Miasto na górze (ros. Город наверху) – Dystopijna postapokaliptyczna powieść Kiryła Bułyczowa, napisana w 1973 roku i wydana po raz pierwszy w polskim tłumaczeniu w 1983 roku. W języku rosyjskim ukazała się po raz pierwszy dopiero w 1986 roku.
Akcja powieści rozgrywa się na zamieszkanej przez ludzi planecie, którą odwiedzają ziemscy archeolodzy. Wskutek kataklizmu mieszkańcy planety zeszli pod powierzchnię i mieszkają tam nadal, nie wiedząc, że planeta jest znów zdatna do życia.
Treść Akcja "Miasta na Górze" rozgrywa się w nie wymienionym z nazwy podziemnym mieście. Ludzie zeszli tam po bliżej nieokreślonym kataklizmie (zapewne po wojnie atomowej), na skutek której powierzchnia planety uległa śmiertelnemu dla życia zanieczyszczeniu (opisy jego skutków przypominają chorobę popromienną). Ucieczka pod powierzchnię nastąpiła około 200 lat przed akcją powieści. Kolejne wychowane w podziemiu pokolenia nie wiedzą już jak wygląda powierzchnia.
Społeczeństwo miasta dzieli się na klasy zamieszkujące coraz niższe poziomy. Na górze żyją uprzywilejowani "czyści", mający dostęp do bieżącej wody i mydła. Z tej klasy wywodzą się dyrektorzy tworzący Radę zarządzają miastem, a także m.in. oficerowie policji. Ich uprzywilejowana pozycja jest dziedziczna i usankcjonowana poprzez "obyczaj" (jak nazywa się panujący w mieście porządek społeczny). Polityka jest podbudowana wiarą w "boga Reda" (religia miasta nie jest w powieści bliżej opisana). Niższe poziomy na drabinie społecznej zajmują inżynierowie, a następnie klasa pracująca, zajmująca się produkcją żywności (m.in. kaszy i grzybów) oraz pracą w fabrykach i utrzymaniem infrastruktury miasta.
Bohaterem powieści jest pochodzący z nizin społecznych rurarz Kroni, zajmujący się utrzymaniem systemu rur w mieście i przemierzający w tym celu podziemne korytarze, w tym - niezamieszkane sektory. Musi tam się mierzyć ze szczurami, a także napotyka "zjawy" - nieme i straszne, choć na ogół nieagresywne istoty, których pochodzenie jest w powieści niewyjaśnione (zjawy mają nadnaturalne zdolności, np. potrafią przenikać prze ściany). Rurarze są w społeczeństwie miasta pariasami, np. nie wolno im korzystać z osiedlowych basenów, dlatego chodzą brudni.
W czasie jednej z wędrówek rurarz Kroni spotyka umierającego Lemenia, wygnańca z klasy "czystych". Przed śmiercią Lemień wyjawia Kroniemu jak dotrzeć do biblioteki, skrywającej przedwojenne sekrety. Kroni odbywa niebezpieczną podróż i odnajduje bibliotekę. Książki są jednak bezużyteczne, bo uległy zwęgleniu od gorąca bijącego z pobliskiego jeziora lawy. W jednym z pobliskich pomieszczeń Kroni odkrywa rzadki obraz przedstawiający powierzchnię planety m.in. z drzewami. Nic takiego do tej pory nie widział. Uważa, że obraz przedstawia dowód na to, iż istnieje tytułowe "Miasto na górze", w którym kiedyś żyli ludzie.
Po powrocie do miasta Kroni bierze udział w "Biesiadzie", rodzaju przyjęcia połączonego z dyskusjami wymierzonymi we władzę. Na skutek pojawienia się policji, uczestnicy Biesiady uciekają. Po wielu perypetiach Kroni wydostaje się na powierzchnię, gdzie napotyka tam wyprawę ziemskich archeologów, którzy pomagają mu odzyskać zdrowie. Przeszczepiają mu również próbkę pobraną z mózgu jednego spośród nich, Niemca Gunthera, dzięki czemu Kroni zyskuje umiejętność czytania (nie nauczono go tego w mieście), a także porozumiewania się w języku przybyszów.
Arecholodzy i Kroni postanawiają, że ludzie w mieście muszą się dowiedzieć, iż powierzchnia planety (z opisów nie wynika, by różniła się ona od ziemskiej) jest znów zdatna do zamieszkania. Kroni schodzi na dół w towarzystwie Japończyka Takasiego. Dowiaduje się, że uczestnicy Biesiady uciekli z miasta i stworzyli ruch oporu w niezamieszkanych sektorach. Policja jest jednak na ich tropie i szykuje obławę.
