Historia kolei w Stanach Zjednoczonych

Historia kolei w Stanach Zjednoczonych – historia kolei na terenie Stanów Zjednoczonych od XIX wieku do dziś. Obejmuje powstawanie i rozwój linii kolejowych, dworców i innej infrastruktury związanej z koleją, a także historię przemysłu kolejowego i produkcji taboru w USA. thumb|Parowóz kolei Camden & Amboy RR, 1847 r. thumb|Syracuse (stan Nowy Jork) – parowóz kolei NY Central & Hudson River RR. Prowadzenie kolei ulicami miast było powszechne (zdjęcie z 1893 r.) thumb|Amerykański wiadukt konstrukcji drewnianej, tzw. „timber trestle” (Tanana Valley RR na Alasce z 1905 r.) thumb|Amerykański wiadukt konstrukcji stalowej (tzw. „steel trestle”). Zdjęcie z 1860 r. thumb|Belfast (stan Maine), dworzec Maine Central RR ok. 1900 r. thumb|Zakończenie budowy pierwszej kolei transkontynentalnej 10 maja 1869 r. na Promontory Summit w stanie Utah (Central Pacific RR i Union Pacific RR) thumb|250px|Sieć kolejowa USA w 1918 r. thumb|Chicago w 1913 r.; największy węzeł kolejowy Ameryki thumb|Chicago – „Grand Crossing” sześciotorowej linii Illinois Central RR z linią Pittsburgh, Fort Wayne and Chicago Rly. (kolej Penn.RR) oraz linii Lake Shore & Michigan Southern Rly. (kolej NYC). Zdjęcie z 1902 r. thumb|„Luksus na kołach” thumb|Filadelfia, Reading Terminal z 1893 r. Jedna z wielkich hal łukowych dworców amerykańskich thumb|Nowy Jork – drugi Grand Central Terminal kolei NYCentral wyznaczał koniec epoki wielkich hal thumb|Chicago zachowało większość klasycznego systemu „elevated” („L”). Fragment śródmiejskiej trasy Loop thumb|Boston, tunel tramwajowy Tremont Street Subway z 1897 r. miał skomplikowany układ obejmujący podziemne rozgałęzienia i pętle thumb|Niagara Gorge RR, interurban zamknięty w 1908 r. thumb|Elektrowóz Penn. RR typu DD1 z 1910 r., opracowany dla obsługi pociągów wjeżdżających do Nowego Jorku thumb|Ciężki parowóz (typu „Mallet”) zaprojektowany przez US Railroad Administration, zarządzającą kolejami upaństwowionymi na czas I wojny światowej (l. 1917-20). Zbudowano 106 maszyn tego typu thumb|Parowóz typu Hudson kolei NYC; koniec l. 30. thumb|Aerodynamiczne kształty i luksusowo wyposażone wagony miały być odpowiedzią na masową motoryzację. Pociąg „Santa Fe Super Chief” (Chicago – Los Angeles od 1936) na dworcu w Albuquerque, 1943. Prędkość 100 mil/h (160 km/h). thumb|Pierwsza SKM nowej generacji: kolej BART w regionie San Francisco thumb|Salt Lake City (stan Utah). Tramwaj regionalny z 1999 r. w centrum miasta thumb|Northeast Corridor, jedyna intensywnie eksploatowana linia pociągów międzyregionalnych w USA, obecnie trasa szybkich pociągów Acela thumb|Spiętrzone kontenery są specjalnością kolei USA, najefektywniejszej sieci kolei towarowych świata

