Aichi E13A (w kodzie alianckim: Jake) – japoński wodnosamolot rozpoznawczy dalekiego zasięgu z okresu II wojny światowej, skonstruowany w firmie Aichi. Produkowany przez trzy fabryki od 1940 do 1945 roku w liczbie 1460 sztuk, w jedynej wersji produkcyjnej E13A1, był podstawowym japońskim wodnosamolotem rozpoznawczym okresu wojny. Stosowany jako wodnosamolot pokładowy na ciężkich okrętach oraz z baz. Stanowił trzymiejscowy jednosilnikowy wodnosamolot pływakowy w układzie dolnopłata, konstrukcji metalowej, napędzany silnikiem gwiazdowym.
Historia thumb|left|Konkurencyjny Kawanishi E13K Samolot został opracowany w wytwórni Aichi Tokei Denki Kabushiki Gaisha na konkurs na trzymiejscowy wodnosamolot rozpoznawczy 12-Shi dla marynarki japońskiej ogłoszony pod koniec 1937 roku. Wśród wymagań była prędkość maksymalna 370 km/h oraz zalecano użycie silnika gwiazdowego Mitsubishi Kinsei. Głównym konstruktorem samolotu Aichi był Yoshihiro Matsuo. Prace opóźniły się z powodu większego priorytetu rozwijanego równolegle lżejszego dwumiejscowego wodnosamolotu 12-Shi (E12A), którego program został jednak anulowany przez marynarkę. Z powodu nieukończenia prototypu w terminie do września 1938 roku trzymiejscowy wodnosamolot nie został dopuszczony do konkursu, lecz wytwórnia zdecydowała mimo to dokończyć budowę i przetestować konstrukcję na własne ryzyko. Prototyp samolotu o oznaczeniu fabrycznym AM-19 został ukończony 1 stycznia 1939 roku, a oblatany w kwietniu, po czym 22 czerwca ukończono drugi prototyp. Próby zakładowe okazały się pomyślne i samolot wymagał niewielu poprawek, w tym powiększenia usterzenia pionowego i zwiększenia kąta wzniosu skrzydeł. Ponieważ konkurencyjny Kawanishi E13K zmagał się w tym czasie z problemami, prowadzącymi do utraty dwóch prototypów, w lipcu 1939 roku marynarka zdecydowała się jednak poddać samolot Aichi próbom w Arsenale Techniki Lotniczej Marynarki Wojennej (Kūgishō). Samolot okazał się udany i miał bardzo dobre własności lotne, wobec czego w listopadzie 1939 roku lotnictwo marynarki zdecydowało zamówić konstrukcję Aichi zamiast Kawanishi.
Oficjalnie samolot został przyjęty na uzbrojenie 17 grudnia 1940 roku z oznaczeniem w długim systemie: rei-shiki ichi-gō suijō teisatsuki ichi-gata (wodnosamolot rozpoznawczy Typ 0 Wzór 1 Model 1), w 1942 roku zmienionym na Typ 0 Model 11. Potocznie oznaczenie opisowe było skracane jako rei-shiki suitei lub w skrócie reisui. W krótkim systemie samolot otrzymał oznaczenie E13A, przy tym jedynym modelem produkcyjnym był E13A1. W kodzie amerykańskim otrzymał oznaczenie: Jake.
Pierwszy samolot seryjny ukończono 30 września 1940 roku. Do 1942 roku w zakładach Funakata firmy Aichi w Nagoi zbudowano prawdopodobnie 131 samolotów seryjnych (dokumentacja uległa zniszczeniu na skutek bombardowań). Z powodu obciążenia zakładów Aichi budową bombowców D3A, przekazały one marynarce dokumentację techniczną i od października 1940 roku do końca wojny w 1945 roku zbudowano dalsze 90 samolotów w Arsenale Marynarki w Hiro koło Kure (w skrócie: Hiroshō, od października 1941 roku: 11 Arsenał Lotniczy). Głównym producentem jednak stały się zakłady Watanabe (od października 1943 roku: Kyūshū) w Zasshonokumie (obecnie w Fukuoka), gdzie od kwietnia 1941 roku do czerwca 1945 roku powstało ich 1237. Produkcja miesięczna sięgała maksymalnie 50 sztuk (styczeń 1944 roku). Łącznie z dwoma prototypami powstało 1460 samolotów.
Służba thumb|E13A1 wystrzeliwany z katapulty krążownika „Ashigara”, maj 1943 roku thumb|E13A1 na brzegu jednej z baz na wyspach Pacyfiku Samoloty były używane od wiosny 1941 roku jako wodnosamoloty rozpoznawcze na okrętach-bazach wodnosamolotów i prawie wszystkich pancernikach oraz ciężkich krążownikach cesarskiej marynarki Japonii. Zastąpiły w tym charakterze wodnosamoloty Kawanishi E7K. Cztery E13A1 zadebiutowały bojowo z okrętu-bazy „Kamikawa Maru” podczas osłony japońskiej operacji zajęcia południowych Indochin w lipcu 1941 roku, eskortując transportowce wojska do Sajgonu. W drugiej połowie 1941 roku bombardowały także kolej Kanton – Hankou w Chinach.
