mały|Stuttgart – pałac Rosenstein i tunel z 1846 r. doprowadzający kolej do Dworca Głównego, na pierwszym planie most nad Neckarem mały|Kolonia – Dombrücke z 1859 r. – element pierwszej wielkiej konsolidacji węzła kolejowego w Niemczech mały|Großhesseloher Brücke pod Monachium – wczesna konstrukcja żelazna z l. 1851–55 mały|Wojna prusko-austriacka 1866 r. – „ucieczka lokomotyw” saksońskich do Chebu (Eger) w Czechach (Saksonia popierała Austrię) mały|Frankfurt nad Menem – dworce przed konsolidacją węzła – Dworzec Główny powstał na terenach otwartych w lewym dolnym rogu mapy (p. niżej) mały|Rendsburg, „Hochbrücke” nad Kanałem Kilońskim (1911–13), 42 m nad poziomem wody, 7½ km długości wraz z rampami doprowadzającymi; most jest jednocześnie drogowym promem podwieszonym (widoczna gondola) mały|Wnętrze zabytkowego wagonu hamburskiej Hochbahn mały|Mannheim – Heidelberg; zabytkowy wagon kolei dojazdowej OEG z 1928 r. mały|Elektrowóz pośpieszny typu E19 kolei DR (1938) dla linii Berlin – Lipsk – Norymberga – Monachium (prędkość maksymalna 180 km/h) mały|Frankfurt nad Menem – Hauptbahnhof z l. 1883–88, para skrajnych naw dobudowana w l. 20.; w oddali po prawej stronie widoczne wloty do tunelu linii średnicowej S-Bahn mały|Frankfurt nad Menem – podziemny węzeł Hauptwache średnicy S-Bahn i U-Bahn mały|Stadtbahn Stuttgart, koncepcja z przełomu lat 70. i 80. mały|Portal Mündener Tunnel na linii dużych prędkości Hanower – Würzburg, 1991 mały|Karlsruhe-Durlach – tramwaj dwusystemowy sieci AVG opuszcza torowisko tramwajów miejskich i wjeżdża na łącznicę wprowadzającą na linię kolei sieci krajowej mały|Zwickau – jednostka spalinowa Vogtlandbahn na trasie ulicznej umożliwiającej wjazd do centrum miasta mały|Pomorze Przednie: – pociągi Usedomer Bäderbahn mały|Saksonia – Zittauer Schmalspurbahn, jak wiele innych kolei wąskotorowych, ma nadal trakcję parową Historia kolei w Niemczech – historia kolei na terenie dzisiejszych Niemiec i historycznych państw niemieckich.
Synteza mały|Pierwszy parowóz A. Borsiga z 1840 r. mały|Althen – pociąg z parowozem Blitz (produkcji brytyjskiej) kolei Leipzig-Dresdener Eisenbahn, 1837 r. Rozwój kolei na ziemiach niemieckich sterowany był przez wiele ośrodków władzy politycznej. Część państw, w tym wszystkie największe, utworzyła własne zarządy kolejowe. Proces tworzenia sieci państwowej postępował w różnym tempie w różnych krajach.
W Królestwie Pruskim prawnie zagwarantowano rządowi możliwość zakupu kolei po 30 latach funkcjonowania. Państwowy system kolejowy rozpoczęto tworzyć od budowy Preußische Ostbahn (1849). Po zjednoczeniu kraju przystąpiono na dużą skalę do budowy linii strategicznych i wykupywania kolei prywatnych. Proces upaństwowienia został ukończony do 1885 r. W Prusach rolę centralnego zarządu Königlich Preußische Staatseisenbahnen (po 1896 ) sprawowało jedno z ministerstw, któremu podlegały dyrekcje terytorialne kolei (KED). Zwyczajowo pruskie koleje państwowe określa się niekiedy nazwą Königlich Preußische Eisenbahn-Verwaltung (KPEV) – emblematy z tą nazwą nosiły liczne pojazdy i budowle.
W Królestwie Bawarii kolej Königlich Bayerische Staatseisenbahnen (K. Bay. Sts. B) pierwszą linię przejęła w 1844 r. (Monachium – Augsburg), a ostatnie linie w Palatynacie – w 1909 r.
W Saksonii nowo utworzona kolej Königlich Sächsische Staatseisenbahnen (K.Sächs. Sts. E.B.) przejęła pierwszą linię w 1847 (Lipsk – Reichenbach/Vgtl.), a linię Leipzig-Dresdner Eisenbahn w 1876, jako jedną z ostatnich magistral.
Królestwo Hanoweru natomiast od początku rozwijało sieć kolejową wyłącznie jako państwową (przejęta przez kolej pruską po likwidacji państwa hanowerskiego w 1866).
W 1912 r. licząca ponad 52 tys. km sieć kolejowa na terenie Rzeszy podzielona była na dziewięć krajowych systemów kolejowych, działających mniej więcej w obrębie poszczególnych większych krajów.
Republika Weimarska u progu istnienia przeprowadziła konsolidację dawnych kolei sieci krajowych w jeden zarząd – Deutsche Reichsbahn, istniejący do podziału kraju po II wojnie światowej. Ponowna konsolidacja sieci miała miejsce w 1994 r.
