Traktat londyński (londyński traktat morski) – porozumienie międzynarodowe regulujące zbrojenia morskie i limitujące budowę okrętów, zawarte 22 kwietnia 1930 roku pomiędzy Wielką Brytanią, USA, Japonią, Francją i Włochami. Oficjalnie nosił tytuł: Traktat międzynarodowy w sprawie ograniczenia i redukcji uzbrojenia morskiego ().

Traktat londyński stanowił rozszerzenie traktatu waszyngtońskiego z 1922 roku, zawartego między tymi samymi państwami i był ponowną próbą zawarcia traktatu rozbrojeniowego po nieudanej genewskiej konferencji morskiej z 1927 rokuKonferencja genewska trwała od 20 czerwca do 4 sierpnia 1927 roku i poświęcona była głównie próbie ograniczenia zbrojeń w dziedzinie krążowników, poza tym niszczycieli i okrętów podwodnych, ale nie doprowadziła do porozumienia – K.B. Kwiatkowska, M.Z. Skwiot, Niszczyciele typu Fubuki [w:] Morze, Statki i Okręty nr 2/2006, s. 52.. Konferencja londyńska rozpoczęła się 21 stycznia 1930 roku. thumb|Brytyjski krążownik liniowy HMS „Tiger” wycofany ze służby na skutek traktatu thumb|Japoński krążownik liniowy „Hiei” po przebudowie na okręt szkolny (widoczne miejsce po zdjętym pasie pancernym) thumb|Amerykański pancernik USS „Utah” wycofany i przebudowany na skutek traktatu na okręt-cel thumb|Efektem traktatu była budowa nowoczesnych krążowników lekkich, jak brytyjski HMS „Ajax” thumb|Japoński „Mogami” – przedstawiciel nowych silnych krążowników lekkich, o maksymalnych dopuszczalnych parametrach thumb|Traktat spowodował odrodzenie klasy torpedowców, jak japoński typ Chidori

Postanowienia co do okrętów liniowych Przede wszystkim, sygnatariusze traktatu londyńskiego zgodzili się przedłużyć do końca 1936 roku przyjęty w traktacie waszyngtońskim zakaz budowy nowych okrętów liniowychTraktat posługiwał się tutaj terminologią przejętą z traktatu waszyngtońskiego: „okręty główne” (capital ships), obejmującą okręty o wyporności standardowej powyżej 10 160 t (10 000 ton standardowych) lub uzbrojone w działa o kalibrze powyżej 203 mm, poza lotniskowcami, w praktyce stanowiącą okręty liniowe (tzw. „wakacje morskie” – zgodnie z traktatem waszyngtońskim, mogli oni rozpocząć budowę nowych okrętów w miejsce starych od 1931 roku). Francji i Włochom zezwolono jednakże na budowę dwóch nowych okrętów liniowych, mających zastąpić stare, na co zezwalał im w latach 1927 i 1929 traktat waszyngtoński, a czego wówczas nie podjęły. Do nowych okrętów liniowych zastosowanie miał limit wyporności 35 000 ts, przewidziany traktatem waszyngtońskim (Brytyjczycy próbowali przeforsować ograniczenie na przyszłość wielkości okrętów liniowych do 25 000 t i kalibru dział do 305 mm, lecz propozycja ta nie zyskała akceptacji W.H. Garzke, R.O. Dulin, Battleships. Axis and Neutral Battleships of World War II, Annapolis 1985, , s. 374.). Wielka Brytania, USA i Japonia zobowiązały się wycofać lub przebudować na okręty szkolne kilka z posiadanych okrętów liniowych (art. 2).

Limity wielkości flot Jedynie Wielka Brytania, USA i Japonia podpisały część III traktatu, w której przyjęły limity sumy wyporności standardowej niektórych klas okrętów, jakie ich floty miały docelowo uzyskać na 31 grudnia 1936 roku (dodatkowo do ograniczeń wyporności okrętów liniowych i lotniskowców z traktatu waszyngtońskiego). Traktat posługiwał się określeniem „tony”, przejętym z traktatu waszyngtońskiego, równej 1016 kg („długiej” tony angielskiej, określanej jako tona standardowa – ts): USA: krążowniki typu A (ciężkie): 180 000 ts krążowniki typu B (lekkie): 143 500 ts niszczyciele: 150 000 ts okręty podwodne: 52 700 ts Brytyjska Wspólnota Narodów: krążowniki typu A: 146 800 ts krążowniki typu B: 192 200 ts niszczyciele: 150 000 ts okręty podwodne: 52 700 ts Japonia: krążowniki typu A: 108 400 ts krążowniki typu B: 100 450 ts niszczyciele: 105 500 ts okręty podwodne: 52 700 ts

