Zamek Królewski w Budapeszcie (węg. Budavári Palota) – kompleks pałacowy znajdujący się w Budapeszcie, w Budzie, na Wzgórzu Zamkowym, będący przez wiele wieków siedzibą władców Węgier. Jego początki sięgają XIV wieku, kiedy to na dzisiejszym Wzgórzu Zamkowym z inicjatywy księcia Slawonii Stefana (młodszego brata węgierskiego króla Ludwika I), powstał pierwszy zamek. Następnie za panowania króla Zygmunta został znacznie rozbudowany i ufortyfikowany, zaś w XV wieku doczekał się dwóch przebudów – druga z nich nadała mu wygląd w stylu włoskiego renesansu, przez co stał się pierwszym tego rodzaju obiektem wśród europejskich dworów królewskich.
W 1715 roku zrujnowany wskutek trwającej od XVI wieku tureckiej okupacji Budy i oblężenia miasta z 1686 roku budynek został rozebrany i zastąpiony barokowym pałacem, zaprojektowanym przez Johanna Hölblinga. Budynek przetrwał do 1849 roku, kiedy to uległ zniszczeniu wskutek próby odbicia Budy przez wojska węgierskie z rąk Austriaków. Później budynek odbudowano w latach 1850–1856. Po połączeniu się Budy, Pesztu i Óbudy w Budapeszt władze Węgier postanowiły mocno przebudować pałac, zlecając przygotowanie projektu przebudowy Miklósowi Yblowi. Realizacja projektu, po śmierci Ybla nadzorowana przez Alajosa Hauszmanna, miała miejsce w latach 1890–1912. Przebudowa Hauszmanna znacznie zwiększyła rozmiary gmachu oraz nadała mu neobarokowy wygląd. Podczas związanego z II wojną światową oblężenia Budapesztu zamek został całkowicie zniszczony. Jego odbudowę przeprowadzono od lat 60. do lat 80. XX wieku z uproszczeniem fasad i nadaniem zdecydowanej większości pomieszczeń modernistycznej stylistyki. Odbudowany budynek stał się siedzibą instytucji kultury tj. Muzeum Historycznego Budapesztu, Węgierskiej Galerii Narodowej i Państwowej Biblioteki Széchényiego.
W 2. dekadzie XXI wieku węgierski rząd zapoczątkował Narodowy Program Hauszmanna (węg. Nemzeti Hauszmann Program), mający na celu przywrócenie pierwotnego stanu położonych na obszarze Dzielnicy Zamkowej ważnych historycznych budynków, m.in. zamku Królewskiego, zniszczonych w czasie II wojny światowej i okresu komunizmu. W latach 2016–2021 zrekonstruowano kilka położonych na terenie zamku obiektów z czasów przebudowy Hauszmanna, które zburzono w czasie powojennej odbudowy. W 2021 roku przywrócono stan z czasów przebudowy Alajosa Hauszmanna pierwszej z fasad zamku, położonej po południowej stronie południowego skrzydła łącznikowego, a także ukończono odtwarzanie oryginalnego wyglądu pierwszego z historycznych pomieszczeń budynku, Sali św. Stefana. W następnym roku oficjalnie ogłoszono rozpoczęcie odbudowy zamku Królewskiego według stanu z czasów przebudowy Hauszmanna, a także rekonstrukcji kolejnych historycznych pomieszczeń.
Historia Średniowiecze thumb|left|Widok na Budę wraz z zamkiem na rysunku pochodzącym z wydanej w 1493 roku Kroniki Świata autorstwa Hartmanna Schedla Dzisiejsze Wzgórze Zamkowe zostało po raz pierwszy zasiedlone i ufortyfikowane w XIII wieku, kiedy to po niszczycielskim najeździe Mongołów na Węgry w 1241 roku, król Bela IV wydał dekret o budowie ufortyfikowanych miast w całym kraju oraz nakazał, aby ludzie mieszkający dotychczas u podnóża położonego nad Dunajem wzgórza w Budzie przenieśli się na sam obszar tego wzgórza. Około 1265 roku ukończone zostały mury obronne wokół Budy, która na przestrzeni wieków stała się zarówno rezydencją węgierskich królów, jak i stolicą kraju.
