mały|Portret kobiety i dziewczyny w wieku około 30 i 15 lat w odświętnych strojach ludowych. Wieś Chruszczyna Mała. 1904 Polskie stroje ludowe – określenie stosowane na ubiory codzienne i odświętne używane przez większość polskich grup etnograficznych. Okres największego rozwoju strojów ludowych przypada na 2. połowę XIX i początek XX wieku, kiedy uwłaszczenie chłopów, rozwój gospodarki towarowej oraz przemysłu, spowodowały wzrost zamożności chłopów. W okresie międzywojennym strój ludowy zaczął być traktowany jako odzież odświętna, noszona na wielkie okazje, a nie jako ubiór codziennego użytku. Wygląd stroju uzależniony był od regionu Polski, gdzie powstawał, warunków klimatycznych, typu gospodarki, stosunków społeczno-gospodarczych oraz historii miejsca, w którym powstawał. Pomysły na stroje często czerpano ze strojów szlacheckich i mieszczańskich, mundurów wojskowych. Wpływ miała również moda europejska okresu baroku i renesansu. Zdobienie stroju zależało od zamożności grup etnograficznych i indywidualnie właściciela. Stroje ludowe w Polsce należy odróżnić od polskiego stroju narodowego, który wywodzi się od ubioru szlacheckiego (sarmackiego lub kontuszowego) używanego w całej Rzeczypospolitej w XVIII wieku i w okresie zaborów stał się strojem polskim o charakterze ogólnonarodowymJulian Horoszkiewicz Strój narodowy w Polsce, Spółka Wydawnicza Polska, Kraków 1900.

Terminologia W badaniach etnograficznych stosuje się podstawowe rozróżnienie na odzież ludową (traktowaną jako ubiór codzienny, nie zawsze posiadający cechy regionalne, składający się z podstawowych części odzienia wraz z dodatkami) oraz strój ludowy (na określenie ubioru odświętnego, uroczystego, reprezentacyjnego, w tym obrzędowego). Odzież ludowa pełniła funkcje: praktyczne, estetyczne, magiczne, określała wiek i pozycję społeczną (w społeczności i rodzinie) oraz zawód, reprezentacyjne, świąteczne i obrzędowe. W społecznościach tradycyjnych odzież ludowa (codzienna) i odświętna wskazywała na przynależność społeczną (np. do konkretnej parafii), pozwalała określić stopień zamożności użytkowników, upodobania estetyczne oraz różnice regionalne.

Badania nad strojami ludowymi w Polsce Zainteresowanie polskimi strojami ludowymi zaczęło się pod koniec XVIII wieku, podobnie jak w pozostałych krajach europejskich i rozwinęło się w XIX wieku. Pierwsze opracowania były autorstwa Łukasza Gołębiowskiego (Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Kraków 1831), Bogumiła Hoffa (Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny, Warszawa 1988), Jędrzeja Kitowicza (Opis obyczajów za panowania Augusta III, Poznań 1840-41), Oskara Kolberga (Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, 1857-1890), Walerego Eljasza Radzikowskiego (Ubiory w Polsce i u sąsiadów od IX-XV w., Kraków 1879-1899), Leona Zienkowicza (Stroje narodu polskiego z wiernym opisem jego obyczajów zwyczajów i sposobu bycia, Paryż 1841). Od 1949 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydaje opracowania strojów ludowych w zeszytach o charakterze monografii regionalnych pod tytułem Atlas Polskich Strojów Ludowych. mały|Logo serii wydawniczej Atlas Polskich Strojów Ludowych mały|Kobieta w stroju Lachów Sądeckich mały|Kobiety w strojach wilamowskich

Klasyfikacja strojów ludowych wg typu Klasyfikacja zaproponowana przez Ewę Fryś-Pietraszkową uwzględnia materiał, z którego został wykonany strój, typ kroju oraz sposób jego zdobienia:

Ubiory wykonane z naturalnych, niebarwionych surowców (wybielone płótno, tkaniny lniano-wełniane, folowane sukno) o archaicznym kroju. Do tej grupy zalicza się stroje ze wschodnich regionów Polski (strój biłgorajsko-tarnogrodzki) i południowych (strój górali beskidzkich); Ubiory wykonane z tkanin samodziałowych w kolorowe pasy, prążki lub kratkę. Rozpowszechnione na terenie Polski środkowej, od Podhala do Wielkopolski (m.in. strój radomski, strój łowicki, strój kurpiowski, strój sieradzki, strój opoczyński, strój łęczycki); Ubiory szyte z tkanin manufakturowych lub importowanych i fabrycznych, o nieludowych formach krojów inspirowanych strojami szlacheckimi i mieszczańskimi. Występowały na terenie Polski północno-zachodniej, na terenie Pomorza, Wielkopolski i Kujaw, Dolnego Śląska i Śląska (m.in. strój kujawski, strój kaszubski, strój kociewski, strój bamberski, strój krakowski, strój cieszyński, strój żywiecki).

