mały|Fragment XVIII-wiecznego dzieła Silesia numismatica oder Einleitung zu dem Schlesischen Müntz-Cabinet Gottfrieda Dewerdecka mały|Monety Wolnego Miasta Krakowa z 1835 (5 groszy i 1 złoty) mały|Awers banknotu o nominale 20 złotych, emisji Banku Polskiego z 11 listopada 1936 Numizmatyka (łac. numismatica z ) – nauka pomocnicza historii zajmująca się badaniem, opisem i systematyzowaniem numizmatów, w tym: monet, banknotów oraz innych znaków pieniężnych, pod względem historycznym, estetycznym i technicznym.

Termin ten pochodzi od greckiego nomisma, co pierwotnie było nazwą bizantyjskiego złotego solidaAndrzej Mikołajczyk: Leksykon numizmatyczny. Warszawa-Łódź: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 275, ..

Przedmiotem badań naukowych jest sposób wykonania i materiał służący do wyrabiania pieniądza, umieszczane na nim napisy (inskrypcje) i wyobrażenia, a także znaczenie pieniądza jako środka wymiany. Zakres dociekań obejmuje również badanie prawa menniczego, organizacji mennic i wartości bitego w nich pieniądza, czyli wszystkie zagadnienia dotyczące organizacji warsztatów produkcji pieniądza, ich statusu prawnego i roli w historii społeczeństwBogdan Snoch, Terminy i pojęcia historyczne. Słownik szkolny. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1990, s. 100, ..

Historia Numizmatyka ma swoje początki w XIV wieku, lecz rozwinęła się w okresie renesansu w związku z pobudzonym zainteresowaniem ówczesnych humanistów kulturą antyczną. Wzmianka u Swetoniusza o cesarzu Auguście, który w świątecznych podarunkach rozdawał monety starożytne i obce, miałaby świadczyć o ich zbieraniu już przez tego władcęŻywoty cezarów, Boski August 75,1.. W czasach nowożytnych do pierwszych kolekcjonerów z pewnością należał włoski poeta i humanista Petrarka, po nim okazały zbiór zgromadził florencki władca i mecenas sztuki Kosma Medyceusz. W XVI wieku zaczęły się również ukazywać pierwsze książki poświęcone rzymskim monetom (m.in. autorstwa G. Budé, Sadoletusa, H. Goltziusa, G. du Choul) oraz pierwsze ich fałszerstwa – padwany, będące odpowiedzią rynku na rosnące zainteresowanie i zapotrzebowanie zbieraczy.

Rozwijające się lecz kosztowne kolekcjonowanie numizmatów było domeną osób zamożnych, w tym władców takich, jak cesarze Karol IV, Rudolf II, Maksymilian I, francuscy królowie Henryk IV i Ludwik XIV, papieże Bonifacy VIII i Paweł III czy szwedzka królowa Krystyna, a przed nią kolekcjonujący je Jan III i Gustaw Adolf. W Rosji stworzenie pierwszej dużej kolekcji monet było dokonaniem cara Piotra I. Sprawiło to, że ówczesna numizmatyka zyskała miano „hobby królów”Andrzej Mikołajczyk: Monety stare i nowe. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1988, s. 33, .Helmut Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z. Regenstauf: Battenberg / H. Gietl Verlag, 2005, s. 318, .

Na ziemiach polskich za pierwszego poważnego kolekcjonera monet polskich i obcych uchodzi Maciej Miechowita, profesor Akademii Krakowskiej; własnością innego z profesorów – Stanisława Grzepskiego, była kolekcja monet antycznych. Numizmatyką interesowali się także polscy władcy, począwszy od Jana Olbrachta, poprzez Zygmunta Starego, Władysława IV i Jana Sobieskiego, aż po obu Augustów Sasów i Stanisława Augusta. Zainteresowania te podzielali też niektórzy magnaci, jak książę Krzysztof Radziwiłł czy kasztelan Abraham Zbąski.

W XVIII wieku powstały podwaliny numizmatyki naukowej, której faktycznym twórcą był Joseph Eckhel ze swym fundamentalnym dziełem Doctrina numorum veterum (1792-1798), choć wcześniej już (1783) wiedzę numizmatyczną na uczelni w Halle wykładał Johann Heinrich Schulze, a pierwsza praca naukowa o własnych monetach powstała w 1691 w Szwecji. W następnym stuleciu numizmatyka w pełni rozwinęła się jako dyscyplina naukowa, czemu towarzyszył szybki wzrost liczby towarzystw naukowych w krajach europejskich (jako pierwsze londyńskie Royal Numismatic Society w 1836 r.) i Ameryce (1858)Helmut Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z, dz. cyt., s. 319..

