Folklorystyka – dyscyplina humanistyczna obejmująca badania folkloru, mechanizmu jego funkcjonowania w kulturze oraz relacji zachodzących między folklorem a literaturą i kulturą masową. Czasem uznawana za jedną z dziedzin etnografii i antropologii kulturowej, jako że folklor jest elementem kultury ludowej, a ta przedmiotem badań etnografii. Badania folkloru stanowią dwa rodzaje czynności: zbieracko-wydawniczą oraz interpretacyjną. Zbieranie i wydawanie utworów folklorystycznych zapoczątkował Antoine Galland, wydając przekład bajek arabskich (Tysiąc nocy i jedna), znaczenia jednak nabrało dopiero w połowie XVIII wieku.

Historia dziedziny Początki zainteresowania folklorem (pieśni ludowe polskie i ruskie) sięgają wieku XVII. Zainteresowanie sporadycznie pojawiało się u schyłku wieku XVI. Znalazło to wyraz głównie w tzw. liryce mieszczańskiej. Pieśń ludowa zaczęła być modna w drugiej połowie wieku XVII, co poświadczają W. Potocki i A. Korczyński. Na dworze królewskim Jana Sobieskiego przebywała się śpiewaczka Kaczorowska (nieznana z imienia), specjalizująca się w wykonywaniu tekstów ludowych.

Rękopisy z I połowy XVIII wieku zawierają zapisy pieśni ludowych polskich i ruskich występującymi na przemian z tekstami o charakterze nieludowym. Zainteresowanie pieśnią ludową było w dużej mierze wynikiem ówczesnej mody na wiejskość i rodzimość. Jednocześnie akcje misyjne na wsi wymuszały przystosowanie wykładu religii do tradycji chłopskiej. Były to wówczas główne źródła zainteresowania się folklorem, jednocześnie będące źródłami stylizacji poetyckich.

Rozwój folklorystyki poprzedziły szerokie prace zbierackie nasilone w okresie romantyzmu, które zrodziły z czasem potrzebę refleksji teoretycznej. Tradycja chłopska stała się wyznacznikiem identyfikacji narodowej. Aspekt tożsamościowy miał znaczenie w krajach, które utraciły niepodległość, np. w Polsce. Polska folklorystyka zajmowała się też twórczością innych ludów mieszkających na terenie dawnej Rzeczpospolitej (np. praca Michał Federowskiego Lud białoruski).

Pierwsi polscy folkloryści pracowali w atmosferze romantycznego entuzjazmu dla kultury ludowej i jej przejawów. Podstawowe zadanie widzieli w zbieraniu i udostępnianiu twórczości ustnej. Taka perspektywa pozwalała im przełamywać trudności, które napotykali np. warunki środowiska, problemy komunikacyjne czy kulturę ludności wiejskiej. Biografia Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego świadczy o tym, że zbieracze potrafili wędrować pieszo całymi tygodniami w głodzie i w zimnie.

Ważną postacią dla polskiej folklorystyki jest Ryszard Berwiński, który jest autorem pierwszej naukowej książki o folklorze Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854). Można go uznać za prekursora nowoczesnych badań folklorystycznych.

W Polsce za jednego z najważniejszych folklorystów uważa się Oskara Kolberga. Jego monumentalne dzieło Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce wyznaczyło granicę między zbieractwem romantycznym a pracą naukową. Kierował się postawą naukową, która zastąpiła dotychczasowe amatorstwo zbieractwa.

W pracach Kazimierza Moszyńskiego można zauważyć pierwsze założenia teoretyczno-metodyczne. Śledził linie rozwoju polskich pieśni balladowych, badał wątek historii w pieśni, artyzm, dał pierwszy zarys charakterystyki i systematyki przysłów polskich oraz analizował komizm w humorystyce ludowej.

