Harry Dean Stanton (ur. 14 lipca 1926 w Irvine, zm. 15 września 2017 w Los Angeles) – amerykański aktor filmowy, muzyk i wokalista.
Życiorys Wczesne lata Urodził się w Irvine w stanie Kentucky w rodzinie wędrownych baptystów jako syn farmera uprawiającego tytoń i fryzjera Sheridana Harry’ego Stantona oraz fryzjerki Ersel (z domu Moberly). Jego rodzice rozwiedli się, gdy Stanton był w liceum, i oboje później zawarli związki małżeńskie. Miał dwóch młodszych braci – Archiego i Ralpha – oraz młodszego przyrodniego brata Stana. W roku 1944 ukończył szkołę średnią Lafayette Senior High School w Lexington w stanie Kentucky.
Pracował jako kucharz na pokładzie statku LST podczas bitwy o Okinawę. Po służbie w marynarce wojennej na Pacyfiku podczas II wojny światowej studiował dramat na University of Kentucky, gdzie wystąpił w studenckim przedstawieniu George’a Bernarda Shawa Pigmalion.
Przeniósł się do Hollywood z postanowieniem rozpoczęcia kariery aktorskiej i poznawał techniki sztuki aktorskiej w Pasadena Playhouse, gdzie studentami byli również Tyler MacDuff, Dana Andrews, Gene Hackman i Robert Duvall.
Kariera Jego pierwszymi kinowymi filmami były dwa westerny – Ślad apacza (Tomahawk Trail, 1957) i Bunt przy Fort Laramie (Revolt at Fort Laramie, 1957). Pojawił się także w serialach NBC: Wewnętrzne sanktuarium (Inner Sanctum, 1957), Podejrzenie (Suspicion, 1957), Szeryf (U.S. Marshal, 1958) oraz seryjnym westernie ABC Przygody Rin Tin Tina (The Adventures of Rin Tin Tin, 1958). Zagrał różne charakterystyczne postacie w ośmiu odcinkach seryjnego westernu CBS Gunsmoke, (1958, 1961-64, 1968). W dramacie Nieugięty Luke (Cool Hand Luke, 1967) u boku Paula Newmana wystąpił w roli księdza śpiewającego pieśni gospel. W opowieści o absurdalnym wyścigu dwóch maniakalnych wielbicieli czarnych samochodów Two-Lane Blacktop (1971) pojawił się jako autostopowicz gej. W filmie Francisa Forda Coppoli Ojciec chrzestny II (The Godfather, Part II, 1974) z Alem Pacino był człowiekiem FBI. W westernie Arthura Penna Przełomy Missouri (The Missouri Breaks, 1976) z Jackiem Nicholsonem zagrał złodzieja konia. W filmie sci-fi Ridleya Scotta Obcy – ósmy pasażer Nostromo (Alien, 1979) z Sigourney Weaver wystąpił jako pomocnik głównego mechanika na statku kosmicznym.
W sensacyjno-przygodowym thrillerze sci-fi Johna Carpentera Ucieczka z Nowego Jorku (Escape from New York, 1981) był starszym przyjacielem jednookiego sprawiedliwego przestępcy (Kurt Russell), a w ekstrawaganckim filmie Komornicy (Repo Man, 1984) z Emiliem Estevezem wcielił się w kokainowego kierowcę. W futurystyczno–katastroficznym filmie Czerwony świt (Red Dawn, 1984) z Patrickiem Swayzem i Charliem Sheenem zagrał umierającego ojca, który nakłania swoich synów do zemsty. W dyskusyjnym i wywołującym wiele kontrowersji dramacie Martina Scorsesego Ostatnie kuszenie Chrystusa (The Last Temptation of Christ, 1988) wcielił się w apostoła Pawła. Był obsesyjnym prywatnym detektywem w przygodowej komedii kryminalnej Davida Lyncha Dzikość serca (Wild at Heart, 1990).
Najbardziej cenioną przez krytyków jego rolą jest Travis w filmie Wima Wendersa Paryż, Teksas (Paris, Texas, 1984).
Zasiadał w jury konkursu głównego na 45. MFF w Wenecji (1988).
