thumb|230px|Kościół na pocztówce z 1915 r. thumb|270px|Południowa i zachodnia ściana kościoła thumb|270px|Zachodnie szczyty kruchty z XIX wieku oraz nawy głównej z XV wieku Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Kole – świątynia rzymskokatolicka w Kole, na terenie osiedla Stare Miasto. Najstarszy kościół w mieście, wybudowany w stylu gotyckim na przełomie XIV i XV wieku. Z racji wieku oraz znaczenia nazywany kościołem farnym.
Historia Pierwsza wzmianka o kolskim kościele pojawia się w 1362 roku w dokumencie lokacyjnym miasta wystawionym przez Kazimierza Wielkiego. Według niektórych historyków wcześniej w mieście istniała kaplica, ufundowana prawdopodobnie przez zakon krzyżacki na początku XIII wieku.
Według Michała Rawity Witanowskiego jest to najstarsza dotacja katedry metropolitalnej gnieźnieńskiej, fundowana jeszcze w XIII wieku. Pierwotnie była to najprawdopodobniej mała kaplica należąca do parafii w Kościelcu. Według niektórych źródeł najstarszą, zachowaną częścią kościoła jest prezbiterium, będące fragmentem pierwotnego, murowanego kościoła z XIII wieku. Z końca XIV wieku pochodzi nawa główna oraz nawy boczne kościoła.
Według Michała Rawity Witanowskiego kościół został konsekrowany w 1409 roku pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego oraz św. Katarzyny i św. Doroty. 12 stycznia 1451 roku w świątyni miała miejsce konsekracja ks. Jana Gruszczyńskiego na biskupa kujawsko-pomorskiego.
23 listopada 1470 roku król Kazimierz IV Jagiellończyk wydał przywilej zezwalający na powołanie przy kościele farnym kolegium mansjonarzy, którego fundatorem był Jan Hińcza z Rogowa. W 1478 roku władze miasta ufundowały przy farze altarię. W 1494 roku kolscy mansjonarze otrzymali od Fryderyka Jagiellończyka przywilej posiadania własnego domu. Mansjonarze prowadzili przy kolskiej świątyni szkołę, a opiekowali się także Bractwem Literackim. W 1521 roku kolska parafia obejmowała 8 wsi, a proboszcz posiadał także place w Zdunach i ogrody w Bliznej.
Na początku XVI wieku do korpusu nawowego dobudowano od południa kaplicę Matki Bożej Nieustającej Pomocy, z fundacji Jarosława Jana Sokołowskiego z Wrzący Wielkiej, pod kaplicą znajdowały się grobowce rodzinne. W 1540 roku do kolskiej parafii także kościółek św. Wawrzyńca na cmentarzu w Kole, a w 1522 roku do parafii włączono także parafię w Kościelcu. Do parafii należał także ufundowany w 1419 roku kościół Świętego Ducha.
W 1608 roku w kościele istniało siedem, a pod koniec XVII wieku dwanaście ołtarzy. W XVII wieku proboszcz kolski utrzymywał się głównie z tzw. dziesięciny wytyczne oraz z folwarku bylickiego.
W 1775 roku fara uległa uszkodzeniu podczas pożaru miasta. Około 1791 roku w kościele istniało 8 ołtarzy, „schowek na archiwum” oraz skarbiec. Kościół posiadał także drewnianą ambonę w nawie głównej. Według wizytacji w 1798 roku kolscy mansjonarze posiadali trzy budynki położone pomiędzy farą a klasztorem bernardynów, które w 1811 roku przejął proboszcz kolski. 11 grudnia 1818 roku na mocy bulli Ex imposita Nobis papieża Piusa VII utworzono diecezję kujawsko-kaliską, do której włączony został kościół wraz z parafią.
Na początku XIX wieku podjęto starania o przeprowadzenie gruntownego remontu świątyni. W 1819 roku ówczesny proboszcz ks. Szremowicz sprzedał na ten cel srebra ze zbiorów parafialnych. Do prac remontowych przystąpiono w 1826 roku. Podczas remontu wnętrze kościoła rozdzielono dwoma szeregami filarów. Koszt planowanego remontu wynosił 4929 złotych. W 1846 roku do kościoła przeniesiono wyposażenie z rozebranego kościoła św. Ducha, a w 1849 roku wybudowano dzwonnicę.
Gruntowne prace remontowe wewnątrz świątyni rozpoczęły się w 1863 roku i trwały do 1895 roku, kiedy proboszczem był ks. Edward Narkiewicz. Według jego sugestii powstała polichromia autorstwa Wincentego Strubińskiego. Założono także sklepienia w suficie nad nawą główną oraz, w 1896 roku, od strony zachodniej dobudowano neogotycką kruchtę. W 1890 roku od strony północnej wybudowano kaplicę Matki Boskiej Częstochowskiej.