Z pomocą m.in. ziemskiego paralizatora oraz kuloodpornego kombinezonu Kroniemu udaje się pokrzyżować plany stróżów prawa. Szef policji, zwany Glizdą, wydaje jednak rozkaz wysadzenia zapory wodnej na jednym z poziomów, co grozi miastu zalaniem. W finale powieści Ziemianie i Kroni wspólnie ratują mieszkańców wyprowadzając ich na powierzchnię. Podziemne miasto ulega zniszczeniu, kiedy wody z podziemnego zbiornika napotykają jezioro lawy, w wyniku czego dochodzi do eksplozji. Kroniego nie ma wśród tych, którzy zdołali się wydostać na powierzchnię.
Tło publikacji i powiązania literackie "Miasto na górze" nie zostało dopuszczone do druku przez cenzurę w ZSRR, dlatego Kirył Bułyczow wydał je w PRL, gdzie po stanie wojennym panowała większa swoboda publikacji niż w ZSRR. Autorem polskiego przekładu wydanego w nakładzie 50 tys. egzemplarzy w serii Fantastyka-Przygoda wydawnictwa Iskry był Tadeusz Gosk.
W ZSRR powieść Bułyczowa ukazała się dopiero w 1986 roku - po tym, jak w 1985 roku stery partii objął Michaił Gorbaczow i nastąpiła stopniowa odwilż (a od 1987 roku Głasnost). Pierwsze rosyjskie wydanie powieści było skrócone i miało miejsce w magazynie Wokrug Swieta (Wokół Świata), najdłużej ukazującym się rosyjskim czasopiśmie geograficznym (od 1861 roku), które w przeszłości publikowało fantastykę przygodową m.in. Verne'a. Powieść Bułyczowa ukazała się w pięciu odcinkach, w numerach 7-11 czasopisma. W całości "Miasto na Górze" ukazało się zbiorach w latach 1989 i 1993.
"Miasto na górze" wykorzystuje koncept podziemnej społeczności pojawiający się w nowoczesnej fantastyce m.in. w opowiadaniu Maszyna staje E.M. Forstera (1901). Jednocześnie współdzieli wiele postapokalitycznych motywów z dziełami powstałymi w tym samym okresie na Zachodzie i w Polsce. Rok po polskim wydaniu powieści Bułyczowa na ekrany kin w Polsce weszła Sekmisja w reż. Juliusza Machulskiego (scenariusz filmu powstał w 1977 roku, cztery lata po napisaniu powieści Bułyczowa, choć długo przed jej wydaniem); w 1984 roku w tej samej serii Fanastyka-Przygoda ukazała się dystopijna Paradyzja Janusza A. Zajdla, poruszająca podobną tematykę.
Podobnie jak Seksmisja i Paradyzja, "Miasto na górze" jest odczytywane jako krytyka komunizmu. Życie w zamkniętej, podziemnej przestrzeni jest symbolem totalitarnej niewoli. Uprzywilejowani dyrektorzy rządzący podziemnym miastem oraz szef policji, który przeciw nim knuje, również nawiązują do sowieckiej rzeczywistości - do rządów partii i bezpieki. "Bóg Red", w którego wierzą mieszkańcy podziemnego miasta, również może być odczytany jako aluzja do komunizmu: od angielskiego słowa red, "czerwony", będącego popularnym określeniem zwolenników tej ideologii. Wszechobecne niedobory żywności, odzieży i przedmiotów codziennego użytku, a nawet czystej wody, to również aluzja do realiów życia za żelazną kurtyną. Jednocześnie główny bohater rurarz Kroni jest uosobieniem wyidealizowanych cech proletariackich - pracowitości, zaradności i altruzimu.
We współczesnej rosyjskiej fantastyce nawiązania do powieści Bułyczowa znajdziemy m.in. w "Metrze 2033", w pierwszej części cyklu Dmitrija Głuchowskiego. Metro jako miejsce zamieszkania i wędrówek ludzi pod ziemią pojawia się w "Mieście na górze", podobnie biblioteka - jako miejsce, w którym bohaterowie szukają prawdy o przeszłości. Przypisy
Kategoria:Rosyjskie powieści fantastycznonaukowe