Pedagogika społeczna – interdyscyplinarna subdyscyplina pedagogiki, ściśle związana z innymi dyscyplinami naukowymi w obszarze nauk społecznych (socjologia, psychologia, polityka społeczna i in.), w której przedmiotem badań jest teoria, metodologia i praktyka edukacji człowieka we wszystkich okresach życia oraz procesy zmian jego środowiska społecznego. Pedagodzy społeczni koncentrują się na problemach wzajemnej zależności zmieniającego się środowiska (np. postęp społecznyZobacz też – teoria postępu., upowszechnienie technologii informacyjnej, sytuacje kryzysowe) i członków społeczności – dzieci i młodzieży w wieku szkolnym oraz dorosłych uczestników edukacji ustawicznej.
Niektóre pojęcia Definicja pedagogiki społecznej jest oparta na znaczeniu podstawowych pojęć: pedagogika – nauka o formalnej i nieformalnej edukacji, czyli wychowaniu i kształceniu, obejmującym procesy nauczania i uczenia się w instytucjach systemu szkolnictwa i w codziennych doświadczeniach, np. w rodzinie i w różnych grupach społecznych, współistniejących w systemie politycznym, społeczeństwo – zbiorowość społeczna o różnej wielkości, typie i strukturze, od której zależą role społeczne członków zbiorowości o różnej pozycji społecznej – do których odgrywania powinna przygotowywać edukacja. Tak szeroki zakres zainteresowań pedagogów społecznych wskazuje konieczność utrzymywania ścisłej współpracy z socjologami oraz ze środowiskami zajmującymi się polityką społeczną i pracą socjalną, a zwłaszcza opieką/pomocą socjalną, potrzebę uczestnictwa w tworzeniu szkolnych programów nauczania, gwarantujących przekazywanie uczniom aktualnej wiedzy o społeczeństwie, zasadach życia w rodzinie i w państwie (z uwzględnieniem problemów świadomości narodowej, w tym możliwości pozytywnego wyrażania poczucia tożsamości narodowej) itp. Racjonalna pomoc wykluczonym osobom lub grupom społecznym nie sprowadza się do finansowego wsparcia ubogich (zob. jałmużna). Pomoc społeczna, która nie ogranicza się do działań doraźnych, wymaga, aby zostały zidentyfikowane przyczyny wykluczenia, a następnie wdrożone programy, zmierzające do ich likwidacji (zob. nierówności społeczne, redystrybucja dochodu, trudności zdefiniowania sprawiedliwości społecznej, wyuczona bezradność, podklasa społeczna, socjalizacja i resocjalizacja i inne). Na tym etapie konieczne jest współdziałanie pedagogów z politykami, ekonomistami, socjologami, psychologami (psychologia społeczna, psychologia wychowawcza), psychiatrami.
Elementy historii pedagogiki społecznej Prekursorzy Tomasz z Akwinu (ok. 1225–1274), wyjaśniając konieczność istnienia hierarchii w ludzkich grupach społecznych pisał (traktat o człowieku)
thumb|240px|
Analizował też role kobiety i mężczyzny w rodzinie i rodzaj łączących ich więzi:
Istniejącą w domowej społeczności hierarchię Tomasz z Akwinu uważał więc za naturalną konsekwencję dzieła stworzenia świata.
W XVIII i XIX w. coraz częściej akcentowano znaczenie wychowania dziecka – stopniowego przygotowywania do odegrania odpowiedniej dla niego roli w rodzinie i w większych grupach społecznychWspółcześnie socjolodzy badają formy i zmiany makro- i mikrostruktur społeczeństwa globalnego i wielkich grup społecznych; zob. klasy, warstwy, grupy zawodowe, grupy wyznaniowe, naród, państwo i wzajemne relacje między nimi (zob. też: system polityczny, państwo i stosunki międzynarodowe, globalizacja i in.).. Do prekursorów pedagogiki społecznej są zaliczani: Jean-Jacques Rousseau, Johann Heinrich Pestalozzi, Adolf Diesterweg, Paul Natorp i inni.
Rousseau (1712–1778) (pisarz, filozof i pedagog), wyniki swoich przemyśleń o nierówności społecznej opisał m.in. w pracach Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes (Rozprawa o nierówności, 1754) i Du Contract Social: ou Principes du Droit Politique (Umowa społeczna, kwiecień 1762). Niemal równocześnie z Du Contract Social opublikował traktat pt. Emil, czyli o wychowaniu (oryg. fr. Émile, ou De l’éducation, maj 1762). W przedmowie do traktatu napisał m.in.:
Pełnione w rodzinie role kobiet i mężczyzn zostały w traktacie przedstawione w sposób budzący wiele kontrowersji. Rousseau poświęcił cztery rozdziały wychowaniu mężczyzn (Emil), a tylko jeden – wychowaniu kobiet (Zofia).