System kolejowy Niemiec należy do najlepiej rozwiniętych na świecie. Podobnie udział transportu szynowego w obsłudze miast i jego poziom techniczno-organizacyjny znajdował się i znajduje nadal w czołówce państw wysokorozwiniętych.
Początki i budowa sieci 1831 – kolej konna Essen – Vohwinkel (Nadrenia pruska); 1833 – ukazanie się pracy wybitnego ekonomisty Friedricha Lista, zawierającej wizję sieci kolejowej Niemiec; 7 XII 1835 – Norymberga – Fürth – pierwszy parowóz w krajach niemieckich: „Adler” Roberta Stephensona, ale także trakcja konna (Bawaria); linia zamknięta 1922; 1837 – pierwszy odcinek Lipsk – Althen; pierwsza kolej wyłącznie trakcji parowej, przedłużona do Drezna w 1839 – pierwsza linia dalekobieżna w Niemczech (Saksonia); jedną z lokomotyw była pierwsza maszyna zbudowana w Niemczech: „Saxonia”; 1837 – Berlin-Potsdamer Eisenbahn (Brandenburgia, Prusy); 1838 – , linia Brunszwik – Wolfenbüttel (Brunszwik); powstały 1845 drugi dworzec w Brunszwiku uznawany jest niekiedy za pierwowzór nowoczesnego dworca czołowego – w przeciwieństwie do innych ówczesnych dworców niemieckich, torów nie wyprowadzono przed fasadę budowli, ale skończono je w hali peronowej; 1838 – , linia Düsseldorf – Erkrath (Nadrenia pruska); napęd linowy na krótkim odcinku o nachyleniu 3,3%; 1839 – pierwszy odcinek , linia Magdeburg – Schönebeck, do Halle i Lipska w 1840 – druga linia dalekobieżna w Niemczech (Saksonia pruska, Ks. Anhalt); 1839–1840 – , linia Frankfurt nad Menem – Wiesbaden (Ks. Nassau); 1839–1840 – (Bawaria); 1839–1843 – , linia Kolonia – Akwizgran – Herbesthal (granica belgijska), pierwsza linia transgraniczna w Niemczech (Nadrenia pruska); 1840 – pierwszy odcinek linii Mannheim – Bazylea, kolei Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen, ukończenie trasy w 1855 (Badenia); 1842 – Oberschlesische Eisenbahn, odcinek między Wrocławiem i Oławą – pierwsza kolej na obecnych ziemiach polskich, ukończona do Mysłowic – 1846, do Bogumina (Oderberg) – 1848 (Śląsk pruski). 1843 – otwarcie linii Hanower – Lehrte; w następnych latach Lehrte (a nie Hanower), wieś o 755 mieszkańcach, stało się głównym węzłem kolejowym Królestwa Hanoweru, a kolej jego głównym czynnikiem rozwoju; do końca XIX w. Lehrte powiększyło się dziesięciokrotnie; 1844 – otwarcie w Lipsku dworca Bawarskiego (Bayerischer Bahnhof); 1846 – otwarcie kolei towarowej (dług. 31 km), jednej z ostatnich kolei konnych; zamknięta w 1879 r. (Łużyce pruskie); 1853 – Preußische Ostbahn dociera do Królewca; 1857 ukończenie brakujących odcinków Tczew – Malbork (z mostami na Wiśle i Nogacie) oraz linii Frankfurt nad Odrą – Kostrzyn – Krzyż; 1860 kolej dociera do Ejdkunów na granicy rosyjskiej; 1859 – Kolonia: ukończenie pierwszej niemieckiej linii średnicowej przez miasto (na wiadukcie), połączone z budową (pierwszego) dworca głównego i mostu Dombrücke; 1868 – Brunszwik: pierwsza nastawnia na kolejach niemieckich, zbudowana na wzór brytyjski; ; 1870 import brytyjskich technologii nastawczych Saxby’ego i Farmera do Brunszwiku.
