Białowieża (potocznie i dawniej Białowieża Towarowa) – stacja kolejowa wybudowana w 1897 roku (budynek dworca w 1903 roku) na linii kolejowej z Białowieży do Bielska Podlaskiego. Stację wybudowano w celu odciążenia, nieczynnej współcześnie stacji osobowej Białowieża Pałac i służył do obsługi carskiej rezydencji w Białowieży.
Budynek mały|left|180px|Wieża ciśnień thumb|left|180px|Żuraw wodny przed odnowieniem thumb|left|180px|Semafor wyjazdowy mały|Lokomotywa SM03/04 z wagonem restauracyjnym mały|Skład z parowozem i wagonami mały|stacja zimą thumb|Restauracja Carska thumb|Wnętrze restauracji Carska Budynek dworca to obiekt jednokondygnacyjny, drewniany, o konstrukcji zrębowej. Wzniesiono go na rzucie wydłużonego prostokąta, z centralnymi ryzalitami akcentującymi szerszy hol, z poczekalnią od strony peronu, kasą i pomieszczeniami służbowymi od tyłu.
Zespół budynków stacyjnych położony jest po dwóch stronach torów kolejowych, prowadzących z Białowieży do Hajnówki. Po stronie północno-wschodniego toru kolejowego znajduje się budynek dworca, cztery budynki magazynowe, budynek WC oraz wieża ciśnień. Po stronie południowo-zachodniej stoi dróżniczówka oraz domy i zabudowania przeznaczone dla pracowników kolei. Na terenie stacji znajdują się też dwa żurawie wodne, używane przed laty do obsługi parowozów.
Historia Jednotorową linię kolejową oddano do użytku w 1897 roku. Pierwszy pociąg z carem i najdostojniejszymi gośćmi przybył do Białowieży 9 września tego roku. Linia służyła przede wszystkim do przyjazdów zaproszonych gości na uroczyste polowania. W 1907 r. połączenie z Bielska Podlaskiego przedłużono w kierunku Siedlec, uzyskując dzięki temu połączenie z Warszawą. Budynek dworca kolejowego Białowieża zbudowano w 1903, na potrzeby cara Mikołaja II. Białowieża pełniła wówczas rolę służebną i pomocniczą w stosunku do stacji Białowieża Pałac. Tutaj trafiały wszystkie składy pociągów tak towarowych, jak i osobowych. Do dziś z wielu budynków stacyjnych z okresu carskiego zachowały się tylko nieliczne, wśród nich wyjątkowe miejsce zajmuje dworzec, który przetrwał bez większych zmian do współczesności.
Białowieska kolej funkcjonowała przez blisko 100 lat. Przed II wojną światową na stacji Białowieża było jedenaście rozjazdów. Na jednym z torów stało zawsze po kilkanaście salonek z turystami. Na wczasy przyjeżdżali tutaj urzędnicy kolejowi z Warszawy, wojskowi, ludzie z pierwszych stron gazet, bywał m.in. prezydent RP, Ignacy Mościcki.
W latach 1958–1959 posterunek ruchu funkcjonował pod nazwą Białowieża Towarowa.
Przez kolejne lata, także po wojnie, pociągi ze stacji towarowej nadal przewoziły uczniów, leśników, mieszkańców puszczańskich wsi. W 1986 r. budynek dworca kolejowego Białowieża Towarowa wpisany został do rejestru zabytków, w 1988 roku do rejestru wpisano także wieżę ciśnień.
W latach 90. XX w., mimo licznych protestów mieszkańców, po nieudanych negocjacjach między samorządami a dyrekcją kolei w Białymstoku, ruch na linii kolejowej zawieszono. Powodem była nierentowność przewozów. Od tej pory opuszczony i nieremontowany przez wiele lat budynek, będący własnością Polskich Kolei Państwowych, ulegał postępującemu zniszczeniu.