Twierdził, że dziewczynki powinny być przygotowywane do spełniania obowiązków określonych przez płeć – do bycia żonami i matkami, do podległości wobec mężów. Po publikacji pojawiły się zdecydowane protesty pierwszych feministek (zob. Mary Wollstonecraft, 1759–1797, Wołanie o prawa kobiety, ang. A Vindication of the Rights of Woman: with Strictures on Political and Moral Subjects).
Podobne przekonania przez wiele dziesięcioleci decydowały o tradycyjnym zróżnicowaniu metod wychowania oraz zakresu nauczania dziewcząt i chłopców, mimo istotnych zmian struktury społecznej – np. przejścia od społeczeństwa tradycyjnego (tj. społeczeństwo pierwotne lub rolnicze, w których podstawowym podmiotem gospodarczym jest gospodarstwo domowe) do przemysłowego i poprzemysłowego. Te tradycyjne przekonania nadal wpływają na proces edukacji.
thumb|240px|– Wychowanie, jeśli nie jest wzorem i miłością, nie jest wychowaniem. thumb|240px|Pestalozzi z żoną w szkole Johann Heinrich Pestalozzi (1746–1827), szwajcarski pedagog, związany z rewolucyjną ideologią francuskiego oświecenia i helweckim Związkiem Patriotów, propagował antyfeudalną ideologię Jana Jakuba Rousseau, narażając się na więzienie. Po wyjściu na wolność zorganizował zakład rolniczo-wychowawczy dla ubogich i bezdomnych dzieci – pierwowzór „szkoły ludowej”. Rozwinął „nauczanie wychowujące” i opracował nowatorską metodykę poglądowego nauczania początkowego („nauka o rzeczach”).
Adolf Diesterweg (1790–1866), nauczyciel wykształcony w Hohe Schule Herborn i Eberhard Karls Universität Tübingen, zastosował metody Pestalozziego w praktyce, gdy w 1829 roku został dyrektorem nowej szkoły w Moers. Od 1832 roku kierował również nowym państwowym seminarium w Berlinie, a w 1846 roku założył „Instytucję Pestalozziego” w Pankow oraz „Towarzystwo Pestalozziego”, wspierające wdowy i sieroty po nauczycielach. Opublikował podręczniki szkolne i poradniki dla niemieckich nauczycieli. Prawdopodobnie w jego przewodniku (Wegweiser zur Bildung für deutsche Lehrer, 1834) po raz pierwszy zostało użyte pojęcie „Sozialpädagogik” (pedagogika społeczna).
Kontynuatorami idei Pestalozziego byli również: Paul Natorp (1854–1924) – autor książki pt. Sozialpädagogik (Stuttgart 1899), Pestalozzi. Sein Leben und seine Ideen, Friedrich Fröbel i inni.
Początki pedagogiki społecznej w Polsce Pedagog społeczny Ryszard Wroczyński (1909–1987), autor m.in. książki Pedagogika pozytywizmu warszawskiego, z narodzinami tej dyscypliny w Polsce wiąże nazwiska: Helena Radlińska, Jan W. Dawid, Piotr Chmielowski, Aleksander Głowacki, Henryk Wernic, Aleksander Świętochowski, Aniela Szycówna i inni. Za pionierkę dyscypliny jest powszechnie uważana H. Radlińska (zob. wpływ Heleny Radlińskiej na pedagogikę społeczną), która działała w tej dziedzinie w różnych historycznych okresach historii Polski – w czasie rozbiorów, w zmiennej sytuacji, panującej w latach 1918–1939 (organizacja systemu oświaty w II Rzeczypospolitej), podczas II wojny światowej i w rzeczywistości powojennej. Jako pedagog i społecznik nieustannie i z wielkim zaangażowaniem dążyła do realizacji wybranego celu, o którym w 1919 roku pisała (O nowe życie w: Wyzwolenie, nr 8/1919):
W jej teoriach pedagogicznych znajduje wyraz przekonanie, że wychowawcami są wszyscy ludzie, którzy odpowiadają za funkcjonowanie zespołów ludzkich, instytucji i placówek (działanie szkoły bywa mniejsze niż wpływ rozmaitych środowisk niezinstytucjonalizowanych, organizujących się samorzutnie). Uważała, że proces wychowawczy polega przede wszystkim na budzeniu aktywności jednostek i grup społecznych oraz wspieraniu rozwoju uzdolnień osób z różnych grup wiekowych, znajdujących się w różnych sytuacjach życiowych. Jako twórca pedagogiki społecznej pisała:
Pośrednią odpowiedź na pytanie, jak Helena Radlińska rozumiała pedagogikę społeczną, można odczytać z tytułów jej licznych publikacji, często cytowanych i wznawianych (dostępnych w bibliotekach publicznych). Stanisław Konarski (biograf H. Radlińskiej) wymienia, jako ważniejsze z nich:
St. Konarski wyróżnił też prace H. Radlińskiej, dotyczące teorii i dziejów oświaty pozaszkolnej, m.in.:
Aleksander Kamiński (1903–1978), współpracownik H. Radlińskiej (zob. wpływ Heleny Radlińskiej na pedagogikę społeczną), próbując dokładniej określić, jak rozumiała ona pojęcie „pedagogika społeczna” napisał:
Współczesna pozycja pedagogiki społecznej w Polsce Badania naukowe i praktyczną działalność Heleny Radlińskiej kontynuowali w Polsce jej wychowankowie i współpracownicy. Znane są m.in. zainteresowania i główne prace Ireny Lepalczyk (1916–2003) i Stanisława Kawuli (1939–2014), publikacje Tadeusza Pilcha (ur. 1939) i innych.