W XIV wieku na budzińskim wzgórzu ulokował się dwór królewski. Wtedy też, z inicjatywy księcia Slawonii Stefana (młodszego brata króla Ludwika I), powstał tam pierwszy zamek. Budowla ta została później znacznie rozbudowana i ufortyfikowana za panowania króla Zygmunta. Zygmunt, który był także cesarzem rzymskim, wybrał budziński zamek jako swoją rezydencję, gdyż chciał wykorzystać go jako symbol swojej ważności wśród innych europejskich władców. Przebudowa zamku w stylu gotyckim miała miejsce głównie w latach 1410–1420. Następnie król Maciej Korwin, panujący w latach 1458–1490, przebudował zamek Królewski w stylu włoskiego renesansu, przez co budowla stała się pierwszym tego rodzaju obiektem wśród europejskich dworów królewskich.
XVI–XVIII wiek thumb|left|Zamek w Budzie na obrazie autorstwa Jacoba Balthasara Peetersa z 1686 roku Począwszy od rozpoczęcia tureckiej okupacji Budy w 1541 roku zamek, zamieniony przez Turków na koszary, więzienie oraz magazyn broni i amunicji, zaczął popadać w ruinę. Wielkie oblężenie miasta przez siły chrześcijańskie z 1686 roku spowodowało całkowite zniszczenie budowli. Kiedy Turcy zostali ostatecznie wypędzeni, władzę nad Węgrami przejęła austriacka dynastia Habsburgów. Z ich inicjatywy w 1715 roku rozebrano zrujnowany budynek i zbudowano nowy, znacznie mniejszy od poprzedniego gmachu pałac w stylu barokowym, zaprojektowany przez Johanna Hölblinga. Budowa została wstrzymana na wiele lat z powodu pożaru i zakończyła się po wstąpieniu na węgierski tron Marii Teresy. Obiekt nigdy tak naprawdę nie był używany jako rezydencja królewska – królowa spędzała niewiele czasu w Budzie. Tylko dwukrotnie odwiedziła będący wówczas w budowie pałac: raz w 1751 roku i ponownie w 1764 roku, a podczas drugiej wizyty wykorzystała go jako swoją kwaterę. W latach 1766–1777 pałac służył jako okazjonalna rezydencja księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego. Później, w latach 1770–1777, w pałacu zakwaterowano nowo przeniesiony na Węgry Zakon Sióstr Marii Ward, zaś w 1777 roku użytkownikiem gmachu został przeniesiony do Budy Uniwersytet w Nagyszombat (obecnie Trnawa na Słowacji). Użytkował on obiekt do 1784 roku, kiedy to decyzją króla Józefa II został przeniesiony do Pesztu. Następnie budynek mieścił wojskową kwaterę główną. W 1791 roku w pałacu zamieszkał habsburski palatyn Królestwa Węgier, Aleksander Leopold.
XIX i 1. połowa XX wieku thumb|Zamek około 1880 roku W 1849 roku, podczas próby odbicia Budy przez wojska węgierskie z rąk Austriaków, pałac został poważnie uszkodzony. Po węgierskiej odsłonie Wiosny Ludów budynek odbudowano w latach 1850–1856, jednak przez wiele lat stał pusty.
W drugiej połowie XIX wieku miasta Buda, Peszt i Óbuda zostały połączone, w wyniku czego powstał Budapeszt, stolica Węgier. Miasto doświadczało wówczas szybkiego rozwoju gospodarczego. Przeprowadzono ambitne projekty planistyczne, aby zaznaczyć rosnące bogactwo i wyższy status stolicy kraju. Rząd Węgier chciał też odmienić oblicze pałacu królewskiego tak, aby pasował do innych okazałych europejskich rezydencji monarszych. Okazją do tego była koronacja Franciszka Józefa I na króla Węgier w 1867 roku. Najpierw w latach 1875–1882 na skarpie Dunaju, u podnóża Wzgórza Zamkowego, zbudowano według projektu architekta Miklósa Ybla obiekty Várkert Bazár i . W 1882 roku premier Kálmán Tisza zlecił Yblowi sporządzenie ogólnego planu przebudowy budapeszteńskiego Pałacu Królewskiego. W swoim projekcie Ybl zachował stary barokowy pałac, ale dobudował nowe skrzydła wokół głównego dziedzińca, dzięki czemu rozmiary budynku uległy podwojeniu. Zaplanował także nową drogę na zachodnim zboczu wzgórza, co wymagało wyburzenia średniowiecznych murów i baszt. thumb|left|Część zamku od strony placu Świętego Jerzego w 1902 roku thumb|left|Zamek od strony przeciwnej do Dunaju na pocztówce z 1905 roku thumb|left|Część zamku mieszcząca Salę Balową na zdjęciu sprzed 1918 roku Wąskość naturalnego płaskowyżu Wzgórza Zamkowego oznaczała, że nie było wystarczająco dużo miejsca na nowe skrzydło, co Miklós Ybl rozwiązał, wznosząc konstrukcję sięgającą do podnóża wzgórza, jako podstawę projektowanego obiektu. Bryła nowego kompleksu zamkowego zajmowała prawie całe wzgórze, ale główna fasada głównego dziedzińca miała równie skromną wysokość jak barokowa rezydencja. Pierwotnie otwarty główny dziedziniec – Oroszlános udvar (pol. „Lwi dziedziniec”) – stał się zamkniętym dziedzińcem z łukowatą bramą strzeżoną przez cztery rzeźby lwów. Ybl ostatecznie rozpoczął swoją przebudowę w 1890 roku, jednak rok później zmarł. Wtedy kierownictwo realizacji neobarokowego projektu przejął Alajos Hauszmann. Hauszmann nieznacznie zmodyfikował części pierwotnego planu.