Pierwszą, nieudaną próbą aktywizacji miejsca była zawarta w 1997 r. umowa o przekazaniu w dzierżawę obiektu stacyjnego Towarowa działającemu przy Sejmie RP Konwentowi Porozumienia Polsko-Białoruskiego, w celu stworzenia tutaj ośrodka kultury, rekreacji i zdrowia narodów słowiańskich. Opieką zabytku zajął się mieszkający w kolejarskiej koszarce Mikołaj Lickiewicz, który na stacji przepracował ponad trzydzieści lat jako zwrotnicowy.
W lutym 2002 roku spółka Polskie Koleje Państwowe S.A. zawarły z Zarządem Gminy Białowieża umowę przekazania stacji w zamian za umorzenie zaległych podatków gruntowych. We wrześniu 2002 roku, w zamian za zwolnienie z długu powstałego przy budowie szkolnej sali gimnastycznej, Gmina Białowieża przekazała Białowieżę Towarową na własność Spółce Akcyjnej Budimex Unibud z siedzibą w Warszawie. W sierpniu 2003 r. Podlaski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Białymstoku, działając w porozumieniu z Powiatowym Inspektorem Nadzoru Budowlanego w Hajnówce, wydał właścicielowi nakaz na wykonanie prac remontowo-zabezpieczających budynki dworca i wieży ciśnień. Od decyzji tej Spółka Budimex Dromex S.A. złożyła odwołanie do Ministra Kultury. Jednocześnie podjęła kroki w celu pozbycia się kłopotliwych obiektów. Działania urzędu konserwatorskiego wspierało wówczas Towarzystwo Ochrony Zabytkowego Krajobrazu w Białowieży. W listopadzie 2003 r. zabytkowe budynki i budowle przekazane zostały w obecności inspektora Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białymstoku nowym właścicielom: państwu Hannie i Michałowi Olszewskim, Michałowi Drynkowskiemu i Katarzynie Frąckowiak, którzy przystąpili do kompleksowych prac remontowo-zabezpieczających.
Obecni właściciele Białowieży Towarowej zostali w 2004 r. laureatami konkursu Generalnego Konserwatora Zabytków w Warszawie Zabytek Zadbany. Obecnie dworzec Białowieża Towarowa mieści Restaurację Carską.
Opis Obiekt dworca kolejowego Białowieża Towarowa usytuowany jest ok. 2 km na południowy wschód od centrum wsi. Jest to budynek szerokofrontowy, zbudowany na rzucie wydłużonego prostokąta, z centralnymi ryzalitami akcentującymi szerszy hol z poczekalnią od strony peronu, kasą i pomieszczeniami służbowymi od tyłu. Korpus główny i ryzality przykryte są dachami dwuspadowymi. Drewniany obiekt o konstrukcji zrębowej posadowiony jest na fundamencie kamiennym łączonym zaprawą, pokryty dachówką ceramiczną. Elewacje oszalowane są w układzie poziomym, szczyty są ukośnie. Uwagę zwracają bogato zdobione ornamentem ażurowym szczyty ryzalitów, okapy nadokienne oraz inne elementy ciesielskie. Wnętrze obiektu żywo nawiązuje do czasów Mikołaja II poprzez m.in. meble z przełomu XIX i XX wieku, portret władcy i inne detale z epoki.
W zabytkowej wieży ciśnień powstały Apartamenty Carskie, które to można wynająć na nocleg. Urządzone w klimacie z okresu cara Mikołaja.
Zobacz też Puszczańska Kolej Drezynowa Kolej Leśna Puszczy Białowieskiej – Hajnówka Białowieża Puszcza Białowieska Białowieski Park Narodowy Żuraw wodny
Przypisy
Linki zewnętrzne
Restauracja Carska – znajdująca się w dawnym budynku stacji. Encyklopedia Puszczy Białowieskiej Białowieża Towarowa. Ostatnia carska stacja
Kategoria:Stacje i przystanki kolejowe w Białowieży Kategoria:Zabytki w Białowieży Kategoria:Stacje czołowe w Polsce