Pedagogiką społeczną interesują się również pedagodzy kolejnego pokolenia, m.in. urodzony w 1980 roku Paweł Czarnecki, autor m.in. pracy Pedagogika społeczna. Podstawowe pojęcia i definicje i wielu innych.
Dzięki ponad stuletniemu doświadczeniu zdobywanemu w pracy pedagogicznej oraz analizie wyników badań naukowych pedagogika społeczna została oficjalnie uznaną subdyscypliną pedagogiki i przedmiotem, wykładanym na wyższych studiach pedagogicznych; w strukturach uczelni tworzone są jednostki organizacyjne, specjalizujące się w tym zakresie (np. Zakład Pedagogiki Społecznej w Instytucie Pedagogiki UG, Zakład Pedagogiki Społecznej i Terapii Pedagogicznej w AJD.
W Polskiej Akademii Nauk działa Zespół Pedagogiki Społecznej i Andragogiki, utworzony przez połączenie Zespołu Pedagogiki Społecznej (49 samodzielnych pracowników nauki i 13 doktorów) z Sekcją Oświaty Dorosłych i Andragogiki (19 samodzielnych pracowników nauki oraz 22 doktorów i magistrów). Przewodniczącym Zespołu Pedagogiki Społecznej z Sekcją Andragogiki jest Tadeusz Pilch. Zespół organizuje specjalistyczne zjazdy krajowe i międzynarodowe, redaguje kwartalnik Pedagogika Społeczna (przy wsparciu Wyższej Szkoły Nauk Społecznych „Pedagogium”), współdziała w wydawaniu czasopisma Edukacja Ustawiczna Dorosłych. Misją kwartalnika Pedagogika Społeczna jest wspomaganie: rozwoju teorii, metodologii i praktyki pedagogiki społecznej powstawania i rozwoju nowych idei i rozwiązań edukacyjnych rozwoju współpracy naukowej m.in. dzięki wymianie wyników badań integracji środowisk pedagogów społecznych. Powszechne uznanie pedagogiki społecznej nie oznacza, że pojęcie jest już jednoznaczne. W wydanej w 2010 roku książce pt. Wybrane zagadnienia pedagogiki społecznej. Funkcja środowiskowa i socjalna autor – Wojciech Sroczyński (ur. 1944) – podjął poszukiwania odpowiedzi na pytania: „Czym dzisiaj jest pedagogika społeczna?” „Czy jest już całkowicie samodzielną nauką?”
Pedagogika społeczna w dobie „rewolucji informatycznej” Epoka więzi lokalnych (społeczeństwa tradycyjne i społeczeństwo przemysłowe) thumb|240px|Tradycyjna społeczność podwórkowa Prace H. Radlińskiej, R. Wroczyńskiego, A. Kamińskiego i innych pozwoliły wskazać cztery idee – zasady działań pedagogów społecznych: podmiotowości – zmienne struktury społeczne tworzą ludzie, „siły ludzkie” (zob. podmiotowość społeczna, podmiotowość polityczna, podmiotowość sprawcza) sprawiedliwości społecznej – wszyscy ludzie powinni mieć jednakowe warunki rozwoju, co można osiągnąć, gdy ład społeczny jest oparty na demokracji pomocniczości – rozwój wszystkich ludzi i grup społecznych potrzebujących pomocy powinien być wspierany przez społeczeństwo edukacji społecznej – wychowanie jest ważnym elementem życia społeczno-kulturowego