Po raz pierwszy wyróżniono dwie kategorie krążowników: A, o uzbrojeniu w działa kalibru powyżej 155 mm oraz B, o kalibrze dział do 155 mmPrzyjęto jako rozgraniczający kaliber 155 mm zamiast powszechnie stosowanego 152 mm (6 cali) z uwagi na francuskie krążowniki typu Duguay Trouin, uzbrojone w takie działa – G. Bukała, Krążowniki które zmieniły kły.. Jakkolwiek traktat nie posługiwał się terminologią „krążownik ciężki” lub „lekki” i obowiązywał w tej części jedynie między USA, Wielką Brytanią i Japonią, lecz podział ten stał się następnie powszechnie przyjmowanym rozgraniczeniem między krążownikami ciężkimi (z działami kalibru ponad 155 mm) a lekkimi. Na potrzeby traktatu zdefiniowano krążowniki jako okręty o wyporności standardowej przekraczającej 1850 ts (1880 t) lub kalibrze dział większym od 130 mm, inne niż okręty liniowe i lotniskowce, więc powyższe limity ogólnej wyporności w kategorii B obejmowały nie tylko klasę krążowników lekkich, ale też inne okręty spełniające te kryteria (np. duże stawiacze min). Ograniczono przy tym liczbę krążowników typu A (ciężkich) do 18 dla USA, 15 dla Wielkiej Brytanii i 12 dla JaponiiOstatnie trzy z 18 amerykańskich krążowników ciężkich mogły wejść do służby dopiero w latach 1936, 1937 i 1938 (późniejsze „Quincy”, „Vincennes” i „Wichita”) lub mogły być zamienione na 15 166 ts tonażu w kategorii lekkich krążowników za każdy, z czego ostatecznie USA nie skorzystały (art. 18). Takie opóźnienie budowy okrętów wprowadzono w celu utrzymania do 1936 roku żądanego przez Japonię stosunku około 7:10 w ciężkich krążownikach – G. Bukała, Krążowniki które zmieniły kły.. Zastosowanie w dalszym ciągu miała górna granica wyporności pojedynczych okrętów z traktatu waszyngtońskiego, to jest 10 000 ts (10 160 t) oraz górna granica kalibru dział krążowników kategorii A – 203 mm.

Jako niszczyciele określono na potrzeby traktatu okręty o wyporności standardowej do 1850 ts i kalibrze dział do 130 mm, więc także ta kategoria obejmowała też okręty niektórych innych klas. Przy tym, ogół niszczycieli miał mieć wyporność nie przekraczającą 1500 ts (1524 t), a większe okręty (określane też jako lidery flotylli) mogły stanowić najwyżej 16% przyznanego limitu wyporności. Dopuszczono przesunięcia do 10% tonażu między klasą krążowników typu B oraz niszczycieli (art. 17).

Spod limitów wyporności wyłączono (art. 8): wszystkie okręty mniejsze, o wyporności do 600 ts (610 ton metrycznych) większe okręty o wyporności do 2000 ts, o określonych słabszych charakterystykach (maksymalny kaliber dział 155 mm, nie więcej niż 4 działa kalibru ponad 76 mm, prędkość do 20 węzłów, brak wyrzutni torpedowych)Poza limitami pozostawały ze względu na swoje parametry np. brytyjskie slupy (eskortowce) z tego okresu. okręty pomocnicze o określonych charakterystykach (m.in. maksymalny kaliber dział 155 mm, nie więcej niż 4 działa kalibru ponad 76 mm, prędkość do 20 węzłów, brak wyrzutni torpedowych, urządzeń do stawiania min i pancerza, nie więcej niż trzy samoloty na wyposażeniu.

Traktat przewidywał poza tym liczne konkretne wyjątki od ogólnych zasad dla poszczególnych państw lub okrętów. Określał też wiek, w jakim można wymieniać okręty na nowe i szczegółowo regulował zasady pozbawiania cech bojowych okrętów wycofanych lub przebudowanych na szkolne.

Włochy domagały się równej floty z francuską, podczas gdy Francja nie zgadzała się na proponowane ograniczenia w zakresie niszczycieli i okrętów podwodnych, argumentując, że oprócz Morza Śródziemnego potrzebuje dodatkowo sił na Atlantyku. W efekcie, oba kraje nie przyjęły ograniczeń ilościowych swoich flot.

Pozostałe postanowienia ogólne W dziedzinie lotniskowców, zabroniono przebudowy istniejących okrętów liniowych na lotniskowce. Ograniczono do 155 mm kaliber uzbrojenia artyleryjskiego nowo budowanych małych lotniskowców, o wyporności poniżej 10 000 ts (art. 4 i 5)Sygnatariusze położyli duży nacisk na ograniczenie uzbrojenia artyleryjskiego lotniskowców, które miało pozostać w mocy do 1936 roku (termin obowiązywania traktatu waszyngtońskiego), które jednak nie miało większego znaczenia praktycznego.. Sam termin „lotniskowiec” doprecyzowano jako dowolny okręt nawodny zaprojektowany wyłącznie w celu przenoszenia samolotów i tak skonstruowany, aby samoloty mogły z niego startować i na nim lądować (art. 3)W traktacie waszyngtońskim za lotniskowce uważano tylko okręty większe, niż 10 000 ts..

