Nowy Meksyk (, wymowa: ; ; ) – stan na południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych. Od południa graniczy z Meksykiem, natomiast z pozostałych stron z innymi amerykańskimi stanami (od zachodu z Arizoną, od północy z Kolorado, od wschodu z Oklahomą, a od wchodu i południa − z Teksasem).

Nowy Meksyk jest w przeważającej mierze stanem górskim, z ponad setką nazwanych grup górskich. Pustynia Chihuahua obejmująca południową część stanu jest największą pustynią w Ameryce Północnej. Na wschodzie znajduje się fragment płaskowyżu Llano Estacado. Stan posiada łagodny, suchy lub półsuchy klimat kontynentalny, który charakteryzuje się niewielkimi opadami, dużym nasłonecznieniem i niską wilgotnością względną.

Stan liczy 2,1 mln mieszkańców, w tym prawie połowa (45%) zamieszkuje obszar metropolitalny największego miasta – Albuquerque. Z gęstością zaludnienia 6,6 os./km², jest szóstym najsłabiej zaludnionym stanem USA. Stolicą stanu jest Santa Fe. Nowy Meksyk ma najwyższy odsetek ludności latynoskiej (ok. 50%) w Stanach Zjednoczonych, oraz drugi po Alasce odsetek rdzennych Amerykanów (blisko 10%).

Symbole stanu Dewiza: Crescit Eundo („Rośnie sam”) Przydomek: Land of Enchantment („Kraina Oczarowania”) Symbole: kwiat: jukka drzewo: pinion ptak: Kukawka kalifornijska

Historia 1540–1542 – wyprawa hiszpańskiego konkwistadora Francisco Vásquez de Coronado 1610 – gubernator Nowego Meksyku Pedro de Peralta formalnie zakłada miasto Santa Fe 1680 – zwycięska rebelia ludu Pueblo pod wodzą Popé zmusiła hiszpańskich kolonizatorów do opuszczenia na pewien czas niemal całego Nowego Meksyku do 1821 wchodził w skład hiszpańskiego Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii, następnie Meksyku 1848 – po przegranej wojnie Meksyk przekazał Amerykański Południowy Zachód Stanom Zjednoczonym 1912 – Nowy Meksyk został przyjęty do Unii jako 47. stan 16 lipca 1945 – na pustyni koło Alamogordo zdetonowano w celach doświadczalnych pierwszą bombę atomową

Geografia thumb|left|Wąwóz rzeki Rio Grande Klimat jest bardzo zróżnicowany w zależności od położenia i wysokości. Na południu przeważają pustynie, gdzie temperatury w lecie przekraczają 38 °C, a na północy śnieżne szczyty, gdzie temperatury zimą spadają wiele stopni poniżej zera.

Chociaż Nowy Meksyk jest piątym co do wielkości stanem USA pod względem powierzchni, to jest szóstym – najmniej zaludnionym. Około jedna czwarta ludności mieszka w mieście Albuquerque, w środkowej części stanu.

Nowy Meksyk ma wiele zalesionych dolin i szczytów w południowych Górach Skalistych, pustynnych kanionów na południu, a na wschodzie wysokich płaskowyżów Wielkich Równin. W stanie Nowy Meksyk znajduje się 88 nazwanych pasm górskich. Góry Skaliste biegną wzdłuż północnej części stanu i są znane jako Góry Sangre de Cristo (w języku hiszpańskim „Krew Chrystusa”). Góry te biegną wzdłuż wschodniego brzegu rzeki Rio Grande i obejmują szczyt Wheeler Peak, wznoszący się na wysokość 4013 m n.p.m. Na zachód od Rio Grande znajdują się pasma górskie Sierra Nacimiento i Jemez. Na południowym wschodzie, pasmo górskie Guadalupe utworzyło wiele kanionów, w tym McKittrick Canyon, Dog Canyon, Valley Canyon i wiele innych. Znajduje się tutaj Park Narodowy Carlsbad Caverns, jedno z najbardziej znanych miejsc jaskiniowych na świecie. Na południu stanu znajduje się rezerwat indiański Mescalero Apache, z najwyższym szczytem Sierra Blanca (3652 m n.p.m.), który jest jednym z wielu indiańskich rezerwatów w stanie. Najwyższy szczyt: Wheeler Peak (4013 m n.p.m.) Główne rzeki: Rio Grande, Pecos, Canadian River, San Juan i Gila River. Największy zbiornik wodny: Elephant Butte Reservoir (145,68 km²) Liczba hrabstw: 33

