Deklinacja w języku polskim

Deklinacja w języku polskim – odmiana rzeczownika, przymiotnika, imiesłowu przymiotnikowego, zaimka rzeczownego, przymiotnego, liczebnego i liczebnika przez przypadki i liczby w języku polskim.

W języku polskim występuje siedem przypadków (w nawiasach podano pytania przypadków): mianownik (kto? co?) dopełniacz (kogo? czego?) celownik (komu? czemu?) biernik (kogo? co?) narzędnik (z kim? z czym?) miejscownik (o kim? o czym?) wołacz (–).

Mianownik

Głównym zadaniem mianownika jest oznaczanie podmiotu. Mianownik jest w języku polskim najczęstszym przypadkiem, choć używany jest rzadziej niż w językach o ubogiej fleksji. Konstrukcje, w których w językach o podobnym systemie przypadków występuje mianownik, a w polskim inny przypadek, to m.in.: w zdaniach postaci „X jest Y”, np. „on jest lekarzem”, Y występuje w narzędniku w negatywnych zdaniach egzystencjalnych podmiot występuje w dopełniaczu, np. „doktora nie ma” Podmiot wyrażony zaimkiem jest często opuszczany, a jego rolę przejmuje końcówka osobowa czasownika. W języku potocznym mianownik występuje niekiedy w funkcji wołacza. Dotyczy sytuacji zwracania się do kogoś po imieniu: Basia!, Agnieszka! obok bardziej eleganckich form wołacza: Basiu!, Agnieszko!.

Końcówki mianownika l.p. Sytuacja męskie, niektóre żeńskie (z reguły miękkotematowe) większość żeńskich nijakie twardotematowe i niektóre miękkotematowe większość nijakich miękkotematowych Końcówka ∅ -a -o -e Przykłady stół, gołąb, ryś, krew, mysz małpa, kasza, ziemia niebo, drzewo, płuco pole

Wyrazy takie jak męskoosobowe poeta, sędzia, książę, dziadzio, gauczo, męskożywotne satelita, Reksio, nijakie imię, zwierzę, akwarium, żeńskie pani mają końcówkę niezgodną z podanymi zasadami.

Końcówki mianownika l.m. Sytuacja męskie nieosobowe i żeńskie, twardotematowe męskoosobowe twardotematowe męskoosobowe miękkotematowe męskie nieosobowe i żeńskie z M. l.p. -a, miękkotematowe nijakie żeńskie z M. l.p. -0 Końcówka -y (-ki, -gi) -´i/-owie (-cy, -dzy, -rzy) -e/-owie -e -a -i/-y/-e Przykłady te stoły, małpy, ptaki, nogi ci doktorzy, Polacy, chłopi, Włosi (zamiast *Włoszy, pojawia się fonetyczna miękkość) ci królowie, goście te gołębie, rysie, kasze, ziemie te pola, płuca, drzewa te kości, myszy, noce

Rzeczowniki męskoosobowe typu chłopiec mają końcówkę -y (historycznie -i) jak twardotematowe: chłopiec – chłopcy, ale koniec – końce. Rzeczowniki rodzaju nijakiego na -ę mają w liczbie mnogiej końcówkę -ona (imię – imiona) lub -ęta (cielę – cielęta); rozszerzenie tematu -eń-/-on- lub -ęć-/-ęt-/-ąt- występuje wszędzie poza mianownikiem – biernikiem – wołaczem l. poj. Rozszerzenie -ęt-/-ąt- ma też w liczbie mnogiej rzeczownik męskoosobowy książę – książęta. Rzeczowniki męskoosobowe zakończone na -in tracą to rozszerzenie w liczbie mnogiej i otrzymują w mianowniku l.mn. nietypową końcówkę -e: Rosjanin – Rosjanie, Amerykanin – Amerykanie. W mianowniku liczby mnogiej wyjątkową końcówkę -e (zmiękczające) mają także Hiszpan – Hiszpanie, Cygan – Cyganie. Kilka rzeczowników obcego pochodzenia otrzymuje końcówkę -e (niezmiękczające), np. seans – seanse (męskonieżywotny), szansa – szanse (żeński). Rzeczowniki nijakie pochodzenia łacińskiego, zakończone na -um, są nieodmienne w liczbie pojedynczej, odmieniają się jednak w liczbie mnogiej: akwarium – akwaria. Wyjątkowe końcówki w mianowniku liczby mnogiej mają następujące rzeczowniki: brat – bracia, ksiądz – księża, śmieć – śmieci (obok regularnego śmiecie), dzień – dni (tydzień – tygodnie z regularną końcówką, ale z nieregularną zmianą tematu), dziecko – dzieci, oko – oczy, ucho – uszy, ręka – ręce. W języku polskim istnieje grupa rzeczowników, które odmieniają się jak przymiotniki, np. myśliwy, służący, złoty, czesne, królowa. Rzeczowniki męskoosobowe na ogół obok zwykłej formy mianownika liczby mnogiej używane bywają w tak zwanej formie deprecjatywnej (nie jest to forma neutralna; zwykle wyraża ona pogardę mówiącego, czasem jednak wręcz odwrotnie). Forma ta jest zbudowana tak, jakby rzeczownik nie był osobowy, łączy się też z nieosobową formą zaimka i przymiotnika, np. ci dobrzy chłopi – te dobre chłopy. Najnowsze źródła normatywne uznają już formę deprecjatywną za element języka literackiego. Istnieją rzeczowniki, które zazwyczaj lub wyłącznie używają tej właśnie formy, np. ten karzeł, klecha – te karły, klechy (o przynależności do rodzaju męskoosobowego świadczy wówczas forma biernika l.mn. równa formie dopełniacza: widzę klechów, karłów). Nie ma ścisłych reguł dystrybucji końcówki -owie. Niektóre rzeczowniki męskoosobowe mogą nawet tworzyć dwie formy (zwykłego) mianownika liczby mnogiej, np. ci profesorowie – ci profesorzy (i jeszcze deprecjatywne te profesory). Postać z końcówką -owie ma wówczas znaczenie bardziej dostojne niż postać z końcówką -i, -rzy, -cy, -dzy, -e. Natomiast kiedy postać z -owie jest jedyną używaną prawidłowo, końcówka -e jest archaiczna, a więc podniosła: ci mężowie – ci męże.

