Włodzimierz Brus

thumb|upright|Grób Włodzimierza Brusa i Heleny Wolińskiej na cmentarzu Wolvercote w Oksfordzie Włodzimierz Brus, właściwie Beniamin Zylberberg(er) (ur. 23 sierpnia 1921 w Płocku, zm. 31 sierpnia 2007 w Oksfordzie) – polski ekonomista żydowskiego pochodzenia, profesor Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Oksfordzkiego.

Życiorys W latach 1936–1938 członek Rewolucyjnego Związku Niezamożnej Młodzieży Szkolnej. W 1938, po odrzuceniu jego aplikacji do Szkoły Głównej Handlowej ze względu na restrykcje antyżydowskie, podjął studia ekonomiczne na Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Po agresji III Rzeszy na Polskę we wrześniu 1939 przedostał się do Lwowa, gdzie kontynuował studia ekonomiczne we Lwowskim Instytucie Handlu Radzieckiego (1940–1941). W 1942 ukończył Saratowski Instytut Planowania i został aspirantem na Uniwersytecie Leningradzkim, ewakuowanym do Saratowa. Całą rodzinę stracił w Treblince w 1942. Wstąpił do Komsomołu, a następnie do Związku Patriotów Polskich. Podczas pobytu w ZSRR uczył i pracował w fabryce. W tym czasie przez ponad trzy lata pisał dziennik w formie nigdy niewysłanych listów do Felicji.

W 1944 został na krótko starszym wykładowcą . W tym samym roku podjął służbę jako oficer polityczny w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR, którą kontynuował jako oficer Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego. Autor propagandowych broszur, m.in. Urojenia i rzeczywistość. Prawda o ZSRR i Polska 1918–1926, wychwalających sowiecką demokrację i gospodarkę i określających przedwojenne władze polskie jako bezwzględną faszystowską dyktaturę sanacji. W 1946, 1947 był w stopniu majora. 19 sierpnia 1946 został odznaczony Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy „za zasługi na polu pracy oświatowej i kulturalnej”Podany jako Beniamin Zylberberger. ., a 9 stycznia 1947 Złotym Krzyżem ZasługiPodany jako Włodzimierz Brus. .. Z wojska odszedł w 1949 w stopniu podpułkownika. Od 1947 do 1950 pracował w redakcji miesięcznika „Nowe Drogi”.

W 1949 został wykładowcą Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, w której od 1950 do 1956 kierował Katedrą Ekonomii. Od 1950 do 1957 był pracownikiem i kierownikiem Katedry Ekonomii Politycznej i Wydziału Ekonomicznego Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR. We wrześniu 1951 uzyskał stopień doktora pod kierunkiem Edwarda Lipińskiego, a w styczniu 1952 został profesorem nadzwyczajnym SGPiS. Od 1954 był także profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. Pracował również w Instytucie Nauk Społecznych przy KC PZPR. W latach 1951–1956 zasiadał w Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki, wywierając decydujący wpływ na awanse naukowe ekonomistów w Polsce. Radziecki ekonomista zarzucił mu w sprawozdaniu dla Moskwy promowanie niepolskich pracowników, do czego tłem była trwająca wówczas w ZSRR antysemicka kampania pod hasłem . W 1956 Brus opuścił IKKN i wkrótce przeszedł na pozycje rewizjonistyczne.

Od 1945 do 1948 należał do Polskiej Partii Robotniczej, a następnie do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, którą opuścił w 1967 w reakcji na wykluczenie z szeregów PZPR jego żony Heleny Wolińskiej. Był członkiem Komitetu Uczelnianego PZPR na Uniwersytecie WarszawskimTadeusz Rutkowski, Na styku nauki i polityki. Uniwersytet Warszawski w PRL 1944–1989, [w:] Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, red. Piotr M. Majewski, Warszawa 2016, s. 470..