Początki 1826 – otwarcie kolei konnej dług. 4,8 km dla przewozu bloków kamiennych z kamieniołomu do portu na rzece Neponset (okolice Bostonu); szyny drewniane z nakładką żelazną, rozstaw 1524 mm; 1829 – pierwsza (zakończona niepowodzeniem) próba używania parowozu na kolei: maszyna „Stourbridge Lion” prod. bryt. (Foster, Rastrick & Co.); kolej Carbondale & Honesdale Rly. w Pensylwanii, przeznaczona do transportu węgla, należąca do Delaware & Hudson Canal Co. (potem Delaware & Hudson RR); później kolej grawitacyjno-linowa; 1830 – Baltimore: otwarcie pierwszej kolei użytku publicznego: 21-kilometrowy odcinek kolei B&O między Baltimore i Ellicott’s Mills z trakcją konną. Aby przekonać zarząd B&O do użycia parowozów, Peter Cooper zbudował lokomotywę „Tom Thumb”, która wzięła udział w znanym wyścigu z wozem ciągniętym przez konia. Mimo że lokomotywa przegrała wskutek obsunięcia się pasa klinowego, zarząd kolei zdecydował w 1831 r. o przejściu na trakcję parową. W 1852 r. kolej doprowadzono do Wheeling nad rzeką Ohio; 1830 – otwarcie kolei konnej (stan Alabama), zbudowanej do przewozu bawełny; pierwsza kolej na zachód od Appalachów; później część sieci SOU; 15 I 1831 – otwarcie pierwszej linii z trakcją parową w regularnym użyciu: odcinek pod Charleston kolei , tor 1524 mm; parowóz amerykański „Best Friend of Charleston”; przedłużona do Hamburg w 1833; kolej zbudowana szybko i oszczędnościowo, z użyciem szyn płaskownikowych i drewnianych podtorzy zamiast nasypów; później stopniowo dostosowywana do normalnych standardów; 1831 – otwarcie Mohawk and Hudson RR między Albany i Schenectady (stan Nowy Jork) z parowozem DeWitt Clinton; później część linii głównej kolei NYC; 1831 – Nowy Orlean: wprowadzenie parowozów na kolei konnej Pontchartrain Rail-Road – 8-kilometrowej linii podmiejskiej pod Nowym Orleanem; 1832 – Nowy Jork: otwarcie pierwszego odcinka New York and Harlem RR (do Harlemu w 1837); trasa przebiegała ulicami Center – Broom – Bowery – 4th Avenue (zabudowanymi i planowanymi do zabudowy) od Ratusza do Harlemu; prawdopodobnie pierwsza kolej uliczna na świecie. Linia była sukcesywnie przedłużana, osiągnęła Albany 1852. Kolej używała trakcji konnej na południe od 23rd Street. Po 1854 zakazano używania parowozów na południe od 42nd Street, przy której w 1871 powstał dworzec Grand Central; linia na północ od dworca weszła w skład sieci NYC, a południowa część stała się tramwajem konnym; 1834 – Filadelfia: otwarcie całej linii Camden & Amboy RR, lokomotywa „John Bull” (R. Stephenson); kolej była elementem trasy z Filadelfii do Nowego Jorku (odcinek Amboy – Nowy Jork był pokonywany parowcem); John Stevens, konstruktor linii, użył szyn w kształcie „odwróconego T”; 1834–1839 – Nowy Jork: otwarcia kolejnych odcinków linii United New Jersey RR między Jersey City i New Brunswick z połączeniem do Camden & Amboy RR; utworzenie połączenia kolejowego między Filadelfią i Nowym Jorkiem; podróż wymagała jednak przeprawy statkiem przez rzekę Hudson (Nowy Jork) i Delaware (Filadelfia); 1834 – Filadelfia: otwarcie Philadelphia & Columbia RR; trasa obejmowała dwa odcinki o nachyleniu rzędu 6,7%, na których udowodniono przydatność parowozów do pokonywania dużych spadków (odcinki zostały później ominięte przez nowe odcinki trasy); 1857 linia weszła w skład sieci PRR; 1835 – Boston: otwarcie kolei Boston & Lowell RR (Lowell było dużym ośrodkiem włókienniczym), z pierwszym kolejowym mostem zwodzonym w USA.

Budowa sieci 1835 – B&O przy wsparciu stanu Maryland otwiera linię Relay – Waszyngton (odgałęzienie linii do Wheeling), dającą połączenie Baltimore – Waszyngton; powstaje jedna z pierwszych linii dalekobieżnych w USA; 1835 – otwarcie Allegheny Portage RR, pierwszego, częściowo linowego przekroczenia Appalachów (między Johnstown i Hollidaysburg); budowa z funduszy stanu Pensylwania; linia łączyła kanały związane z rzekami Ohio i Susquehanna; 1854 – otwarcie linii adhezyjnej kolei PRR między Johnstown i Altoona (ze znanym czterotorowym łukiem „Horseshoe Curve”) spowodowało zamknięcie pierwotnej trasy. po 1865 – po Wojnie Secesyjnej (1861-65) koleje stanów południowych przeprowadzały unifikację rozstawów szyn do 1524 mm (nawet jeśli pierwotnie były normalnotorowe); rozstaw ten utrzymał się do 1886 r.; 10 maja 1869 – zakończenie budowy pierwszej linii transkontynentalnej: wbicie „złotego gwoździa” („Golden Spike”) na Promontory Summit (stan Utah) w punkcie spotkania się linii Central Pacific RR i Union Pacific Railroad; 1876 – SP otwiera linię San Francisco – Bakersfield – Los Angeles przez „Tehachapi Loop”; 1883 – ukończenie drugiej linii transkontynentalnej: spotkanie się linii Southern Pacific RR z Los Angeles z linią Galveston, Harrisburg and San Antonio Rly. na moście na rzece Pecos; 1886 – konwersja torów kolei stanów południowych (1524 mm) na tor 1448 mm (możliwy ruch pociągów normalnotorowych); operację przeprowadzono przy pomocy dziesiątek tysięcy osób na całej sieci szerokotorowej w ciągu 36 h; 1904 – SP otwiera skrót „Lucin Cutoff”, prowadzony na 19-kilometrowym drewnianym moście przez Great Salt Lake, którym ominięto Promontory Summit. (most zastąpiony groblą w 1950); 1912 – otwarcie Overseas RR (część kolei Florida East Coast Railway) do Key West na końcu archipelagu Florida Keys (208 km od stałego lądu); kolej funkcjonowała do zniszczenia przez huragan w 1935 r., później zastąpiła ją droga.

