mały|Rowerzyści w Kopenhadze w Danii|240x240pxmały|Rowerzystka w Kopenhadze w Danii|240x240px Rowerzysta, rzadziej cyklista – osoba przemieszczająca się za pomocą roweru. W XIX w. w Polsce osoby jeżdżące na rowerach nazywano cyklistami, bicyklistami, kołowcami, kołownikami lub kolarzami. Słowo rowerzysta pojawiło się w okresie międzywojennym, pochodzi od słowa rower, a pośrednio od nazwy brytyjskiej firmy „Rover”.
Określenie rowerzysta jest stosowane tylko dla osoby poruszającej się rowerem w danej chwili. Ta sama osoba po zejściu z roweru staje się pieszym.
Osoba jeżdżąca na rowerze wyczynowo (uprawiająca kolarstwo) jest określana jako kolarz.
Rowerzysta jako kierujący pojazdem
W przepisach o ruchu drogowym rowerzysta jest najczęściej traktowany jako osoba kierująca pojazdem, choć szczegółowe prawa i obowiązki zależą od państwa. W polskim Prawie o ruchu drogowym rower jest zdefiniowany jako pojazd poruszany siłą mięśni osoby jadącej, z możliwością wyposażenia w pomocniczy napęd elektryczny spełniający określone parametry, a „kierujący” oznacza osobę kierującą pojazdem lub zespołem pojazdów. Rower nie jest w tym systemie pojazdem silnikowym, mimo że może mieć pomocniczy napęd elektryczny o mocy ciągłej do 250 W, którego wspomaganie zanika po przekroczeniu 25 km/h.
W Polsce osoba dorosła nie potrzebuje prawa jazdy ani karty rowerowej do kierowania rowerem. Karta rowerowa jest dokumentem uprawniającym osoby niepełnoletnie do samodzielnego kierowania rowerem; może ją uzyskać osoba, która osiągnęła wymagany minimalny wiek i wykazała się niezbędnymi umiejętnościami kierowania rowerem. Szczególną pozycję ma dziecko w wieku do 10 lat jadące rowerem pod opieką osoby dorosłej, ponieważ polskie prawo uznaje je za pieszego.
Obowiązki rowerzystów dotyczą przede wszystkim miejsca poruszania się, podporządkowania się znakom i sygnałom drogowym, zachowania ostrożności wobec pieszych oraz wyposażenia roweru. W Polsce kierujący rowerem ma obowiązek korzystać z drogi dla rowerów, drogi dla pieszych i rowerów albo pasa ruchu dla rowerów, jeżeli są one wyznaczone dla kierunku, w którym się porusza lub zamierza skręcić. Na drodze dla pieszych i rowerów rowerzysta musi zachować szczególną ostrożność i ustępować pierwszeństwa pieszemu. Jazda rowerem po drodze dla pieszych jest dopuszczalna tylko wyjątkowo, m.in. podczas opieki nad dzieckiem do lat 10 kierującym rowerem, przy określonych parametrach drogi i braku infrastruktury rowerowej albo gdy warunki pogodowe zagrażają bezpieczeństwu rowerzysty na jezdni; w takim przypadku rowerzysta ma obowiązek jechać z prędkością zbliżoną do prędkości pieszego, zachować szczególną ostrożność, ustępować pierwszeństwa pieszemu i nie utrudniać jego ruchu.
Podobne rozwiązania występują w innych systemach prawnych, choć różnią się szczegółami. Brytyjski Highway Code zawiera osobne przepisy dla rowerzystów, ale wskazuje, że stosuje się do nich także ogólne reguły dotyczące pojazdów, z wyjątkiem przepisów autostradowych. W Kalifornii rowerzyści mają zasadniczo takie same prawa i obowiązki jak kierujący pojazdami silnikowymi, w tym obowiązek stosowania się do znaków, sygnałów i zasad pierwszeństwa. W Danii przepisy ruchu drogowego dotyczą wszystkich uczestników ruchu, a rower jest traktowany jako pojazd; rowerzystów obowiązują również przepisy szczególne, np. zakaz jazdy po chodniku jako zasada ogólna. W Niderlandach rowerzysta ma obowiązek korzystać z drogi lub pasa rowerowego, gdy taki element infrastruktury istnieje, jechać prawą stroną i nie jeździć po chodniku. W Niemczech rower musi być wyposażony m.in. w światła, hamulce i dzwonek, a rowerzystów obowiązuje ruch prawostronny oraz ogólne zasady pierwszeństwa. W Szwecji definicja roweru obejmuje także rower ze wspomaganiem elektrycznym, jeżeli silnik jedynie wspiera pedałowanie, nie działa powyżej 25 km/h i ma ciągłą moc znamionową nie większą niż 250 W.