Przedmiotem zainteresowań folklorystyki są badania nad pisarzami ludowymi. Prace na ten temat zapoczątkował historyk zjawisk ekonomiczno-społecznych Franciszek Bujak. Stanisław Pigoń stworzył szkic historyczny rozwoju pisarstwa chłopskiego w publikacji Zarys nowszej literatury ludowej (1946). Sporządził też Wybór pisarzy ludowych (1947–1948) obejmujący pamiętnikarzy, publicystów, poetów i gawędziarzy, udostępniając bogactwo dorobku chłopskiego.

W II połowie XIX wieku zaczęły się ukazywać czasopisma z zakresu folklorystyki redagowane przez etnografów. Do najważniejszych należała m.in. warszawska „Wisła” (redagowana przez Jan Karłowicza i Erazm Majewskiego) oraz „Lud”, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ukazujący się od 1895 r. (pierwszy redaktorem był Antoni Kalina). Dzięki Karłowiczowi „Wisła” publikowała sprawozdania z ruchu folklorystycznego w Europie Zachodniej i Rosji.

Na kształt powojennej polskiej folklorystyki wpłynęło ukierunkowanie się katedr etnografii głównie na badania kultury niematerialnej. Jednostką, która przez wiele lat zajmowała się folklorem, była Pracowania Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. Kierował nią Julian Krzyżanowski, który był też związany z dwumiesięcznikiem „Literatura Ludowa”. To pierwsze w dziejach kultury polskiej czasopismo folklorystyczne. Wśród innych ośrodków można wymienić redakcję Dzieł wszystkich Oskara Kolberga powołaną przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. W 1998 r. pracę nad spuścizną Kolberga przejął Instytut im. Oskara Kolberga.

Ważniejsze nurty folklorystyki Badania zjawisk folklorystycznych w ujęciu historycznym i na tle porównawczym, które eksponują zagadnienia genezy różnych zjawisk folklorystycznych, skupiają uwagę na wzajemnych związkach folkloru i literatury, koncentrują się na systematyzowaniu tekstów folkloru. W Polsce zajmowali się tym: Jan Karłowicz i J.S. Bystroń. Twórcą nowoczesnej komparatystyki folklorystycznej jest historyk literatury Julian Krzyżanowski. Badania folkloru w jego kontekście kulturowym, zajmujące się też specyfiką funkcjonowania folkloru w obiegu społecznym (folkloru środowiskowego). Badania folkloru jako integralnej części kultury ogólnonarodowej, które eksponują historyczny charakter folkloru, śledzą jego zmieniające się funkcje społeczne, dążą do scharakteryzowania zróżnicowania regionalnego kultury. Relacje między folklorem a kulturą masową (co doprowadziło do odkrycia w kulturze współczesnej zjawiska folkloryzmu), folklorystyczność pewnych zjawisk w kulturze (włączenie do przedmiotu badań problematyki literatury popularnej i brukowej, komiksu, horoskopu, sennika) oraz zagadnienie ludowości w kulturze (Roch Sulima). Rejestrowanie folkloru (prace Oskara Kolberga, Józefa Lompy, Lucjana Malinowskiego). Rozwój genologii folklorystycznej, poszukującej zasad klasyfikacji utworów folklorystycznych niezależnie od ustaleń genologii literackiej. Estetyka folkloru – folklorystyka jako dziedzinę wiedzy o sztuce. Badania nad historią folklorystyki, reedycje i edycje materiałów folklorystycznych w naukowym opracowaniu (np. „Lud” O. Kolberga, Nowa księga przysłów polskich S. Adalberga pod redakcją J. Krzyżanowskiego, Bajki śląskie Lucjana Malinowskiego, zbiory Józefa Lompy).

Zobacz też

folkloryzm etnografia folklor Oskar Kolberg

Przypisy

Bibliografia Folklorystyka, [w:] Słownik etnologiczny, red. Zofia Staszczak, Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 4: Oświecenie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966, s. 132–135

Linki zewnętrzne Pionierzy folklorystyki – kolekcja w bibliotece Polona

Kategoria:Folklor Kategoria:Specjalizacje i nauki pomocnicze antropologii