Modernizacja sieci i początki kolei miejskich Francuskie kontrybucje otrzymane po zwycięstwie w 1871 r. i utworzenie Cesarstwa Niemieckiego pozwoliły na dokonanie wielkich inwestycji w infrastrukturę kolejową. Podjęto budowę licznych kolei wojskowych (takich jak z Berlina do Metz w Lotaryngii albo górska dla ominięcia Szafuzy), które nie miały uzasadnienia gospodarczego, jak również restrukturyzację najważniejszych w kraju węzłów kolejowych, zazwyczaj obejmującą urządzenie okazałych „dworców głównych” (węzły w Berlinie i Frankfurcie nad Menem były jednymi z pierwszych, węzeł w Królewcu, ukończony po I wojnie św. – jednym z ostatnich). 1877–1882 – budowa kolejowego węzła w Berlinie, obejmująca powstanie Ringbahn i linii średnicowej Stadtbahn; konsolidacja sieci krajowej oraz wprowadzenie zintegrowanego systemu kolei miejskiej Stadt-, Ring- und Vorortbahnen – pionierskie racjonalne rozwiązanie sieci kolejowej w metropolii, służące za model dla wielu innych podobnych inwestycji za granicą (m.in. Tokio, Warszawa, Bruksela); 1888 – otwarcie dworca „Hauptbahnhof” we Frankurcie nad Menem; konsolidacja węzła kolejowego; 1891–1901 – przebudowa węzła w Dreźnie państwowych kolei saksońskich, obejmująca powstanie linii średnicowej, dworców Neustadt i Altstadt (obecny Hbf.); 1898–1904 – przebudowa węzła we Wrocławiu, obejmująca rozbudowę Dworca Górnośląskiego do kategorii dworca głównego oraz przełożenie linii średnicowej na wiadukt; ok. 1908 – budowa węzła kolejowego w Hamburgu i Altonie, obejmująca powstanie linii średnicowej Verbindungsbahn, dworca „Hauptbahnhof”, elektrycznej kolei miejskiej Hamburg-Altonaer Stadt- und Vorortbahn; 1915 – otwarcie dworca głównego „Hauptbahnhof” w Lipsku, będącego największym dworcem czołowym w Europie.
Wyjątkowo wczesna była elektryfikacja kolei kopalnianej we Freital-Zauckerode koło Drezna: 1881 r. W 1895 r. zelektryfikowano prądem stałym linię kolei lokalnej Meckenbeuren – Tettnang (Wirtembergia, nie zachowała się), w 1898 linię kolei lokalnej Wąbrzeźno – Wąbrzeźno Miasto (Kreisbahn Briesen) (=400 V; Prusy Zach.), a w 1906 – Cöln-Bonner Kreisbahn: linia (Kolonia – Wesseling – Bonn, obecnie część sieci tramwajów szybkich) – koleje te miały zasilanie górne. W 1902 otwarto pierwszą linię metra w Berlinie (Hoch- und Untergrundbahn), zasilaną z dołu. W 1903 r. firma UEG zelektryfikowała trzecią szyną linię podmiejską wzdłuż Anhalter Bahn do Groß Lichterfelde (sieć KPEV, pierwsza elektryfikacja elementu węzła berlińskiego). Drugim systemem metra stała się w 1912 . Odosobnionym rozwiązaniem pozostała elektryczna kolej podwieszona (Schwebebahn), otwarta w 1901 między Elberfeld i Barmen, biegnąca nad wąską doliną rzeki Wupper (obecnie Wuppertal).
Pierwsza elektryfikacja trójfazowym prądem zmiennym miała miejsce eksperymentalnie w 1899 między Zossen i Marienfelde pod Berlinem (Königlich Preußische Militär-Eisenbahn, mimo efemerycznego charakteru, próba ta zapisała się w 1903 osiągnięciem przez pociąg prędkości 210 km/h). Utrzymała się natomiast pierwsza elektryfikacja jednofazowa kolei (Murnau – Oberammergau w Bawarii, K. Bay. St. B.) z 1904. Druga elektryfikacja górna prądem jednofazowym wspomnianej kolei w Hamburgu i Altonie z 1907 została zamieniona na system dolny w l. 1939–1955 (hamburska S-Bahn). Za początek elektryfikacji sieci krajowej można uznać: 1911–1914 – elektryfikacja linii Magdeburg – Dessau – Bitterfeld – Lipsk oraz linii Lipsk – Halle (kolej KPEV); po raz pierwszy w Niemczech zastosowano system ~15 kV 16 2/3 Hz, dominujący do dzisiaj na sieciach kolei państwowych w krajach niemieckich; 1913–1923 – elektryfikacja kolei sudeckiej (KPEV, potem DR); system rozciągał się od Wrocławia po Zgorzelec i obejmował magistralę sudecką (przez Wałbrzych i Jelenią Górę) oraz kilka linii lokalnych.
Epoka Deutsche Reichsbahn
1920 – utworzenie Deutsche Reichseisenbahn (DR) z połączenia sieci kolei państwowych pruskich, saksońskich, bawarskich, wirtemberskich, badeńskich, heskich, oldenburskich, Meklemburgii-Schwerinu; 1924 – przekształcenie DR w Deutsche Reichsbahn-Gesellschaft (DRG), spółkę działającą według zasad gospodarki prywatnej; ponowne upaństwowienie w 1937 r.; 1924–1931 – spłaty reparacji wojennych (w wysokości 660 mln marek rocznie); 1925 – początek elektryfikacji sieci magistralnej kolei w Bawarii i Szwabii; w 1939 system rozciągał się od Stuttgartu do Salzburga i od Innsbrucku po Ratyzbonę; linią Augsburg – Norymberga – Saalfeld – Naumburg – Lipsk był połączony z siecią elektryczną Niemiec Środkowych; 1928 – otwarcie znacznej części zelektryfikowanej sieci kolei miejskiej w Berlinie; 1930 – przyjęcie nazwy S-Bahn; 1932 – wprowadzenie pociągów na pierwszej linii między Essen i Dortmundem; w 1935 było już pięć linii, sięgających Wuppertalu i Kolonii; podstawowy takt półgodzinny; elektryfikacja po 1957;