Klasyfikacja strojów ludowych według układu regionalnego Najczęściej stosowana klasyfikacja jest monograficzny układ regionalny, w którym do każdego regionu etnograficznego przypisane są konkretne typu strojów. Podstawą klasyfikacji jest wyodrębnienie pięciu regionów historycznych: Pomorze, Wielkopolska i Kujawy, Śląsk, Mazowsze, Sieradzkie i Łęczyckie, Małopolska.

mały|Kawalerowie w strojach krzczonowskich - początek XX wieku Stroje pomorskie strój pyrzycki strój słowiński strój kaszubski strój kociewski strój borowiacki strój tucholski strój chełmiński strój lubawski strój michałowski strój dobrzyński strój żuławski strój powiślański strój warmiński strój mazurski mały|Dziewczęta w strojach rozbarsko-bytomskich, 1933 mały|Bamberka w stroju odświętnym alt=Paweł_Dąbkowski_na_scenie_z_Kurpiowską_Akademią_Smyczkową|mały|Paweł Dąbkowski w stroju Puszczy Zielonej i Kurpiowska Akademia Smyczkowa w strojach kurpiowskich. mały|Górale, Szczawnica (1939), fotografia barwna Stroje wielkopolskie i kujawskie strój kujawski strój krajeński strój pałucki strój kaliski strój bamberski (Bambrów poznańskich) strój poznański wiejski strój biskupiański strój szamotulski strój międzyrzecko-babimojski (lubuski) strój hazacki (Hazacy) strój kościański

Stroje śląskie Lista strojów ludowych z Dolnego Śląska

strój jeleniogórski strój kaczawsko-nadbobrzański strój karkonoski strój kłodzki strój wałbrzyski strój wrocławski stroje głogowskie (osobna grupa) strój z rejonu NysyRejon Nysy dopiero w 1818 r. został włączony do rejencji opolskiej, uważaną za Górny Śląsk, wcześniejsze biskupie księstwo nyskie miało związek z regionem Dolny Śląsk. Barbara Bazielich w swojej publikacji zalicza strój nyski do strojów dolnośląskich.

mały|Strój cieszyński mieszczański

Lista strojów ludowych z Górnego Śląska strój cieszyński strój pszczyński strój raciborski strój rozbarski (górzański) strój Jacków jabłonkowskich strój Górali śląskich strój Górali czadeckich strój Lachów śląskich strój kozielski

Stroje mazowieckie, sieradzkie i łęczyckie strój łęczycki strój piotrkowski (wolborski) strój sieradzki strój wieluński strój biłgorajsko-tarnogrodzki strój podlaski nadbużański strój krzczonowski strój łukowski strój radzyński strój włodawski strój chełmski strój kurpiowski strój kurpiowski z Puszczy Zielonej strój kurpiowski z Puszczy Białej strój łowicki strój wilanowski z nadwiślańskiego Urzecza strój sannicki strój kołbielski

Stroje małopolskie, w tym góralskie mały|Adam Nowak z żoną, ubrani w stroje krakowskie mały|Chłopi podczas żniw w Libiążu (1938), fotografia barwna Lista strojów ludowych małopolskich strój częstochowski strój kielecko-włoszczowski strój krakowski strój Lachów sądeckich strój opoczyński strój radomski strój rzeszowski strój sandomierski strój świętokrzyski strój wilamowski strój zagłębiowski strój przeworski strój łańcucki strój pogórzański mały|,,Łowiczanka''. Obraz ukazuje dziewczynę w stroju łowickim (zwanym też księżackim).

Lista strojów ludowych góralskich strój górali kliszczackich strój górali zagórzańskich strój górali łąckich strój górali nadpopradzkich strój górali podhalańskich strój górali żywieckich strój górali babiogórskich strój spiski strój orawski strój górali śląskich strój górali pienińskich stroje Łemków stroje Bojków mały|Grający na dudach Wincenty Pyrdoł w stroju regionalnym z Zarzecza koło Łącka.

Zobacz też polski strój narodowy sukno samodziałowe kornet bamberski strój kurpiowski

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Galeria lalek w strojach ludowych z opisem Spis polskich strojów ludowych Odzież i strój w kulturze tradycyjnej Ludowy strój orawski Warmiński strój ludowy Stroje ludowe na Kielecczyźnie