thumb|240px|Grób Meli Muter w Paryżu Mela Muter, właśc. Maria Melania Mutermilch z d. Klingsland (ur. 26 kwietnia 1876 w Warszawie, zm. 16 maja 1967 w Paryżu) – polska malarka pochodzenia żydowskiego, przedstawicielka modernizmu, zaliczana do École de Paris, członkini Société Nationale des Beaux-Arts (1912).

Urodzona w zaborze rosyjskim, w 1901 roku zdecydowała się na wyjazd do Paryża, gdzie osiadła na stale. W Paryżu była aktywna zarówno w polskim, jak i międzynarodowym środowisku artystycznym. Dużo podróżowała, zarówno po Francji, m.in. do Bretanii, w Pireneje i do Prowansji, jak i w Europie, gdzie odwiedziła Hiszpanię (m.in. Katalonię i Kraj Basków), Włochy, NiemcyBarbara Brus-Malinowska, Kolekcja Bolesława i Liny Nawrockich. Mela Muter (Maria Melania Mutermilch) (1876-1967), [katalog wystawy], Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1995..

Życiorys Była drugim z pięciorga dzieci Fabiana Klingslanda, zamożnego żydowskiego kupca i Zuzanny z Feigenblattów. Przyszła na świat w Warszawie 26 kwietnia 1876. Miała starszego brata Juliana, który zginął tragicznie w wieku szesnastu lat i młodsze rodzeństwo: Gustawę, Cecylię i Zygmunta, późniejszego cenionego krytyka sztuki, publicystę i dyplomatę, zmarłego w 1951 w USA.

Warszawski dom Klingslandów słynął z otwartości. Ojciec artystki często wspierał materialnie, a także gościł u siebie młodych polskich literatów: Władysława Reymonta, Jana Kasprowicza, Leopolda Staffa. Klingslandowie pomagali też ubogim sąsiadom. Będąc wyznania mojżeszowego, wychowywali dzieci w otwartości na polską kulturę i tradycję. Rozwijali ich talenty. W 1892 Mela zdała w Warszawie maturę, następnie do 1899 pobierała prywatne lekcje rysunku oraz gry na fortepianie u prof. J. Kleczyńskiego. Uczęszczała także przez kilka miesięcy do Szkoły Rysunku i Malarstwa dla Kobiet w Warszawie Miłosza KotarbińskiegoKarolina Prewęcka, Mela Muter. Gorączka życia, Warszawa 2019.Mela Muter. Malarstwo. Peinture, [katalog wystawy], red. Mirosław A. Supruniuk, Tow. Przyjaciół Archiwum Emigracji: Muzeum Uniwersyteckie w Toruniu, Toruń 2010..

17 maja 1899 w synagodze na Tłomackiem zawarła ślub z Michałem Mutermilchem, pisarzem, krytykiem sztuki, działaczem lewicy. Był synem Szymona Mutermilcha i Rozalii z Halpernów, poprzez babkę ze strony ojca spokrewniony z rodziną Kramsztyków, z której pochodził Roman Kramsztyk, malarz, przyjaciel Mutermilchów. W 1900 urodziło się ich jedyne dziecko, syn Andrzej. Rodzina wyjechała do Paryża w 1901. Mela dzieliła czas między twórczość a rodzinę. Michał publikował książki, artykuły, teksty do katalogów wystaw, zajmował się tłumaczeniami.

Uzyskała rozwód religijny z Michałem Mutermilchem w 1919. W 1917 poznała młodego francuskiego intelektualistę Raymonda Lefebvre’a, który wprowadził ją w środowisko francuskiej lewicyEwa Bobrowska, Rachel Mazuy, Mela Muter-Raymond Lefebvre: une correspondance amoureuse entre guerre et révolution (1917-printemps 1920) [w:] Raymond Lefebvre. La révolution et la mort, red. Rachel Mazuy, Denis Pernot, Editions Universitaire de Dijon, Dijon 2023, s. 99-119.. Przyjaźniła się m.in. z Paulem Vaillant-Couturierem, Romainem Rollandem, Henrim Barbusse’em. W 1920 Lefebvre zginął w katastrofie morskiej na morzu Barentsa w drodze powrotnej z Moskwy, gdzie wziął udział w II Kongresie Międzynarodówki Komunistycznej. W 1924 straciła synaEwa Bobrowska, Wielka dama malarstwa: Mela Muter (1876 – 1967) [w:] Polacy w Paryżu. Historia i współczesność, red. Janusz Gmitruk, Zbigniew Judycki, Tadeusz Skoczek, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa 2022, s. 11-16..

W 1923 przyjęła wiarę katolicką. W 1927 otrzymała francuskie obywatelstwo. W 1940 w obawie przed represjami z strony niemieckich okupantów wobec osób żydowskiego pochodzenia wyjechała z Paryża na południe Francji. Wojnę przetrwała w Awinionie i w okolicach tego miasta, gdzie udzielała lekcji malarstwa i historii sztuki. Członkowie jej najbliższej rodziny, z wyjątkiem brata Zygmunta, zmarli jeszcze przed wybuchem drugiej wojny albo zginęli w jej trakcie.