Zwieńczeniem wszystkich prac remontowych była rekonsekracja kościoła pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, której 23 czerwca 1895 roku dokonał biskup kujawsko-kaliski Aleksander Kazimierz Bereśniewicz. Równocześnie poświęcono odnowiony gotycki nagrobek starosty kolskiego Jana z Garbowa i sakramentarium. W styczniu 1901 roku powstał nowy ołtarz w kaplicy NMP Częstochowskiej, odnowiono również ambonę. Na wiosnę 1901 roku odnowiono barokowy ołtarz w kaplicy NMP Nieustającej Pomocy, umieszczono w nim również sprowadzony z Rzymu obraz. W 1902 roku ułożono na kościele nowe dachówki oraz przelano nowy dzwon o wadze 131 funtów. W marcu 1904 roku w kościele zainstalowano nowe organy, a stare zostały sprzedane do Osieka Wielkiego. W czerwcu 1905 roku kościół otoczono nowym parkanem.
21 października 1917 roku w północną ścianę kościoła farnego wmurowano i poświęcono pamiątkową tablicę upamiętniającą setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki. W 1933 roku wybudowano w sąsiedztwie świątyni budynek domu parafialnego – jako wotum Roku Świętego. Przed 1939 rokiem, z inicjatywy proboszcza ks. Józefa Mężnickiego wyłączono z ruchu ulicę oddzielającą kościół od plebanii. W czasie II wojny światowej niemiecki okupant zorganizował w kościele magazyn odzieży zabranej Żydom, wywożonym głównie do pobliskiego obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Dzięki ofiarności organisty Henryka Berczyńskiego udało się zachować księgi parafialne, a naczynia liturgiczne zostały ukryte na strychu kościoła przez kościelnego Nadolskiego.
Podczas okupacji niemieckiej kościół został ograbiony, poważnie uszkodzono również dach. W 1945 roku na stacji kolejowej w Ponętowie odnaleziono wywiezione z kościoła rzeźby, które następnie powróciły do świątyni. Gotycką monstrancję odnaleziono w kupie gruzu obok kościoła, w krótkim czasie odbudowano dzwonnicę i umieszczono w niej pozostawione w kościele dzwony.
W latach 1945–1948 proboszczem był ks. Bogumił Kasprzak, który przy hojnym wsparciu parafian zdołał pokryć dachówką prezbiterium, wybudować dzwonnicę, umeblować zakrystię, urządzić obejście wokół świątyni oraz pomalować kaplicę cmentarną. Przed wejściem do Domu Parafialnego ustawił figurę Świętego Józefa z Dzieciątkiem. 5 lutego 1949 r. świątynię po raz pierwszy nawiedził arcybiskup gnieźnieński i warszawski Stefan Wyszyński. Do 1952 r. kolejny proboszcz ks. Stanisław Śmietanko zdołał w zaledwie w niewielkim stopniu odrestaurować dach na kościele parafialnym. Ponadto w sposób prowizoryczny zabezpieczył obejście świątyni oraz wyrównał zgruzowany przykościelny parking. Niewielkie środki finansowe pozwoliły jeszcze dokonać radiofonizacji świątyni oraz, w porozumieniu z konserwatorem zabytków, odnowić wiekowy obraz Matki Bożej Pocieszenia. 5 lutego 1949 r. gościł na plebanii arcybiskupa Stefana Wyszyńskiego, który w Kole zatrzymał się na nocleg.
Pierwszą z pilnych prac, z jakimi musiał się zmierzyć ks. Julian Olejnik, była konieczna i bardzo pilna gruntowna renowacja dachu nad nawą główną świątyni. Podczas silnego wiatru jej elementy odrywały się i spadały na chodnik wokół kościoła, stanowiąc zagrożenie dla wiernych udających się na nabożeństwa. Władze miejskie groziły wręcz zamknięciem świątyni parafialnej ze względów bezpieczeństwa. Podjęto się także naprawienia mocno uszkodzonych gotyckich szczytów kościoła. W tym celu konieczne było uzyskanie oryginalnych cegieł, które przeniesiono z ruin zamku. W kościele planowano zainstalować centralne ogrzewanie, z powodu braku środków przedsięwzięcie nie zostało jednak zrealizowane. 16 czerwca 1963 roku biskup włocławski Antoni Pawłowski w kościele udzielił święceń prezbiteratu czterem diakonom pochodzącym z okolic Koła.
Kolejny proboszcz, ks. Stanisław Piotrowski prowadził szereg prac konserwatorskich przy sterczynach na szczytach świątyni. Wiele czasu zajęło wykonanie tynków uzupełniających po renowacji murów zewnętrznych, na które zużyto ponad siedem tysięcy sztuk gotyckiej cegły. Nie udało mu się tylko wykonać nowej polichromii wewnątrz świątyni, bowiem wobec oporu ze strony grupy parafian, konserwator zabytków nakazał zachować oryginalne malowidła z końca XIX wieku.
