IX i X wieku, stając się najsilniejszym organizmem państwowym w regionie, który skutecznie rywalizował z leżącą na wschodzie Kachetią i leżącą na południu Tao-Klardżetią. Ostatni z rodu Leonidów, Teodozjusz III (rządzący w latach 975–978), nie miał męskiego potomka. Władzę przejęła blisko spokrewniona z Leonidami gruzińska gałąź dynastii Bagrationi (dynastia ta miała też gałąź ormiańską). Wywodzący się z niej Bagrat II (który był siostrzeńcem Teodozjusza III) w 978 roku został królem Abchazji. Przyłączył sąsiednie gruzińskie księstwa do swojego królestwa i w roku 1008 został (jako Bagrat III) pierwszym królem zjednoczonego Królestwa Abchazji i Kartli. Nowy twór państwowy nazwano po raz pierwszy Gruzją (Sakartwelo)Kadir I Natho, Circassian History, s. 68..
W XV wieku Królestwo Gruzji weszło w okres rozbicia dzielnicowego. W wyniku niego Abchazja (wówczas Księstwo Abchaskie) stała się zależna od gruzińskiego Królestwa Imeretii bądź od Imperium Osmańskiego. W tych czasach Abchazją rządził miejscowy ród Czaczbów (Szerwaszydzów), który uznawał także zwierzchność książąt Odiszi (Megrelii). Do 1580 władcy Abchazji zdołali zrzucić jarzmo zależności zarówno od Imeretii, jak i Odiszi, co doprowadziło do permanentnej wojny z tym drugim księstwem. Abchazom udało się m.in. zdobyć Tskhumi (Suchumi). Z czasem Księstwo Abchaskie zaczęło ulegać wpływom Imperium Osmańskiego, co doprowadziło do jego częściowej islamizacji (w odłamie sunnickim). W latach 1725, 1728, 1733, 1771, 1806 wybuchały kolejne antyosmańskie powstania. Władca Abchazji, książę Leon, zdecydował się przejść na islam dopiero w drugiej połowie XVIII wieku, uznając wówczas ostatecznie zwierzchnictwo osmańskie. Wtedy też Turcy przekazali książęcej rodzinie Czaczbów (Szerwaszidzów) twierdzę Suchumi.
Na przełomie XVIII i XIX wieku, próbując wyzwolić się z podporządkowania Turkom, Gruzini zaczęli poszukiwać protekcji w Rosji. Z kolei rządzący wówczas Abchazją książę Kelesz-Bej Szerwaszidze, nie był przekonany o słuszności tej polityki. Mimo to w 1803 roku nawiązał oficjalne stosunki z wojskowymi władzami rosyjskimi w podbitej Gruzji. Perspektywa zbliżenia abchasko-rosyjskiego zdecydowała, że sułtan osmański zlecił zamach na księcia abchaskiego, do którego doszło 2 maja 1808, a który prawdopodobnie przeprowadził syn księcia – Arslan-Bej. Jednak stronnictwo prorosyjskie zaczęło zwyciężać wśród elit abchaskich i stojący na jego czele jeden z synów Kelesz-Beja – Sefer-Bej poprosił o protekcję cara rosyjskiego w petycji wysłanej w 1808. Aleksander I w dniu 17 lutego 1810 roku podpisał dekret uznający petycję, a tym samym akt wstąpienia Księstwa Abchazji do Imperium Rosyjskiego. Gdy w 1810 roku wojska rosyjskie zajęły Suchumi, Sefer-Bej nawrócił się na chrześcijaństwo (przyjmując imię Grzegorza) i w pełni podporządkował się Rosji.
Abchazja w XIX w. Choć Abchazja wstąpiła do Imperium Rosyjskiego, formalnie i praktycznie rządził nią książę abchaski z rodu Czaczbów (Szerwaszydzów) podporządkowany bezpośrednio carowi Rosji. Rządy abchaskie funkcjonowały bez ingerencji władz rosyjskich, które skupiły się tylko na dominacji wojskowej, pozostawiając rządy abchaskiej elicie władzy. Ta jednak nie umiała zapanować nad stałą rywalizacją i walką między dwoma stronnictwami, rosyjskim i tureckim. Bowiem choć prorosyjskie stronnictwo wyniosło Sefer-Beja do władzy, większość ludności Abchazji była przeciwna inkorporacji rosyjskiej, wzniecając powstania w latach 20., 30. i 40 XIX wieku. Niepokój na Kaukazie starało się wykorzystywać Imperium Osmańskie, a Abchazja stała się polem rywalizacji osmańsko-rosyjskiej. Kiedy w 1853 roku wybuchła wojna krymska, Turcy zdołali na krótko zająć Suchumi, a następnie całą Abchazję i sąsiednią Megrelię. Szybko jednak odbito te tereny i przywrócono zwierzchnictwo rosyjskie nad Abchazją, nadal mającą swoją autonomię.
Sytuacja zmieniła się w 1864 r. po zakończeniu wojny rosyjsko-czerkieskiej, w której to Abchazowie wspomagali swoich pobratymców Czerkiesów, walczących przeciwko kolonialnej polityce rosyjskiej. Wówczas podporządkowano Abchazję bezpośrednio administracji rosyjskiej tworząc suchumski okręg wojskowy. Reakcją na zniesienie autonomii było krwawo zdławione powstanie narodowe Abchazów w 1866 roku.
Podczas wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1877–1878, Abchazja została poważnie zniszczona. W konsekwencji klęski powstania z 1877 i przetaczających się przez kraj wojen, a także rosyjskiej polityki machadżyrstwa nastąpiła masowa emigracja abchaskich muzułmanów na terytorium Imperium Osmańskiego – wówczas około połowa Abchazów opuściła swoją ojczyznę. W okresie 1877–1905 Abchazowie ze względu na liczne bunty byli na mocy carskiego ukazu na liście „winnych narodów”, stanowiących zagrożenie dla Imperium Rosyjskiego. Z poparciem władz carskich w Abchazji zaczęli osiedlać się prawosławni Gruzini i Rosjanie oraz uchodzący z terenów dzisiejszej Turcji Ormianie i Grecy. Od lat 70. XIX wieku wzmogła się imigracja ludności gruzińskiej. W rezultacie udział Abchazów w składzie ludności prowincji spadł z 85,7% w 1886 roku do 55,3% w 1897 roku. Wskutek wypędzenia ludności abchaskiej przez Imperium Rosyjskie jeszcze w latach sześćdziesiątych XIX wieku przez większą część XX wieku Abchazowie byli mniejszością na swoim terytorium, które stopniowo zaczęło być zasiedlane przez Gruzinów i Ormian.