W atmosferze antysemickiej nagonki, będącej następstwem wydarzeń marcowych, Brus utracił możliwość publikowania pod własnym nazwiskiem, pracując w Instytucie Gospodarki Mieszkaniowej do emigracji w 1972. Zamierzał wyjechać przez Glasgow do Stanów Zjednoczonych, ale wobec choroby syna zdecydował się pozostać w Wielkiej Brytanii i przyjął zaproponowane mu przez (późniejszego doradcę Margaret Thatcher) stanowisko badawcze w ramach grantu fundacji w St Antony’s College w Oksfordzie. Był następnie pracownikiem naukowym Wolfson College w Oksfordzie, gdzie w 1978 otrzymał stanowisko profesorskie. Zajmował się analizą gospodarki socjalistycznej. Od lat 70. wspierał opozycję demokratyczną w Polsce, jednocześnie nawiązał tajną współpracę ze wschodnioniemiecką służbą bezpieczeństwa Stasi posługując się kryptonimem Fakir.

Dorobek i poglądy Głównym dziełem Brusa jest napisana wspólnie z Kazimierzem Łaskim książka Od Marksa do rynku (ang. From Marx to the Market, 1989, wydanie polskie 1992).

W 1950 opublikował wraz z Maksymilianem Pohorillem podręcznik uniwersytecki Ekonomia polityczna socjalizmu, w którym zaatakował koncepcję narodowej drogi do socjalizmu lansowaną w Polsce przez Władysława Gomułkę, a w Jugosławii przez Josipa Titę, zalecając naśladowanie wzorów radzieckich.

Poglądy ekonomiczne Brusa zwróciły uwagę chińskich ekonomistów i reformatorów, czego wynikiem były liczne zaproszenia do Chin zapoczątkowane w 1979 roku. W Kantonie spotkał się m.in. z Kazimierzem Mijalem, byłym bliskim współpracownikiem Bolesława Bieruta, komunistą i maoistą, założycielem w 1965 prochińskiej, nielegalnej Komunistycznej Partii Polski (KPP), jednym z redaktorów Radia Tirana (1966–1978). Brus proponował odejście od scentralizowanego i w pełni kontrolowanego modelu gospodarki socjalistycznej, na rzecz połączenia planu z rynkiem, a przy tym daleko idącą decentralizacją podejmowania decyzji i zarządzania. Obok czeskiego ekonomisty (wicepremiera Czechosłowacji w czasie praskiej wiosny), a przede wszystkim Węgra Jánosa Kornaia, jest uznawany za głównych teoretycznych inspiratorów chińskiej transformacji ery Deng Xiaopinga.

Życie prywatne Był mężem Heleny Wolińskiej-Brus w jej pierwszym i trzecim związku małżeńskimAnna Applebaum, The Three Lives of Helena Brus, The Sunday Telegraph, 6 grudnia 1998, [dostęp 2010-01-13], October, 1998: Helena Brus is now living in Oxford, again with Wlodzimierz Brus. They met rather spectacularly in 1944, each having thought the other was dead, but remarried only in 1956, after she left the chief of police., z którą miał córkę Helenę (ur. w 1941, zmarła w dzieciństwie) oraz syna Tomasza (ur. 1957). Jego drugą żoną była Irena Stergień (1920–1994), z którą miał dwie córki: Helenę (ur. 1947) i Janinę (1950–2021), po mężu Nadaner.

Został pochowany na w Oksfordzie, rok później pochowano tam również jego małżonkę Helenę Wolińską-Brus.

Przypisy

Bibliografia

Jan Skórzyński, Paweł Sowiński, Małgorzata Strasz, Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89: Tom 2, Ośrodek Karta 2002

Kategoria:Członkowie Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów Kategoria:Członkowie Komitetu Uczelnianego PZPR na Uniwersytecie Warszawskim Kategoria:Członkowie Związku Patriotów Polskich Kategoria:Działacze Komunistycznego Związku Młodzieży Polski Kategoria:Emigranci marcowi Kategoria:Ludzie urodzeni w Płocku Kategoria:Ludzie związani z Wolną Wszechnicą Polską Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Oficerowie Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego Kategoria:Pochówki w Anglii Kategoria:Politycy PPR Kategoria:Polonia w Wielkiej Brytanii Kategoria:Polscy ekonomiści Kategoria:Polscy Żydzi – żołnierze ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Pracownicy Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR Kategoria:Nauczyciele akademiccy Szkoły Głównej Handlowej Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Oksfordzkiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Żołnierze ludowego Wojska Polskiego w II wojnie światowej Kategoria:Urodzeni w 1921 Kategoria:Zmarli w 2007