W 1989 został wspomniany w piosence zespołu Blondie pt. I Want That Man (I wanna dance with Harry Dean/Drive through Texas in a black limousine...). W 2005 zaśpiewał na pogrzebie swojego przyjaciela Huntera S. Thompsona.
Filmografia Filmy fabularne Rok Tytuł Rola Reżyser 1956 Niewłaściwy człowiek (The Wrong Man) pracownik zakładu poprawczego Alfred Hitchcock1957 Ślad Apacza (Tomahawk Trail) szeregowy Miller Lesley Selander Bunt przy Fort Laramie (Revolt at Fort Laramie) Rinty Lesley Selander 1960 Przygody Hucka (The Adventures of Huckleberry Finn) Slave Catcher Michael Curtiz 1962 Jak zdobywano Dziki Zachód (How the West Was Won) Gant Henchman John Ford, George Marshall, Henry Hathaway, Richard Thorpe 1966 Niesłusznie oskarżeni (Ride in the Whirlwind) ślepy Dick Monte Hellman1967 Nieugięty Luke (Cool Hand Luke) Tramp Stuart Rosenberg W upalną noc (In the Heat of the Night) policjant Norman Jewison 1968 Rewolwer (Day of the Evil Gun) sierżant Parker Jerry Thorpe 1970 Złoto dla zuchwałych (Kelly’s Heroes) szeregowy Willard Brian G. Hutton 1971 Two-Lane Blacktop autostopowicz w Oklahomie Monte Hellman 1972 Cisco Pike Jesse Dupree Bill L. Norton1973 Dillinger Homer Van Meter John Milius Pat Garrett i Billy Kid (Pat Garrett and Billy the Kid) Luke Sam Peckinpah1974 Ojciec chrzestny II (The Godfather: Part II) agent FBI Francis Ford Coppola Walka kogutów (Cockfighter) Jack Burke Monte Hellman Narzeczona Zandy’ego (Zandy's Bride) Songer Jan Troell 1975 Żegnaj, laleczko (Farewell, My Lovely) detektyw Billy Rolfe Dick Richards 1976 Przełomy Missouri (The Missouri Breaks) Cal Arthur Penn1978 Renaldo and Clara Lafkezio Bob Dylan Cheech & Chong’s Up in Smoke policjant Lou Adler Zwolnienie warunkowe (Straight Time) Jerry Schue Ulu Grosbard, Dustin Hoffman1979 Mądrość krwi (Wise Blood) Asa Hawks John Huston Róża (The Rose) Billy Ray Mark Rydell Obcy – ósmy pasażer Nostromo (Alien) Brett, inżynier techniczny Ridley Scott 1980 Śmierć na żywo (Death Watch (La Mort en Direct)) Vincent Ferriman Bertrand Tavernier Czarny marmur (The Black Marble) Philo Skinner Harold Becker Szeregowiec Benjamin (Private Benjamin) pierwszy sierżant Jim Ballard Howard Zieff 1981 Ucieczka z Nowego Jorku (Escape from New York) Harold „Brain” Hellman John Carpenter1982 Zakochani młodzi lekarze (Young Doctors in Love) dr Oliver Ludwig Garry Marshall Ten od serca (One from the Heart) Moe Francis Ford Coppola 1983 Christine detektyw Rudolph Junkins John Carpenter1984 Paryż, Teksas (Paris, Texas) Travis Henderson Wim Wenders Komornicy (Repo Man) Bud Alex Cox Czerwony świt (Red Dawn) Tom Eckert John Milius1985 Czarodziejskie Boże Narodzenie (One Magic Christmas) Gideon Phillip Borsos Chora miłość (Fool for Love) starszy mężczyzna Robert Altman 1986 Dziewczyna w różowej sukience (Pretty in Pink) Jack Walsh, ojciec Andie John Hughes 1987 Morderczy korowód (Slam Dance) detektyw Benjamin Smiley Wayne Wang1988 Ostatnie kuszenie Chrystusa (The Last Temptation of Christ) apostoł Paweł Martin Scorsese Pan North (Mr. North) Henry Simmons Danny Huston Anglik w Nowym Jorku (Stars and Bars) Loomis Gage Pat O’Connor 1989 Twister Eugene