Po wojnie wróciła do Paryża. Władze Awinionu udostępniły jej mały lokal na pracownię, dzięki temu letnie miesiące spędzała na południu Francji. W 1958 odnalazł ją w Paryżu, żyjącą w ciężkich warunkach i schorowaną, Bolesław Nawrocki junior, syn malarza Bolesława Nawrockiego, którego Muter poznała w Paryżu na początku XX wieku. Bolesław Nawrocki junior i jego żona Lina pomagali Muter przez kilka ostatnich lat jej życia. Najprawdopodobniej portret Nawrockiego juniora jest ostatnim skończonym dziełem Muter.

Zmarła w Paryżu 16 maja 1967 i została pochowana na Cmentarzu Bagneux.

Twórczość W początkowym okresie twórczości fascynował ją symbolizm i stylistyka Szkoły Pont-Aven, m.in. Gauguina i Ślewińskiego. Inspirowała ją też malarstwo Jamesa McNeilla Whistlera. Chętnie posługiwała się szeroką płaską plamą, której kształt podkreślała ciemnym konturem. Później jej stylistyka zbliżyła się do sztuki Vincenta Van Gogha, Paula Cézanne’a, a także – w malarstwie portretowym – Edouarda Vuillarda. Bacznie obserwowała ewolucję paryskiej sceny artystycznej, eksperymentowała z kubizmem i fowizmem. Z czasem zmierzała w kierunku ekspresjonizmu, komponując obrazy o chropowatej, bogatej fakturze i żywych kolorach, często o charakterze monumentalnym, malowanych we własnym, indywidualnym, wyraźnie rozpoznawalnym stylu. Obok portretόw i pejzaży malowała też kompozycje figuralne i martwe natury. Była autorką prac olejnych, akwarel, rysunków i grafik. Prowadziła także działalność pedagogiczną w zakresie malarstwa i rysunku. Wykonywała również ilustracje prasowe.

Najważniejsze wystawy Debiutowała w 1902 na paryskim Salonie Towarzystwa Narodowego Sztuk Pięknych (Salon de la Société nationale), gdzie wystawiała również w późniejszych latach.

Do wybuchu drugiej wojny światowej wielokrotnie pokazywała obrazy na cyklicznych wystawach paryskich: Salon d'Automne (Salon Jesienny), Salon des Indépendants (Salon Niezależnych), Salon des TuileriesHanna Bartnicka-Górska, Joanna Szczepińska-Tramer, W poszukiwaniu światła, kształtu i barw. Artyści polscy wystawiający na Salonach paryskich w latach 1884-1960, Neriton, Warszawa 2005..

1902 – Warszawa, Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych 1911 – Barcelona, Galeria de Arte Contemporanea (Galeria Sztuki Współczesnej), kierowana przez Josepa Dalmau 1913 – Girona, Galeria Athenea 1918 – Paryż, Galerie Chéron 1923 – Warszawa, Zachęta 1924 i 1927 – Paryż, Galerie Billiet 1925 – Paryż, Galerie Au Sacre du Printemps 1926 i 1928 – Paryż, Galerie Druet 1933 – Wenecja, XVIII Biennale, Pawilon Sztuki Polskiej 1937 – Paryż, Wystawa Powszechna 1948 – Awinion, Galerie Noceda i Paryż, Galerie des Beaux-Arts 1952 – Lyon, Galerie Bellecour 1953 – Paryż, Cercle Volney 1955 – Marsylia, Galerie Carle Vernet 1965 – Kolonia, Galerie Gmurzyńska 1966 – Paryż, Galerie Jean-Claude Bellier 1966 – Oslo, Kunstnerforbundet 1966 – San Francisco, The Maxwell Galleries 1967 – Nowy Jork, Hammer Galleries

Wystawy pośmiertne 1968 – Awinion, Musée Calvet 1977 – Genewa, Musée du Petit Palais 1993 – Pont-Aven, Muzeum Pont-Aven 1994–1995 – Warszawa, Muzeum Narodowe, Kolekcja Bolesława i Liny Nawrockich 2002 – Radziejowice, Pałac w Radziejowicach 2010 – Toruń, Muzeum Uniwersyteckie 2017 – Warszawa, Cosmopolitan 2018–2019 Girona, Muzeum Sztuki