Skrzydło Krisztinaváros zostało ukończone w architektonicznym duchu poprzednika, a w 1896 roku cesarz Austrii i król Węgier Franciszek Józef I położył kamień węgielny pod przedłużenie od strony Dunaju. W 1893 roku w pałacu Królewskim obchodzono 25. rocznicę koronacji Franciszka Józefa I na króla Węgier. Stara sala bankietowa okazała się za mała, więc Hauszmann zdecydował się ją powiększyć, wyburzając i odbudowując ścianę. Skrzydło północne przedłużył do (węg. Szent György tér), tworząc w ten sposób symetryczne założenie, harmonijnie wpasowujące się w krajobraz miasta i większe od budynku parlamentu. Wzniósł także portyk i otwartą ozdobną klatkę schodową, a cały pałac zwieńczył zawierającą elementy secesyjne i barokowe kopułą, na której szczycie znalazła się latarnia w kształcie Korony Świętego Stefana. Rozbudowa odbywała się wzdłuż osi podłużnej barokowego pałacu w kierunku północnym z zachowaniem zasad symetrii. Zamiast dotychczasowych trzech skrzydeł barokowego gmachu, po wschodniej stronie stało teraz pięć. W efekcie powstał łańcuch budynków o długości 304 m.
Detale architektoniczne kopuły, fasad skrzydła północnego i tylna elewacja od strony zachodniego dziedzińca zawierały motywy symbolizujące wolność. Na zachodnim dziedzińcu znalazła się również okazała Fontanna Macieja (węg. Mátyás kútja). Nad główną bramą, od strony placu Świętego Jerzego, stanął posąg bogini Hungarii. Ta strona budynku ma główną fasadę kompleksu, choć była znacznie krótsza i mniej charakterystyczna niż długa fasada naddunajska. Starą kaplicę Świętego Stefana rozebrano, aby zrobić miejsce na jezdnię. Po stronie przeciwnej do Dunaju Alajos Hauszmann zaprojektował nową ujeżdżalnię (powstała w latach 1899–1902) i kordegardę (zbudowaną w latach 1901–1903). Wcześniej, w 1896 roku, powstały neorenesansowe schody Stöckla, które połączyły dziedziniec Csikósa (przy którym znajdowała się ujeżdżalnia) z dziedzińcem Hunyadi (przy którego zachodniej stronie stała kordegarda). Dodatkowo, aby ułatwić transport koni między różnymi poziomami zamku Królewskiego, około 1900 roku zbudowana została monumentalna rampa prowadząca z górnych poziomów obiektu w dół, do ujeżdżalni. thumb|Sala Balowa w 1926 roku thumb|Zamek w latach 30. XX wieku thumb|Zniszczony most Łańcuchowy w 1946 roku; na dalszym planie widoczne ruiny zamku Przed długą fasadą naddunajską wzniesiono pomnik konny księcia Eugeniusza Sabaudzkiego, dowódcy armii państwa Habsburgów w bitwie pod Zentą. Wschodni dziedziniec został odgrodzony wspaniałym ogrodzeniem zakończonym filarem zwieńczonym posągiem legendarnego Turula, świętego ptaka Węgrów, rozpościerającego skrzydła nad miastem. Dwie kondygnacje schodów prowadziły do placu Świętego Jerzego, który znajdował się na znacznie wyższym poziomie. Na południowym zboczu założono ogrody królewskie, w których znalazły się drogocenne rośliny, szklarnie i malownicze tarasy.