W stosunku do wszystkich sygnatariuszy, wielkość posiadanych okrętów podwodnych ograniczono do 2000 ts wyporności standardowej (2032 t). Kaliber dział nowo budowanych okrętów podwodnych ograniczono do 130 mmDopuszczono posiadanie dotychczas istniejących okrętów podwodnych o wyporności do 2000 ts i z działami kalibru ponad 130 mm.. Zezwolono jednak na posiadanie do trzech okrętów podwodnych o wyporności do 2800 ts i uzbrojeniu w działa kalibru do 155 mm (uczyniono także wyjątek dla przewyższającego te parametry francuskiego „Surcouf”). Zabroniono także budowy okrętów przewyższających te parametry na eksport (art. 7). Brytyjczycy usiłowali przeforsować ogólny zakaz posiadania okrętów podwodnych, lecz nie zostało to przyjęteG. Bukała, Krążowniki które zmieniły kły.

Poza tym, w artykule 22 sygnatariusze zadeklarowali jako normę prawa międzynarodowego zasady użycia okrętów podwodnych, polegające na zakazie topienia lub uszkadzania statków cywilnych bez uprzedniego umieszczenia w bezpiecznym miejscu pasażerów, załogi i dokumentów statku, przy czym szalup nie uważano za bezpieczne miejsce, chyba że stan morza i odległość od lądu lub innych statków zapewniały im bezpieczeństwo. Zasad tych nie stosowało się przy uporczywej odmowie zatrzymania się przez prawidłowo wezwany statek (ang. persistent refusal to stop on being duly summoned) lub czynnym oporze przeciw przeszukaniu statku. Regulacja ta wprowadzona została pod naciskiem Wielkiej Brytanii, która wobec niepowodzenia swoich wysiłków zmierzających do wprowadzenia całkowitego zakazu budowy i używania okrętów podwodnych, starała się tą drogą całkowicie pozbawić okręty tej klasy militarnej użyteczności. Sygnatariusze wezwali też inne państwa do przyjęcia tej zasady.

Traktat wygasał 31 grudnia 1936 roku, z wyjątkiem art. 22 dotyczącego powyższej normy prawa międzynarodowego, która z mocy artykułu 23 miała obowiązywać bezterminowo, oraz postanowień dotyczących lotniskowców, które miały pozostać w mocy do końca obowiązywania traktatu waszyngtońskiego (1936). 6 listopada 1936 roku Stany Zjednoczone i Wielka Brytania (łącznie z dominiami i Indiami) podpisały w Londynie protokół, do którego przeniesiono w dosłownym brzmieniu postanowienia artykułu 22. W protokole przewidziano możność przystąpienia do niego innych państw. Niemcy przystąpiły do protokołu w 1936 roku, a Związek Radziecki w 1937 rokuProtokół dotyczący przepisów o akcji wojennej łodzi podwodnych, ustalonych w części IV traktatu londyńskiego z dnia 22 kwietnia 1930 r., podpisany w Londynie dnia 6 listopada 1936 roku (Dziennik Ustaw RP 1937, nr 55, poz. 425); Oświadczenie Rządowe z dnia 17 lipca 1937 r. w sprawie przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej i szeregu innych Państw do protokołu podpisanego w Londynie dnia 6 listopada 1936 (Dz.U. 1937 nr 55 poz. 426). Podobne Oświadczenia z 19 listopada 1937 roku w sprawie przystąpienia Estonii, Turcji, Kostaryki, Egiptu, Czechosłowacji i Holandii (Dz.U. 1938 nr 4 poz. 31), z 21 marca 1938 r. w sprawie przystąpienia Salwadoru i Węgier (Dz.U. 1938 nr 32 poz. 287), z 30 marca 1938 r. w sprawie przystąpienia Meksyku (Dz.U. 1938 nr 36 poz. 308), z 11 maja 1938 r. w sprawie przystąpienia Brazylii, Litwy, Iraku, Syjamu i Łotwy (Dz.U. 1938 nr 38 poz. 324), z 13 stycznia 1939 r. w sprawie przystąpienia Gwatemali (Dz.U. 1939 nr 18 poz. 123), z 31 maja 1939 r. w sprawie przystąpienia Iranu (Dz.U. 1939 nr 58 poz. 386). Tekst oryginalny i lista stron.W odpowiedzi na działania włoskich okrętów podwodnych w czasie hiszpańskiej wojny domowej umowa z 14 września 1937 r. zawarta w Nyon w Szwajcarii uznawała naruszenia układu z 1930 roku i protokołu z 1936 roku za piractwo, League of Nations Treaty Series (tom 181, s. 135–154)..

Efekty