Aichi E13A1, oznaczone w kodzie amerykańskim jako Jake, były następnie szeroko używane podczas II wojny światowej na Pacyfiku, począwszy od lotów rozpoznawczych z krążowników 8 dywizjonu („Tone”, „Chikuma” i ) podczas ataku na Pearl Harbor w grudniu 1941 roku. Operowały z okrętów, a także baz na wyspach i kontynencie. Spotykana jest opinia, że samoloty te można było znaleźć „wszędzie, gdzie była aktywna Japońska Cesarska Marynarka Wojenna”. Ich zaletą była długotrwałość lotu sięgająca prawie 15 godzin. Służyły do rozpoznania, ratowania lotników z wody i zadań łącznikowych, a w sytuacjach niewielkiego zagrożenia ze strony lotnictwa przeciwnika mogły też służyć do bombardowania statków i instalacji nadbrzeżnych. Nieliczne samoloty zostały zmodyfikowane przez uzbrojenie w jednostkach w ruchome działko 20 mm w dolnym stanowisku strzeleckim, służące do zwalczania żeglugi.
Od przełomu 1942/1943 roku, w związku z adaptowaniem okrętów-baz na lotniskowce lub transportowce, dominującym zastosowaniem stało się wykorzystywanie E13A1 w składzie grup powietrznych (kǒkūtai) operujących z baz brzegowych. Między innymi stacjonowały w Rabaulu, atolu Truk, na wyspach Palau, Wyspach Marshalla, Marianach, Filipinach, Tajwanie, w Singapurze, Korei, Holenderskich Indiach Wschodnich i w Japonii. E13A1 był najliczniejszym japońskim wodnosamolotem okresu II wojny światowej. W połowie 1943 roku wycofano je jednak z misji dziennych z uwagi na niewystarczającą prędkość i uzbrojenie obronne, co powodowało, że padały ofiarą myśliwców amerykańskich, a nawet samolotów patrolowo-bombowych. Nadal używane były do końca wojny w nocnych misjach rozpoznawczych, a także w odmianach z nowym wyposażeniem obserwacji technicznej, opisanych dalej. Używane były też od 1944 roku do szkolenia, zaadaptowane na dwustery E13A1-K. Pod koniec wojny używane były również przez jednostki kamikaze.
Od marca 1944 roku wprowadzano samoloty odmiany Model 11 kō (w literaturze: E13A1a)Według starszych źródeł wersja E13A1a różniła się ulepszoną radiostacją, a wersja z radarem oznaczona była E13A1b () wyposażone w morski radar poszukiwawczy. Operator radaru zajmował miejsce w trzeciej kabinie, a obserwator pełnił też obowiązki radiotelegrafisty.
Od listopada 1944 roku wprowadzano samoloty odmiany Model 11 otsu (w literaturze: E13A1b), wyposażone w detektor anomalii magnetycznych, używane do wykrywania i zwalczania okrętów podwodnych. Operator detektora zajmował również miejsce w trzeciej kabinie, a obserwator pełnił obowiązki radiotelegrafisty.
1 września 1945 roku według japońskiego zestawienia na stanie lotnictwa Marynarki Wojennej było 201 E13A1, nie wiadomo jednak, czy dotyczyło to wszystkich samolotów, czy tylko sprawnych.
Sześć samolotów podczas wojny było przekazanych lotnictwu morskiemu Królewskiej Marynarki Wojennej Tajlandii (trzy w 1942 i trzy w 1944 roku). Otrzymały one oznaczenie BRN.3 i używane były do 1948 roku. Jeden z nich został zniszczony w nocy 24/25 lipca 1944 roku przez lotnictwo amerykańskie. Ogółem pięć zdobycznych E13A1 było używanych od 1946 do 1948 przez francuskie lotnictwo morskie (Aeronavale) w eskadrze 8S w Indochinach.
Opis Konstrukcja thumb|Zdobyczny E13A1 ze złożonymi skrzydłami Aichi E13A1 był trzymiejscowym jednosilnikowym dolnopłatem o konstrukcji metalowej, półskorupowej, z zakrytą kabiną i dwoma stałymi pływakami. Kadłub o owalnym przekroju, zwężającym się ku tyłowi. Konstrukcję siłową stanowiło 26 wręg, 20 podłużnic i pracujące pokrycie duraluminiowe. Z przodu do pierwszej wręgi mocowane było łoże silnika z rur stalowych, a na końcu kadłuba był stożek drewniany. W dolnej części wręg 7 i 13 były zaczepy do katapulty. W kadłubowej części centropłata była komora bombowa, zamykana dwoma pokrywami.