Miejscowości

thumb|Centrum Albuquerque

Na terenie stanu Nowy Meksyk znajduje się 105 miast ( lub ) i wsi (), w tym trzy o liczbie ludności przekraczającej 100 000, 19 powyżej 10 000 mieszkańców, a 61 powyżej 1000 mieszkańców (2021).

Lista miejscowości zamieszkanych przez 500 lub więcej osób (2021 r.): Albuquerque (562 599) Las Cruces (112 914) Rio Rancho (105 834) Santa Fe (88 193) Roswell (48 081) Farmington (46 422) Hobbs (39 756) Clovis (37 988) Carlsbad (31 888) Alamogordo (31 652) Gallup (21 495) Los Lunas (17 861) Sunland Park (17 121) Deming (14 835) Las Vegas (13 157) Artesia (12 458) Portales (12 042) Lovington (11 426) Española (10 487) Silver City (9578) Bernalillo (9520) Grants (9170) Anthony (8666) Corrales (8584) Socorro (8414) Ruidoso (7769) Belen (7423) Bloomfield (7371) Taos (6595) Aztec (6163) Edgewood (6154) Truth or Consequences (6062) Raton (6047) Los Ranchos de Albuquerque (5866) Tucumcari (5207) Rio Communities (4977) Bosque Farms (4076) Peralta (3406) Eunice (2997) Santa Rosa (2846) Clayton (2755) Ruidoso Downs (2648) Tularosa (2637) Milan (2549) Lordsburg (2273) Jal (2147) Bayard (2097) Moriarty (1940) Mesilla (1796) Questa (1735) Santa Clara (1606) Hatch (1552) Estancia (1501) Columbus (1459) Elephant Butte (1427) Capitan (1405) Pecos (1381) Loving (1337) Hurley (1247) Angel Fire (1213) Dexter (1072) Hagerman (978) Carrizozo (972) Logan (970) Springer (942) Texico (933) Chama (912) Mountainair (883) Fort Sumner (878) Cimarron (808) Magdalena (808) Cloudcroft (777) Tatum (697) Cuba (635) Melrose (609) Kirtland (579) Red River (539)

Demografia thumb|Gęstość zaludnienia w Nowym Meksyku. Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Nowy Meksyk liczy 2 117 522 mieszkańców, co oznacza wzrost o 58 343 (2,8%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,8% populacji, 22,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 18% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,5% ludności stanu stanowią kobiety.

Język W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami były: język angielski – 63,96%, język hiszpański – 28,45%, język nawaho – 3,5%, język keres – 0,68%.

Rasy i pochodzenie Według danych pięcioletnich z 2022 roku, 59,2% mieszkańców stanowiła ludność biała (35,6% nie licząc Latynosów), 16,5% miało rasę mieszaną, 9,4% to rdzenna ludność Ameryki, 2,1% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 1,6% to Azjaci, 0,09% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 49,8% ludności stanu.

Hiszpańscy Amerykanie stanowili większość populacji do lat 40. XX wieku. W 2022 roku największe grupy stanowiły osoby pochodzenia meksykańskiego (32,5%), hiszpańskiego (8,4%), niemieckiego (8,1%), angielskiego (7,4%), irlandzkiego (6,3%) i Nawahowie (5,8%). Inne duże grupy obejmują osoby pochodzenia „amerykańskiego” (85,2 tys.), włoskiego (48,5 tys.), szkockiego lub szkocko-irlandzkiego (48,4 tys.), Indian Pueblo (43,4 tys.), europejskiego (nieokreślonego) (43,2 tys.), francuskiego (36,9 tys.), szwedzkiego lub norweskiego (30,8 tys.) i polskiego (21,3 tys.).

