Bazaltowa Skała – wychodnia bazaltu znajdująca się w rezerwacie przyrody „Biała Woda”, we wsi Jaworki, w gminie Szczawnica, pomnik przyrody. Jest to jedyne w polskiej części pienińskiego pasa skałkowego miejsce występowania skał magmowych wylewnych. Bazaltowa Skała jest olistolitem – blokiem skalnym oderwanym od swojego pierwotnego podłoża i przetransportowanym do basenu morskiego, w którym osadzały się młodsze skały pasa skałkowego. Wiek bazaltu określa się na wczesną kredę.
Położenie Pomnik przyrody znajduje się w Białej Wodzie w Jaworkach, w gminie Szczawnica. Leży na obszarze rezerwatu przyrody „Biała Woda”, tuż przy jego północno-wschodniej granicy, ok. 100 m na północ od wejścia.
W świetle regionalizacji fizycznogeograficznej Polski jest to Beskid Sądecki, jednak pod względem geologicznym wychodnia bazaltu tkwi w skałach osadowych pienińskiego pasa skałkowego, a konkretnie – w zlepieńcach formacji jarmuckiej, w bezpośredniej bliskości z czerwonymi łupkami formacji łupków z Malinowej i kredowym czarnym fliszem.
Tuż obok wychodni wiodą szlaki turystyczne: czerwony pieszy szlak turystyczny Jaworki – Piwniczna oraz czerwony rowerowy szlak turystyczny „Pętla czerwona”, biegnący ze Szczawnicy do Obidzy.
Geologia thumb|Kolonie rojownika pospolitego porastające skałkę Bazaltowa Skała to wychodnia bazaltu oliwinowego, który w swoim składzie zawiera skalenie (ortoklaz i plagioklazy), pirokseny (augit diopsydowy), biotyt i amfibole (hornblenda bazaltowa) i tlenki żelaza. Ma on charakter skrytokrystaliczny. Miejscami występują pustki po pęcherzykach gazu (geody) o rozmiarach 0,1–1,5 mm, które wypełnione są zwykle wtórnie kalcytem, tworzącym . Bazalt ma na świeżym przełamie barwę czarną, miejscami z lekkim zielonkawym odcieniem, choć zwietrzałe powierzchnie przyjmują barwę żółtawą, rdzawą lub zielonkawą. Skała dzieli się na dwie części o odmiennym rozkładzie ciosu skalnego. W zachodnim fragmencie występuje wyraźny cios słupowy. Słupy są pochylone ku północnemu zachodowi pod kątem ok. 20°, są w przekroju pięcio- lub sześcioboczne i mają ok. 25–30 cm średnicy. Taka budowa skały sugeruje, że miała ona pierwotnie genezę intruzji o charakterze żyły kominowej. We wschodniej części skałki odsłania się cios płytowy (skorupowy), który mógł się wykształcić, gdy lawa zakrzepła spływając jako potok. Przy kontakcie ze słupowo spękaną częścią zapada się ku WNW pod kątem ok. 80°, a w stronę drogi miskowato przegina się i zmienia bieg na równoleżnikowy, zapadając pod kątem ok. 80° ku południu. Obserwować można w tym miejscu żyłki białego kalcytu prostopadłe do ciosu. Płytki mają grubość ok. 1–3 cm, choć zdarzają się grubsze.
Skały wulkaniczne z okresu wczesnej kredy są znane z kilku stanowisk w Karpatach – m.in. w okolicy szczytu Osobita w Tatrach Zachodnich, w dolinie rzeki Wag w Górach Strażowskich na Słowacji oraz na Ukrainie Zakarpackiej, w okolicy Drahowa-Nowosielicy. Bazalt w dolinie Białej Wody powstał w wyniku procesów wulkanicznych śródpłytowych, które datowane są na apt-alb.
Wystąpienie bazaltu ma charakter olistolitu. Jego pochodzenie wiąże się z tak zwanym grzbietem Andrusowa, który stanowił część płyty wewnątrzkarpackiej. Wylew lawy miał miejsce na podmorskim grzbiecie Czorsztyńskim o charakterze grzbietu śródoceanicznego. Oderwał się od większej pokrywy bazaltowej i trafił do basenu magurskiego w późnej kredzie. Skałka, w formie dużego bloku, tkwi w zlepieńcach formacji jarmuckiej z mastrychtu. Ma wymiary ok. 7 × 8 m w płaszczyźnie poziomej i osiąga ok. 3,5 m wysokości. Górnokredowa olistostroma w warstwach jarmuckich zawiera również inne, mniejsze ciała bazaltów. Nie są one widoczne na powierzchni, lecz zostały wykryte przez badaczy metodami geofizycznymi.
Bazaltowa Skała to jedyne stanowisko bazaltu w polskiej części pasa skałkowego i stanowi geologiczny unikat.
Historia badań Bazaltowa Skała została odkryta przez Ludwika Horwitza, geologa i badacza Pienińskiego Pasa Skałkowego, w 1925 r., a jej pochodzenie było przedmiotem wieloletniej dyskusji w środowisku naukowym. Panował głównie pogląd, że jest to niewielka intruzja neogeńska, rozcinająca kredowe skały osadowe, a tezę tę częściowo potwierdziły wyniki magnetometrii, którą przeprowadził w 1968 r. Stanisław Małoszewski. Jednym z argumentów świadczących za tą teorią było występowanie analogicznych intruzji andezytów pienińskich, m.in. w pobliżu Jarmuty, choć wokół bazaltu nie obserwowano zmian kontaktowych. Sprzecznych informacji dostarczyła jednak analiza paleomagnetyczna, którą przeprowadzili Krzysztof Birkenmajer i Alan E. M. Nairn.
Inną tezę wysunął Ludwik Rabowski w pracy opublikowanej wspólnie z Horwitzem w 1929 r. Głosiła ona, że bazalt może stanowić pojedynczy blok skalny w zlepieńcach jarmuckich. Teoria, że skałka jest olistolitem wieku jurajskiego lub kredowego, zaczęła dominować wśród badaczy w latach 80. XX w. Wątpliwości rozstrzygnęło datowanie izotopowe, które przeprowadził(a) metodą K-Ar M. M. Arakelyants. Zostało ono opisane w 1987 r. przez Tadeusza Wiesera, a wiek skał oceniono na 140 ± 8 Ma (mln lat). W dwóch kolejnych badaniach szacowano wiek skały na 110,6 ± 4,2 lub 120,3 ± 4,5 Ma, czyli na wczesną kredę (apt–alb), co potwierdziło pogląd Rabowskiego.
Geoturystyka Obiekt stanowi wysokiej rangi geostanowisko ze względu na wartość naukową i dydaktyczną. Został wpisany do Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski Państwowego Instytutu Geologicznego, a ponadto był rozważany jako jedno ze stanowisk w projektowanym geoparku „Pieniny”.
Zobacz też Pomniki przyrody w gminie Szczawnica
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Formacje skalne Pienin Kategoria:Obszary i obiekty chronione Pienin Kategoria:Jaworki (województwo małopolskie)