Cleveland Michael Almereyda1990 Czwarta wojna (The Fourth War) generał Hackworth John Frankenheimer Dzikość serca (Wild at Heart) Johnnie Farragut David Lynch1992 Twin Peaks: Ogniu krocz ze mną (Twin Peaks: Fire Walk with Me) Carl Rodd David Lynch Kłopoty z facetami (Man Trouble) Redmond Layls Bob Rafelson1994 Bunt (Against the Wall) Hal John Frankenheimer Niebieski tygrys (Blue Tiger) Smith Norberto Barba 1995 Nigdy nie rozmawiaj z nieznajomym (Never Talk to Strangers) Max Cheski Peter Hall1996 Nagi peryskop (Down Periscope) CPO Howard David S. Ward Playback Ernie Fontenot Oley Sassone1997 W morzu ognia (Fire Down Below) Cotton Félix Enríquez Alcalá Jak jej nie kochać (She’s so lovely) Tony 'Shorty' Russo Nick Cassavetes1998 Las Vegas Parano (Fear and Loathing in Las Vegas) sędzia Terry Gilliam Potęga przyjaźni (The Mighty) Elton „Grim” Pinneman Peter Chelsom1999 Zielona mila (The Green Mile 1999) Toot-Toot Frank Darabont Prosta historia (The Straight Story) Lyle Straight David Lynch2001 Obietnica (The Pledge) Floyd Cage Sean Penn Człowiek, który płakał (The Man Who Cried) Felix Perlman Sally Potter Sonny Henry Nicolas Cage Ginostra Del Piero Manuel Pradal 2003 Dwóch gniewnych ludzi (Anger Management) ślepy mężczyzna Peter Segal2004 Chrystal Pa Da Ray McKinnon Wielki skok (The Big Bounce) Bob Rogers Sr. George Armitage 2005 Historia Wendella Bakera (The Wendell Baker Story) Skip Summers Andrew Wilson, Luke Wilson2006 Ja, ty i on (You, Me and Dupree) Curly Joe Russo, Anthony Russo Inland Empire Freddie Howard David Lynch 2009 Na drodze do szczęścia (The Open Road) Amon Michael Meredith2011 Rango Balthazar (głos) Gore Verbinski Wszystkie odloty Cheyenne’a (This Must Be the Place) Robert Plath Paolo Sorrentino2012 Avengers strażnik Joss Whedon 7 psychopatów (Seven Psychopaths) Quaker Martin McDonagh2013 Likwidator (The Last Stand) pan Parsons Kim Ji-woon
Seriale TV Rok Tytuł Rola 1954 Wewnętrzne sanktuarium (Inner Sanctum) Andrew1957 The Walter Winchell File chłopak Podejrzenie (Suspicion) Bill1958 Panic! Jerry Przygody Rin Tin Tina (The Adventures of Rin Tin Tin) Clint Dirkson Szeryf (U.S. Marshal) Robby Crane1960 Alfred Hitchcock przedstawia (Alfred Hitchcock Presents) Lemon Nietykalni (The Untouchables) gazeciarz Seller Johnny Ringo Frank Brogger1961 Gunsmoke Leroy Parker / Harley Nietykalni (The Untouchables) Moxie / Picolo Bonanza Billy 1962 Gunsmoke Nate Eliot 1963 Bonanza Styles 1964 Gunsmoke Rainey Carp / Leader 1965 Ścigany (The Fugitive) Randy 1968 Gunsmoke Hodge 1976–1977 Mary Hartman, Mary Hartman Jake Walters 1986 Saturday Night Live gość 1993 Hotel Room (TV-HBO) Moe 2004 Dwóch i pół (Two and a Half Men) w roli samego siebie 2006−2010 Trzy na jednego (Big Love) Roman Grant 2009 Alice Caterpillar 2010 Chuck Harry 2013–2015 Jak zdrówko? (Getting On) Leonard Butler 2017 Twin Peaks Carl Rodd
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Amerykańscy aktorzy filmowi Kategoria:Amerykańscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Urodzeni w 1926 Kategoria:Zmarli w 2017 Kategoria:Amerykańscy wokaliści Kategoria:Amerykańscy muzycy Kategoria:Amerykańscy aktorzy głosowi