Modernizacja systemu l. 30. XIX w. – wczesne upowszechnienie się wagonów czteroosiowych (pierwszym mógł być wagon „Columbus” C. Gatcha i R. Winana, kolej B&O z 1831 r.John H. White, Jr., The American Railroad Passeneger Car, Johns Hopkins University Press, Baltimore-London, 1978, s. 10 nn.); zapoczątkowanie trendu do budowy długich wagonów bezprzedziałowych (z pudłem drewnianym do 24 m); 1838 – kolej Cumberland Valley RR wprowadza wagon „Chambersburg” z miejscami do spania (linia Chambersburg – Harrisburg); 1844 – uruchomienie pierwszego w kraju telegrafu przez kolej B&O;

Rozwój komfortowych wagonów sypialnych dokonywał się w l. 50. dzięki pomysłom Theodore’a T. Woodruffa, następnie Webstera Wagnera i Pullmana: 1859 – pierwszy wagon sypialny George’a M. Pullmana rozpoczyna kursowanie między Chicago i Bloomington; l. 60. XIX w. – wprowadzanie wagonów z podłużnym naświetlem na dachu; 1853 – prawdopodobny, choć niepewny rok wprowadzenia pierwszych wagonów restauracyjnych na linii Nowy Jork – Chicago; bardziej pewne jest funkcjonowanie takich wagonów na kilku kolejach w 60. XIX w.; Osobliwością kolei amerykańskich były luksusowe wagony salonowe („parlour cars”), które stanowiły zawoalowaną formę pierwszej klasy; używano ich w połączeniach między głównymi miastami (maks. 2,5% taboru); l. 60. XIX w. – wprowadzanie wagonów z podłużnym naświetlem na dachu; 1902–1910 – wprowadzanie wagonów o stalowej konstrukcji pudła (pierwsze wagony, konstrukcji B. J. La Mothe’a i A. Searsa, pojawiły się już w l. 50. XIX w.);

Elektryfikacja kolei sieci krajowej rozpoczęła się od tras przebiegających w tunelach oraz trudnych odcinków górskich. W Nowym Jorku powiązano ją jednak szybko z elektryfikacją sieci podmiejskich. 1895 – Baltimore, średnica kolei Baltimore & Ohio przebiegająca tunelem na spadku; sztywny przewodnik górny, potem trzecia szyna; 1905 – pierwsza duża elektryfikacja kolei sieci krajowej – Long Island Rail Road (LIRR): początek elektryfikacji trzecią szyną linii podmiejskich Nowego Jorku (=650 V); po stronie LIRR elektryfikacja ukończona w 1927; 1907 – elektryfikacja kolei na podejściach do Grand Central Terminal w Nowym Jorku: trzecią szyną linii podmiejskich NY Central RR oraz siecią górną pod napięciem ~11 kV 25 Hz linii kolei New York, New Haven & Hartford RR: Nowy Jork – Stamford (1910 – do New Haven); pierwsza poważna elektryfikacja magistrali sieci krajowej; 1908 – Spokane & Inland Empire RR – prąd jednofazowy, ~6600 V 25 Hz; 1908 – Great Trunk RR: St Clair Tunnel (Port Huron, Michigan – Sarnia, Ontario); prąd jednofazowy ~3300 V 25 Hz 1909 – Great Northern Rly. of America: 10 km w Górach Kaskadowych, w tym pierwszy Cascade Tunnel (firma General Electric Co.) – elektryfikacja trójfazowa, ~6600V 25 Hz; funkcjonowała do otwarcia drugiego tunelu w 1929 r.; system elektryczny rozmontowany w 1956 r. („dieselizacja”) 1910 – Boston & Maine RR: (stan Massachusetts) – jednofazowy, ~11 kV 25 Hz („dieselizacja” – 1946) 1910 – Michigan Central RR: otwarcie tunelu pod rzeką Detroit (Detroit – Windsor), elektryfikacja trzecią szyną =650 V; „dieselizacja” 1953; 1910 – Pennsylvania RR: otwarcie linii NY Extension doprowadzającej do Pennsylvania Station na Manhattanie, elektryfikacja trzecią szyną =650 V; zamiana na sieć górną w 1932; 1915+ – Pennsylvania RR: odcinek Filadelfia – Paoli; później inne linie między Nowym Jorkiem i Harrisbugiem, ~11 kV 25 Hz 1915 – Norfolk & Western Rly.: Bluefield – Vivien (z tunelem Elkhorn; stan Wirginia Zachodnia), 11 kV 25 Hz (elektryfikacja nie istnieje)

Jedynymi wielkimi elektryfikacjami kolei międzyregionalnych były: 1917+ – Chicago, Milwaukee, St Paul & Pacific RR, linia przez Góry Skaliste (Seattle – Harlowton, Montana), =3000 V – elektryfikacja wzorcowa dla kolei w Ameryce Łacińskiej (deelektryfikacja – 1974 r.)