Znaki drogowe Oznakowanie dotyczące rowerzystów reguluje miejsce ruchu rowerów, zakazy wjazdu lub jazdy, przejazdy dla rowerzystów oraz relacje między ruchem pieszym i rowerowym. W Polsce do znaków takich należą m.in. znaki wyznaczające drogę dla rowerów, drogę dla pieszych i rowerów, przejazd dla rowerzystów, zakaz ruchu rowerów oraz tabliczki wyłączające rowery spod działania niektórych znaków.
Rowerzysta jako niechroniony uczestnik ruchu Rowerzyści są zaliczani do niechronionych lub szczególnie narażonych uczestników ruchu, ponieważ podczas kolizji nie są chronieni nadwoziem pojazdu, a skutki zderzenia zależą m.in. od prędkości i masy innych uczestników ruchu. W dokumentach Unii Europejskiej do kategorii szczególnie narażonych uczestników ruchu zalicza się m.in. niezmotoryzowanych uczestników ruchu, takich jak piesi i rowerzyści, a także motocyklistów oraz osoby z niepełnosprawnościami lub o ograniczonej mobilności i orientacji. Do czynników wpływających na ciężkość wypadków z udziałem pieszych i rowerzystów należą m.in. prędkość pojazdów silnikowych, masa i konstrukcja pojazdów, brak fizycznej ochrony oraz widoczność i panowanie nad pojazdem.
Strój rowerzysty Pod koniec XIX wieku rowerzyści nie mieli jednego stroju sportowego. Mężczyźni skracali i upraszczali ubiór głównie dlatego, że długie spodnie, szelki oraz ciasne nogawki przy kolanach utrudniały pedałowanie i pracę nóg. Poradnik Pleasure-cycling z 1895 roku zalecał jazdę w krótkich spodniach lub knickerbockerach, wełnianych pończochach, niskich butach i ubraniu niekrępującym ruchów kolan. Opracowania muzealne dotyczące historii stroju rowerowego wskazują, że w latach 80. i 90. XIX wieku mężczyźni nosili krótsze marynarki, spodnie do kolan, długie wełniane skarpety i lekkie obuwie, czyli elementy ubioru codziennego dostosowane do jazdy.
U kobiet problem stroju był silniej związany z normami obyczajowymi. Długie suknie i spódnice utrudniały jazdę, ograniczały swobodę ruchu i mogły wkręcać się w łańcuch lub szprychy, dlatego wraz z upowszechnieniem roweru pojawiły się stroje projektowane specjalnie dla cyklistek: spódnice dzielone, szarawary, bloomersy, krótsze żakiety i obuwie dostosowane do jazdy. Strój cyklistki miał więc znaczenie praktyczne, ale także społeczne, ponieważ jazda na rowerze wiązała się z większą mobilnością kobiet, krytyką gorsetów i sporami o dopuszczalne formy kobiecego ubioru publicznego.
Współcześnie obok odzieży codziennej używanej w jeździe miejskiej funkcjonuje wyspecjalizowana odzież rowerowa. W kolarstwie sportowym i rekreacyjnej jeździe długodystansowej stosuje się m.in. dopasowane koszulki, spodenki z wkładką, odzież szybkoschnącą, aerodynamiczną i chroniącą przed warunkami atmosferycznymi. Badania nad współczesnym rynkiem odzieży rowerowej wskazują, że jej projektowanie łączy funkcjonalność, dopasowanie, technologie materiałowe, modę i styl życia użytkowników. W jeździe miejskiej rower bywa natomiast używany w zwykłym stroju, zwłaszcza gdy pełni funkcję codziennego środka transportu, a nie sprzętu sportowego. W badaniach nad codzienną jazdą zwraca się uwagę, że sportowy wizerunek rowerzysty, kojarzony z obcisłą odzieżą, kaskiem i jaskrawymi elementami ubioru, nie wyczerpuje sposobów korzystania z roweru. Zjawisko jazdy w modnych lub codziennych ubraniach bywa określane jako cycle chic i przeciwstawiane kulturze rowerowej utożsamianej wyłącznie ze strojem sportowym.