Dopełniacz

Dopełniacz jest przypadkiem najczęściej używanym po mianowniku i rzadko jest mu równy formalnie (wyjątki to np. pani, dzieci). Jego podstawowa funkcja jest posesywna (odpowiada na pytania kogo?, czego?, czyj?). W negatywnych zdaniach egzystencjalnych pełni funkcję podmiotu („nie ma go”), w funkcji dopełnienia bliższego zastępuje biernik w zdaniach negatywnych („jem sałatę”, „nie jem sałaty”). Dopełniacz może też pełnić funkcję dopełnienia bliższego, gdy mowa o części (np. „kupiłem cebuli”). Można sobie wyobrazić, że przed takim dopełnieniem występuje „ukryty” rzeczownik określający ilość („kupiłem kilogram cebuli” czy też „kupiłem trochę cebuli”).

Końcówki dopełniacza l.p. Sytuacja męskie żywotne i nijakie męskie nieżywotne żeńskie Końcówka -a -a/-u -y/-i Przykłady kota, pilota, rysia, drzewa, pola miodu, dżdżu myszy, małpy, ziemi

Nie ma ścisłych reguł określających użycie końcówki -u. Nazwy narzędzi zazwyczaj przybierają -a (bat – bata, młotek – młotka), nazwy substancji – -u (materiał – materiału, tlen – tlenu); istnieją jednak wyjątki. Wyjątkowo końcówka -u występuje także u rzeczowników wół – wołu, bawół – bawołu; za normatywne w języku mówionym uchodzą też formy z końcówką -a: woła, bawołaWielki słownik poprawnej polszczyzny 2004, PWN.. Rzeczowniki męskoosobowe zakończone w mianowniku na -a mają w większości form przypadkowych końcówki takie, jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, stąd np. poeta – poety, satelita – satelity. Według odmiany żeńskiej idą także niektóre rzeczowniki męskoosobowe na -o, zwłaszcza nazwiska: Jagiełło – Jagiełły (ale Mieszko – Mieszka, Reksio – Reksia). Rzeczowniki męskoosobowe sędzia, hrabia przybierają w kilku formach końcówki odmiany przymiotnikowej, dlatego dop. sędziego, hrabiego. Rzeczownik męskoosobowy książę ma w dop. l. poj. postać księcia; ten sam temat księć- występuje w innych przypadkach liczby pojedynczej.

Końcówki dopełniacza l.m. Sytuacja męskie twardotematowe męskie miękkotematowe żeńskie i nijakie, miękkotematowe żeńskie i nijakie, twardotematowe Końcówka -ów -y/-i/-ów -y/-i/-o -o Przykłady psów, pilotów, płotów rysiów, harcerzy ziem, myszy drzew, małp