21 maja 1968 roku w Domu Parafialnym z maturzystami spotkał się ks. kardynał Stefan Wyszyński. Podczas spotkania wręczył uczniom świadectwa ukończenia nauki religii. Także cmentarny odpust Przemienienia Pańskiego w 1970 roku swoją obecnością zaszczycił bp Kazimierz Majdański oraz towarzyszący mu bp . W kolejnym roku do fary przybyli także biskupi – Władysław Rubin z Rzymu oraz Bronisław Dąbrowski – sekretarz Konferencji Episkopatu Polski.
W latach 1971–1986 ówczesny proboszcz ks. Serafin Opałko przeprowadził kolejny duży remont świątyni. W 1985 roku dokonano renowacji polichromii pochodzącej z końca XIX wieku. Odnowione ściany, zarówno pod względem kolorystyki i wzorów, wiernie oddawały pierwotną formę. Na przełomie 1976 i 1977 roku w kościele zainstalowano nowe witraże, wykonane według projektu artysty Zdzisława Kuligowskiego z Torunia. Ufundował i poświęcił nowy ołtarz – przystosowany do sprawowania liturgii po reformie soboru watykańskiego II.
Od 1997 roku, z inicjatywy ks. Józefa Wronkiewicza, wykonano wiele kolejnych renowacji. Uzupełniono brakujące odcinki chodnika procesyjnego wokół świątyni, wymieniono konstrukcję więźby dachowej i położono nową, specjalną dachówkę na całym kościele wraz z obróbką blacharską w miedzi. Następnie przemurowano sygnaturkę i naprawiono zniszczone zwieńczenia i szczyty kościoła. Przeprowadzono też czyszczenie i konserwację murów zewnętrznych.
W 2002 roku przeprowadzono generalny remont organów oraz wyremontowano i przebudowano budynek plebanii. W 2006 roku wyposażenie prezbiterium wymieniono na marmurowe, a 25 lutego 2007 roku biskup włocławski Wiesław Mering z biskupem seniorem Czesławem Lewandowskim dokonali uroczystej konsekracji ołtarza oraz poświęcenia ambony i miejsca przewodniczenia. W kolejnych latach wymurowano obok kościoła – nową dzwonnicę. 4 kwietnia 2016 roku metropolita lwowski abp Mieczysław Mokrzycki zainstalował w kościele relikwie I stopnia św. Jana Pawła II. 4 kwietnia 2017 roku do kościoła zostały wprowadzone relikwie bł. ks. Jerzego Popiełuszki. W 2017 roku do ołtarza głównego powrócił po renowacji obraz Znalezienie Krzyża Świętego z 1899 roku autorstwa Henryka Piątkowskiego.
Architektura thumb|230px|Ołtarz główny z końca XIX wieku i gotyckie sklepienie gwiaździste w prezbiterium thumb|230px|Wnętrze kościoła thumb|230px|Gotycka płyta nagrobna Jana z Garbowa thumb|270px|Eklektyczna ambona thumb|270px|Wystrój północnej kaplicy z 1895 r. Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego zbudowany jest z czerwonej cegły w stylu gotyckim. Cały budynek opasywał pierwotnie ornament z zendrówek.
Korpus świątyni jest trzynawowy, halowy, z węższym i nieco niższym prostokątnym prezbiterium. Kościół jest z zewnątrz oskarpowany. Posiada dwuspadowy dach pokryty dachówką, tylko nad zakrystią – blachą. Szczyt prezbiterium ozdobiony jest sterczynami, tynkowanymi wnękami oraz okrągłymi prześwitami. Świątynia nie posiada wieży, jedynie niewielkich rozmiarów sygnaturkę w szczycie nawy głównej. Sklepienia w nawach i bocznych kaplicach mają konstrukcję krzyżowo-żebrową, a w prezbiterium – gwiaździstą.
Z zewnątrz na wschodniej ścianie prezbiterium zawieszony został krucyfiks z XIX wieku. Do kościoła prowadzą drzwi ze stali, wykonane na początku XX wieku w stylu neogotyckim.
Na murach kościoła znajduje się osiem zachowanych napisów, wyrytych najprawdopodobniej kiedyś przez podróżnych, majstrów budowlanych lub mieszkańców miasta.
Wystrój wnętrza Prezbiterium Najstarsza część świątyni. W części centralnej znajduje się drewniany ołtarz główny. Sufit ozdobiony został oryginalnym gotyckim sklepieniem gwiaździstym z dekoracyjnymi żebrami. Witraże w oknach przedstawiają sceny z życia Matki Bożej. Podłoga pokryta jest marmurową posadzką. Ołtarz główny