W kolekcjach muzealnych i prywatnych

W Polsce Muzeum Narodowe w Warszawie (Le Pont Neuf zimą, ok. 1918; Widok portu w Collioure/Portret Jeana Daniela Maublanca; Pejzaż miejski, ok. 1920; Stary sprzedawca zabawek, ok. 1905; Panorama miasta, akwarela, lata 20. XX wieku; Rybaczki, akwarela, lata 20. XX wieku) Muzeum Narodowe w Lublinie (Snopki siana, ok. 1938; Rodan, ok. 1945) Muzeum Śląskie (Portret mężczyzny) Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku (Burza w porcie, ok. 1920) Muzeum Narodowe w Gdańsku Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy W muzeach francuskich, ok. 30 obrazów Musée national d’art modern – Centre Pompidou (7 prac: Fillette bretonne, ok. 1909–1910; Les deux soeurs, ok. 1911; Cuisinière épluchant des légumes, 1920; Portrait de Maurice Parijanine, ok. 1920–1921; Les Poissons, ok. 1920; Le buveur, 1924; Le Sculpteur François Pompon, 1924). Centre national des arts plastiques (6 prac: Portrait de Monsieur Rozycki, soldat polonais; Famille; Paysage méditerranéen; Les fatigués, ok. 1910; Portrait du compositeur Albert Roussel, ok. 1928; L'aveugle de Gérone, 1958). Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris (4 prace: Les Soudanais, ok. 1919; Portrait du Professeur Bohn, ok. 1936; Paysage, ok. 1937; Fruits d’été, ok. 1938). Fonds d’art contemporain – Paris Collections (2 prace). Musée d’arts de Nantes (2 prace, w tym Portrait de Luc Benoist, ok. 1967). Musée des Beaux-Arts de Bordeaux. W muzeach i galeriach innych krajów Hiszpania (w tym w Girona Art Museum: La Santa Família,1909) Ukraina Izrael Kolekcje prywatne na kontynencie europejskim i amerykańskim duże zbiory w kolekcji Villa la Fleur w Konstancinie-Jeziornie kilkaset obrazów i rysunków w kolekcji Nawrockich w depozycie Muzeum Uniwersyteckiego w Toruniu (nie jest udostępniona zwiedzającym).

Archiwum Meli Muter znajduje się w Archiwum Emigracji w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu.

Mela Muter Research Center W listopadzie 2022 zostało powołane do życia Mela Muter Research Center, którego celem jest prowadzenie badań i popularyzacja wiedzy o życiu i twórczości artystki.

Upamiętnienia W Gironie (Hiszpania) znajduje się plac jej imienia.

Przypisy

Bibliografia Ewa Bobrowska, Portret «szalonych lat»: Mela Muter na międzynarodowej scenie artystycznej Paryża/Un portrait des «années folles» [w:] Mela Muter. Malarstwo. Peinture, [katalog wystawy], red. Mirosław A. Supruniuk, Tow. Przyjaciół Archiwum Emigracji: Muzeum Uniwersyteckie w Toruniu, Toruń 2010, s. 13-35. Ewa Bobrowska, Wielka dama malarstwa: Mela Muter (1876 – 1967) [w:] Polacy w Paryżu. Historia i współczesność, red. Janusz Gmitruk, Zbigniew Judycki, Tadeusz Skoczek, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa 2022, s. 11-16. Ewa Bobrowska, Rachel Mazuy, Mela Muter-Raymond Lefebvre: une correspondance amoureuse entre guerre et révolution (1917-printemps 1920) [w:] Raymond Lefebvre. La révolution et la mort, red. Rachel Mazuy, Denis Pernot, Editions Universitaire de Dijon, Dijon 2023, s. 99-119. Barbara Brus-Malinowska, Kolekcja Bolesława i Liny Nawrockich. Mela Muter (Maria Melania Mutermilch) (1876-1967), [katalog wystawy], Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1995. Katarzyna A. Cybulska, Rola badań budowy technicznej i rozpoznania warsztatu artysty na przykładzie twórczości Meli Muter, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty”, nr (1-2) 16-17/2012, s. 90-100. Jerzy Malinowski, Barbara Brus-Malinowska, W kręgu École de Paris. Malarze żydowscy z Polski, Warszawa 2007, s. 33-44. Mela Muter. Malarstwo. Peinture, [katalog wystawy], red. Mirosław A. Supruniuk, Tow. Przyjaciół Archiwum Emigracji: Muzeum Uniwersyteckie w Toruniu, Toruń 2010. Polskie artystki, red. Agnieszka Morawińska, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1991. Karolina Prewęcka, Mela Muter. Gorączka życia, Warszawa 2019. Karolina Prewęcka, Mela Muter. Gorączka życia, wyd. II rozszerzone, Art & Modern Foundation, Warszawa 2026, ISBN 978-83-963329-6-7. Natasza Styrna, Mela Muter 1876-1967 [online] https://jwa.org/encyclopedia/article/muter-mela[dostęp: 12.05.2017]. Anna Wierzbicka, École de Paris. Pojęcie, środowisko, twórczość, Warszawa 2004. Andrzej Dulewicz: Słownik sztuki francuskiej. Wyd. 3. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1986, s. 293,

Linki zewnętrzne

Macierzyństwo Mela Muter w Archiwum Emigracji Szczegółowa biografia melamuter.com

Kategoria:Malarze modernizmu Kategoria:Malarze związani z Paryżem Kategoria:Polonia we Francji Kategoria:Polscy malarze pochodzenia żydowskiego Kategoria:École de Paris Kategoria:Konwertyci na katolicyzm z judaizmu Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Urodzeni w 1876