Wiadomości ogólne

Największe w Polsce zbiory monet i medali znajdują się w Muzeach Narodowych w Warszawie i w Krakowie.

Podstawowe cele numizmatyka kolekcjonowanie i klasyfikowanie monet ich datowanie (bezwzględne; analiza znaków menniczych; połączona analiza ikonograficzna, metrologiczna i epigraficzna) ustalanie kręgu użytkowników określanie ich dodatkowych funkcji wyjaśnianie i interpretacja związanych z mennictwem faktów i procesów dziejowych Podział europejskiej numizmatyki grecka celtycka rzymska bizantyjska średniowieczna (w tym arabska i perska) nowożytna Nauki poboczne egzonumia – nauka zajmująca się obiektami podobnymi do monet, lecz nie będących oficjalnymi środkami płatniczymi, jak wszelkiego rodzaju żetony czy medale notafilia – nauka zajmująca się badaniem papierowych znaków pieniężnych i banknotów. Znaczny rozwój nastąpił w latach 20. w związku z emitowaniem niemieckich serii notgeldów; po wydzieleniu jako oddzielnej gałęzi w 1970, podjęto wydawanie specjalistycznych katalogów i opracowań banknotów skrypofilistyka – nowa, rozpowszechniająca się w Europie od 1975 r. forma kolekcjonowania akcji i obligacji oraz innych giełdowych papierów wartościowych Terminy przydatne w numizmatyce typ monety – obejmuje numizmaty opatrzone tym samym wyobrażeniem, z reguły zamyka się w jednej emisji gatunek monety – zwykle obejmuje numizmaty o tych samych, bądź podobnych cechach metrologicznych – wadze, próbie (np. denar, grosz, talar, drachma) odmiany monety – istnieją w obrębie typów, obejmują monety wybite tą samą parą stempli próba – zawartość czystego kruszcu w monecie renowacja monety – stosowana już we wczesnym średniowieczu wymiana monety na nową na warunkach korzystnych dla pana menniczego pan menniczy – zleceniodawca emisji

Zobacz też stan zachowania ekonomia waluta, mennica, mincerz, numizmat, pieniądz, stopa mennicza, pieniądz zastępczy, pieniądz lokalny systemy monetarne w Polsce

Przypisy

Bibliografia

Literatura tematu

Opracowania ogólne Marian Gumowski, Bibliografia numizmatyki polskiej, Toruń 1967. Tadeusz Kałkowski, Tysiąc lat monety polskiej, Kraków 1983 (wyd. 3). Andrzej Mikołajczyk, Leksykon numizmatyczny, Warszawa-Łódź 1994. . Andrzej Mikołajczyk, Monety stare i nowe, Warszawa 1988. .

Opracowania monograficzne Dariusz Ejzenhart, Herby i znaki mennicze na trojakach polskich, Wrocław 2008. Marian Gumowski, Dzieje mennicy krakowskiej, Poznań 1927. Marian Gumowski, Dzieje mennicy toruńskiej, Toruń 1961. Marian Gumowski, Mennica gdańska, Gdańsk 1990. Marian Gumowski, Mennica bydgoska, Bydgoszcz 2005. Henryk Cywiński, Dziesięć wieków pieniądza polskiego 980–1980, Warszawa 1982. Ryszard Kiersnowski, Pieniądz kruszcowy w Polsce wczesnośredniowiecznej, Warszawa 1960. Ryszard Kiersnowski, Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa 1988. Ryszard Kiersnowski, Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich, Warszawa 1964. Teofila Opozda, Mennica łobżenicka, Wrocław 1975. Henryk Radzikowski, Atlas monet bitych dla ziem polskich w końcu XVIII i w XIX wieku, Warszawa 2012. Janusz Reyman, Mennica olkuska 1779-1601, Wrocław 1975. Adam Suchanek, Artur Kurpiewski, Katalog popularny monet polskich i z Polską związanych wybitych po roku 1915 oraz monet zastępczych władz lokalnych z ziem polskich, Gdańsk 2013. Stanisław Suchodolski, Denar w kalecie. Trzy pierwsze stulecia monety polskiej, Wrocław 1981. Stanisław Suchodolski, Mennictwo polskie w XI i XII wieku, Wrocław 1973. Józef Andrzej Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., Wrocław 1990.

Publikacje źródłowe Jan Nepomucen Sadowski, Rozprawy o pieniądzu w Polsce I połowy XVII wieku Ignacy Zagórski, Monety dawnej Polski (teksty)

Linki zewnętrzne

Narodowy Bank Polski Polskie Towarzystwo Numizmatyczne Digital Library Numis (DLN) Online numismatic library