Niektóre rzeczowniki z rozszerzeniem -in- mają zerową końcówkę dop. l.mn.: Rosjanin – Rosjanie – Rosjan. W innych, bez wyraźnych reguł, występuje -ów: Amerykanin – Amerykanie – Amerykanów. Końcówka -y/-i wygrywa z -ów po końcówkach -arz, -erz, -orz, -eż, -aż: pisarzy, pejzaży, warkoczy, dawniej pisarzów, pejzażów, warkoczów. Również po -ciel jest głównie -i: nauczycieli, właścicieli (wyjątkowo końcówka zerowa występuje w rzeczowniku przyjaciel – przyjaciół). Po -j mamy głównie -ów: krajów, zwyczajów, choć obocznie złodziejów || złodziei, pokojów || pokoi. Kilka rzeczowników przybiera końcówkę -y w wymianą ą: ę w temacie (-ę- występuje tylko w tym przypadku): zając – zajęcy, miesiąc – miesięcy, tysiąc – tysięcy, pieniądz – pieniędzy (por. regularne mosiądz – mosiądzów). W nijakich -y/-i spotyka się prawie wyłącznie w rzeczownikach przedrostkowych z dawną końcówką -ьje: wezgłowi, bezprawi, przedmieści || przedmieść, przysłowi || przysłów, wyjątkowo pustkowi, nozdrzy, ślepi, dzieci, ale zbóż, pokoleń, nieszczęść, kazań. W żeńskich -y/-i dominuje przy mianowniku -0. Przy mianowniku -a jest rzadkie (np. bazia – bazi, zbroja – zbroi, także muszla – muszli obok muszel), ale dziś jest wyłączne w rzeczownikach zakończonych na -ja (pisanym też -ia zgodnie z regułami ortografii), np. stacja – stacji, lilia – lilii oraz w tematach zakończonych na samogłoskę, np. idea – tych idei, statua – tych statui. Dawna forma -ij/-yj (stacyj, lilij) jest już dziś przestarzała i spotykana wyłącznie w stylu archaizującym. Istnieją wychodzące z użycia formy oboczne z końcówka -0, zanikiem miękkości i e ruchomym: sukni || sukien, studni || studzien, kuchni || kuchen. Końcówka -ów zasadniczo nie występuje w rodzaju żeńskim (wyjątkowo nuda – nudów), a w rodzaju nijakim używana jest tylko w rzeczownikach obcego pochodzenia, jak studio – studiów, akwarium – akwariów. Końcówka -ów zwykle występuje jednak u rzeczowników męskich o odmianie żeńskiej, np. poeta – poetów, sędzia – sędziów, Jagiełło – Jagiełłów, satelita – satelitów. Wyjątki: mężczyzna – mężczyzn, sługa – sług (końcówka zerowa) oraz cieśla – cieśli (końcówka -i). Rzeczowniki nijakie typu cielę mają w dop. l.mn. końcówkę zerową i rozszerzenie w formie -ąt: cieląt. Tak samo męskoosobowy rzeczownik książę – książąt. Rzeczowniki oko, ucho przybierają w dop. l.mn. dawne formy liczby podwójnej oczu, uszu (forma ócz jest dziś przestarzała).

Celownik

Celownik oznacza zwykle dopełnienie dalsze („Daj Kasi piłkę.”). Łączy się z nielicznymi przyimkami („ku miastu”). Jest najrzadziej używanym przypadkiem.

Końcówki celownika l.p. Sytuacja większość męskich żeńskie twardotematowe żeńskie miękkotematowe nijakie, nieliczne męskie Końcówka -owi -´e -y, -i -u Przykłady chomikowi, stołowi małpie, wronie, drodze, korze kaszy, myszy, krwi, Ani, cioci kotu, drzewu, polu

Wyjątkowa („nijaka”) końcówka -u występuje w formach około 20 rzeczowników: m-os. bogu, bratu, chłopcu, chłopu, czartu, człeku (ale: człowiekowi), czortu, diabłu, katu, księciu, księdzu, ojcu, panu, popu, m-żyw. kotu, lwu, psu, nadto orłu, osłu obok regularnych orłowi, osłowi, m-nżyw. łbu, światu.

W rodzaju żeńskim celownik l. poj. ma taką samą postać jak miejscownik, z takimi samymi wymianami spółgłosek i samogłosek. Dotyczy to także rzeczowników męskich o odmianie żeńskiej.

W liczbie mnogiej celownik wyrazów o odmianie rzeczownikowej ma zawsze końcówkę -om: psom, kotom, muchom, drzewom, polom. Wyrazy o odmianie przymiotnikowej mają -ym: położnym, służącym lub -im jak np.: bliźnim.

Biernik

Biernik oznacza zwykle dopełnienie bliższe. W połączeniach z przyimkiem oznacza zwykle kierunek zmiany. Biernik może przyjmować trzy postacie: równy dopełniaczowi (rodzaj męskoosobowy, w liczbie pojedynczej również męskożywotny, np. widzę psa, pilota, pilotów), osobna forma z końcówką -ę (liczba pojedyncza rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych na -a lub -i w mianowniku l.p.), np. widzę małpę, ziemię, gospodynię, oraz rzeczowników męskich o odmianie żeńskiej, np. widzę poetę, satelitę; wyjątkowo pani – widzę panią (z końcówką taką samą jak w deklinacji przymiotnikowej), równy mianownikowi (pozostałe wypadki), np. widzę psy, pole, pola, drzewo, drzewa, mysz, myszy, małpy, ziemie.