Załoga składała się z pilota, nawigatora-obserwatora i strzelca-radiotelegrafisty, zajmujących miejsca jeden za drugim w kabinie przykrytej długą wspólną przeszkloną osłoną. Osłona kabiny składała się z trzech nieruchomych części, w tym wiatrochronu pilota, i czterech odsuwanych. Ostatnia sekcja za strzelcem była odchylana do przodu i odsuwana wraz z osłoną nad nim. Kabina nie miała osłon pancernych. Obserwator miał też dwa prostokątne okna w podłodze.
Skrzydła proste, o obrysie trapezowym przechodzącym w eliptyczne w częściach zewnętrznych, dwudźwigarowe, konstrukcji metalowej (z wyjątkiem końcówek), z pracującym pokryciem z blachy duraluminiowej. Rozpiętość wynosiła 14,5 m. Dzieliły się na centropłat (rozpiętości 7100 mm), dwie sekcje zewnętrzne i dwie dołączane końcówki konstrukcji drewnianej. Sekcje zewnętrzne były ręcznie składane do góry do hangarowania (szerokość wynosiła wówczas 7413 mm). Skrzydła miały kąt wzniosu w centropłacie 1°45′, a 5°30′ w częściach zewnętrznych i wydłużenie 5,8. Skrzydła wyposażone w klapy wychylne w centropłacie, całkowicie metalowe, o kącie wychylenia do 40°. Na częściach zewnętrznych były lotki konstrukcji metalowej, kryte płótnem. W krawędzi natarcia lewego skrzydła był reflektor do lądowania. Usterzenie klasyczne, wolnonośne, o obrysie eliptycznym. Stateczniki konstrukcji drewnianej kryte sklejką, a stery konstrukcji metalowej pokryte płótnem. Statecznik poziomy miał rozpiętość 5000 mm.
Podwozie stałe w postaci dwóch pływaków o konstrukcji metalowej półskorupowej, o rozstawie środków 3200 mm. Pływaki były jednoredanowe, o długości 7940 mm (ze sterem) i szerokości 1060 mm, wyposażone w stery wodne na końcu. Każdy zamocowany był do skrzydeł dwoma wspornikami i usztywniony dwiema parami stalowych odciągów lub później czterema wspornikami.
Uzbrojenie Uzbrojenie stałe stanowił tylko jeden ruchomy karabin maszynowy 7,7 mm Typ 92 w tylnej części kabiny z zapasem 576 nabojów w sześciu magazynkach bębnowych po 96 nabojów. Samolot mógł przenosić do 250 kg bomb, w tym dwie bomby po 30 kg lub 60 kg w komorze bombowej i dwie bomby po 30 kg lub 60 kg na zaczepach pod kadłubem albo jedną bombę 250 kg pod kadłubem. Wersja E13A1b zabierała bomby głębinowe. Nieliczne samoloty zostały zmodyfikowane przez uzbrojenie w ruchome działko 20 mm w dolnym stanowisku strzeleckim.
Wyposażenie Samolot standardowo był wyposażany w radiostację dalekiego zasięgu typ 96 wzór 3 (96-shiki kū 3-gō) (H-3), później ulepszoną do wersji kai 1. W wersjach E13A1a i b stosowano radiostację typ 96 wzór 2 (96-shiki kū 2-gō) (N-3). Samolot również miał radionamiernik typ Ku wzór 3 modyfikacja 2 (ku-shiki kū 3-gō kai 2), potem oznaczony typ 1 wzór 3 (1-shiki kū 3-gō). W skład wyposażenia wchodził też ręczny aparat fotograficzny F-8 (obiektyw o ogniskowej 250 mm).
Odmiana E13A1a wyposażona była w morski radar poszukiwawczy Typ 3 Wzór 6 Model 4 (3-shiki kū 6-gō 4-gata) (H-6), który mógł wykryć okręt wielkości lotniskowca z 70–90 km. Miał on anteny typu Yagi na krawędzi natarcia prawego skrzydła i po obu stronach ogonowej części kadłuba.
Dane techniczne Kraj produkcji: Japonia Typ: (E13A1) trzymiejscowy wodnosamolot rozpoznawczy. Napęd: silnik Mitsubishi Kinsei 43 o mocy 805 kW (1080 KM), Osiągi: prędkość maksymalna: 361 km/h na wysokości 2500 m prędkość przelotowa: 220 km/h na wysokości 2000 m czas wznoszenia: na wysokość 3000 m: 6′39″ na wysokość 4000 m: 9′8″ pułap praktyczny: 8730 m zasięg: normalny 2600 km, maksymalny 3326 km Masa: własna: 2524–2640 kg startowa normalna/maksymalna: 3600/4000 kg Wymiary: rozpiętość skrzydeł: 14,5 m długość: 11,27 m wysokość: 4,7 m powierzchnia nośna: 36,2 m²
Zobacz też Porównywalne konstrukcje z tego okresu: Arado Ar 196 Heinkel He 114
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
E13A Kategoria:Japońskie samoloty patrolowe II wojny światowej Kategoria:Japońskie wodnosamoloty II wojny światowej Kategoria:Samoloty bitwy na Morzu Koralowym Kategoria:Samoloty z napędem śmigłowym Kategoria:Japońskie wodnosamoloty pływakowe