Religia thumb|Katolicki kościół św. Filipa Neri w Albuquerque Dane z 2014 r.: protestanci – 38%: baptyści – 13%, ewangelikalni – 7%, pozostali – 18% (głównie: zielonoświątkowcy, metodyści, campbellici, kalwini, luteranie, anglikanie i uświęceniowcy), katolicy – 34%, brak religii – 21% (w tym: 5% agnostycy i 3% ateiści), mormoni – 2%, pozostałe religie – 5% (w tym: New Age, świadkowie Jehowy, buddyści, żydzi, muzułmanie, bahaiści, unitarianie uniwersaliści, prawosławni i hinduiści).

Gospodarka thumb|Kopalnia miedzi Chino w Santa Rita Głównymi pracodawcami w Nowym Meksyku są opieka zdrowotna, handel detaliczny, hotelarstwo i usługi edukacyjne. Około jedna czwarta produktu krajowego brutto (PKB) stanu pochodzi z działań rządowych, w tym federalnych przedsiębiorstw cywilnych, takich jak Departament Energii w Los Alamos National Laboratory.

Przemysł i energia Nowy Meksyk jest ósmym co do wielkości producentem energii w kraju, głównie ze względu na produkcję ropy naftowej, gazu ziemnego i węgla. Stan nie posiada elektrowni jądrowych, ale ma drugą pod względem wielkości rezerwę uranu w kraju. Mimo że obecnie nie pracuje żadna kopalnia uranu, znaczne ilości uranu wydobyto w tym stanie w latach 1948–2002. Nowy Meksyk ma znaczne zasoby odnawialne, zwłaszcza z wiatru i energii słonecznej.

Rolnictwo Nowy Meksyk konsekwentnie plasuje się w czołówce trzech stanów produkujących najwięcej pekanu i ma jedne z największych stad mlecznych w kraju. Do innych głównych upraw należą cebula, papryka chili, bawełna, kukurydza, pszenica i sorgo. Znaczny dochód przynosi także produkcja siana z lucerny.

Turystyka thumb|Zabytkowy kościół Quarai, pozostałości XVII-wiecznej hiszpańskiej misji franciszkańskiej Turystyka jest jedną z głównych gałęzi gospodarki w Nowym Meksyku. Stan znany jako „Kraina Oczarowania” przyciąga miliony turystów każdego roku. Do głównych atrakcji należą indiańskie ruiny i ceremonie, górskie i pustynne krajobrazy, wiele parków narodowych i zabytków o znaczeniu kulturalnym, historycznym i naukowym. Park Narodowy Carlsbad Caverns, który zawiera ponad 100 jaskiń ma co roku ponad 400 tys. odwiedzin.

Albuquerque International Balloon Fiesta, który odbywa się zawsze w październiku, jest jednym z największych festiwali baloniarskich na świecie.

Uczelnie University of New Mexico University of Albuquerque New Mexico State University Eastern New Mexico University Western New Mexico University New Mexico Highlands University

Interesujące miejsca Park Narodowy Carlsbad Caverns, Trinity Test Site – miejsce pierwszego (próbnego) wybuchu nuklearnego dokonanego 16 lipca 1945 roku niedaleko Alamagordo, Poligon Rakietowy White Sands – miejsce wczesnych amerykańskich prób rakietowych (rakiety V2, Werner von Braun), okolice miasta Roswell – słynące z miejsca legendarnej, domniemanej katastrofy UFO, obserwatorium radioastronomiczne Very Large Array – w pobliżu miasta Socorro, posiadające radioteleskop składający się z 27 anten parabolicznych o średnicy 25 m każda, Spaceport America – pierwszy prywatny port kosmiczny zbudowany przez Virgin Galactic należące do Richarda Bransona.

Pomniki narodowe White Sands National Monument Aztec Ruins National Monument Bandelier National Monument El Morro National Monument Historyczny Park Narodowy Kultury Chaco Gila Cliff Dwellings National Monument Salinas Pueblo Missions National Monument

Przypisy

Linki zewnętrzne Oficjalna strona stanu New Mexico Nowy Meksyk Autostrady Pustyni

Kategoria:Stany Stanów Zjednoczonych