Jazda na rowerze
mały|Rower poziomy trójkołowy; konstrukcje wielośladowe ograniczają problem utrzymywania równowagi typowy dla roweru jednośladowego
Umiejętność jazdy Jazda na klasycznym rowerze dwukołowym wymaga utrzymywania równowagi oraz koordynacji pracy kierownicą, pochylenia ciała i prędkości. W badaniu dynamiki jazdy na rowerze porównano osoby początkujące i doświadczone; przy większych prędkościach doświadczeni rowerzyści osiągali lepszą stabilność, w większym stopniu wykorzystując pochylenie ciała, a w mniejszym korekty kierownicą. Umiejętność jazdy na jednośladzie nie jest jednak warunkiem korzystania ze wszystkich pojazdów zaliczanych do rowerów lub cykli. Rowery trójkołowe, poziome, tandemy, handbike’i, rowery z napędem ręcznym, rowery adaptowane i konstrukcje wspomagane elektrycznie umożliwiają jazdę osobom, które mają trudności z równowagą, kontrolą tułowia, chodzeniem albo pedałowaniem na standardowym rowerze dwukołowym. Przegląd badań nad jazdą adaptowaną wskazuje, że w praktyce stosuje się m.in. handcycle’e, trójkołowce, tandemy, rowery poziome, konstrukcje stabilizujące i rowery wspomagane elektrycznie, a adaptacje te mają umożliwiać aktywność osobom z różnymi ograniczeniami fizycznymi, sensorycznymi lub rozwojowymi.
Sposoby korzystania z roweru Rowerzysta może korzystać z roweru jako środka transportu, narzędzia rekreacji, ćwiczeń, turystyki lub sportu. W badaniu CBOS z 2012 roku osoby jeżdżące na rowerze wskazywały najczęściej jazdę rekreacyjną w wolnym czasie, używanie roweru jako środka komunikacji oraz jazdę dla zdrowia i ćwiczeń; jazdę sportową lub wyczynową deklarowała znacznie mniejsza część badanych. W tym samym badaniu rower jako środek komunikacji częściej wskazywali użytkownicy jeżdżący systematycznie, mieszkańcy wsi, osoby w wieku 18–24 lata oraz osoby powyżej 65. roku życia.
Wysiłek i obciążenie fizyczne Jazda na rowerze nie musi mieć charakteru wysiłku sportowego. Obciążenie fizyczne zależy od tempa, dystansu, ukształtowania terenu, masy przewożonego ładunku, rodzaju roweru i ewentualnego wspomagania elektrycznego. Przegląd badań nad e-rowerami wskazuje, że jazda ze wspomaganiem jest zwykle mniej intensywna niż jazda na rowerze konwencjonalnym, ale nadal może mieścić się w zakresie aktywności fizycznej przynoszącej korzyści zdrowotne. Przegląd badań dotyczących osób starszych wskazuje, że jazda na rowerze może być odpowiednią formą aktywności fizycznej także w starszym wieku, choć dostępność i bezpieczeństwo jazdy zależą od stanu zdrowia, infrastruktury, typu roweru i warunków ruchu. W polskim badaniu CBOS z 2012 roku jazdę na rowerze deklarowało 70% dorosłych respondentów, a korzystanie z roweru jako środka komunikacji było częste zarówno wśród osób w wieku 18–24 lata, jak i wśród osób powyżej 65 lat. W tym samym badaniu wskazano, że na wsi rower był dość popularnym środkiem transportu: 67% jeżdżących na rowerze mieszkańców wsi używało go jako środka komunikacji. Oznacza to, że rower może być używany zarówno jako narzędzie sportu i rekreacji, jak i jako zwykły środek codziennego przemieszczania się, niewymagający wyczynowej kondycji.
Wpływ jazdy na rowerze na zdrowie
Wiele naukowych opracowań dowodzi, że ludzie regularnie jeżdżący na rowerze mają mniejsze skłonności do otyłości, cukrzycy, udarów, chorób serca i różnych rodzajów raka. Rowerzyści nie tylko zyskują kilka lat życia, ale mają też większe szanse pozostać mobilnymi i niezależnymi w podeszłym wieku czy uniknąć demencji. U ludzi, którzy jeździli do pracy rowerem, istnieje o 40% mniejsze ryzyko zgonu w czasie 15 lat badania niż pozostałych. Kolarstwo znacznie poprawia kondycję układu sercowo-naczyniowego. Szpital w Sheffield przeprowadził badanie, w trakcie którego zbadano sprawozdania z sekcji zwłok 32 osób, które regularnie jeździły na rowerze i zmarły w różnych okolicznościach. Porównano ich serca z organami innych zmarłych tym samym wieku i tej samej płci. Okazało się, że w grupie poruszającej się na rowerach znacznie rzadziej dochodziło do zaczopowania tętnic i obstrukcji naczyń wieńcowych.
Inne badanie, opublikowane w 2016 r. przez Uniwersytet Południowej Danii, wykazało, że jazda na rowerze nawet w stosunkowo małym wymiarze czasu może znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia schorzeń serca. Naukowcy przez 20 lat monitorowali 50 000 osób w wieku od 50 do 65 lat. Ci, którzy jeździli rowerem przynajmniej dziewięćdziesiąt minut tygodniowo, byli o 24% mniej narażeni na dusznicę bolesną i zawał serca w danym czasie. Przy jeździe rowerem zaledwie pół godziny tygodniowo ryzyko spadało o 16%.