Tłumacz (ukr. Тлумач, hist. Товмач) – miasto na Ukrainie, w obwodzie iwanofrankiwskim, w rejonie iwanofrankiwskim.
Nazwa
W wydanym po raz pierwszy w 1786 r. opracowaniu pt. „Geografia (...) Galicyi i Lodomeryi” jego autor, hrabia Ewaryst Andrzej Kuropatnicki, tak wywodził nazwę miasta: Za czasów dawniejszych, z całą dzierżawą to miasto szło na zysk i pensye dla tłumaczów języków oryentalnych w służbie rzeczypospolitej zostających. W dokumentach z XV i XVI w. nazwa występowała w formach Tlmacz, Thumacz, Tulmacz i Tolmacz. Historycy ukraińscy powstanie Tłumacza wiążą z okresem panowania księcia halickiego Jarosława Ośmiomysła, w latach 1153–1187. Według nich niewielki drewniany gród zasiedlili wówczas „towmaczi”, tj. tłumacze pozostający w służbie księcia. Wg profesora Tadeusza Sulimirskiego nazwa jest pochodzenia irańskiego. Historia Pierwsza wzmianka o miejscowości pojawia się w latopisie halicko-wołyńskim z 1213 roku. W XIV wieku, po śmierci ostatniego księcia halickiego Jerzego II Bolesława z Piastów mazowieckich w wyniku wypraw zbrojnych (według innych danych drogą dziedziczenia), Tłumacz, jak i cała Ruś Halicka, przeszedł na króla polskiego Kazimierza Wielkiego. W 1386 roku miał król ufundować w Tłumaczu parafię. Pod koniec XIV wieku miejscowość została przekazana przez księcia Władysława Opolskiego Rusinowi Mikołajowi Korytce. Miejscowość otrzymała w 1448 roku prawo magdeburskie. W 1485 roku parafia tłumacka otrzymała dla tłumackiego kościoła od króla Kazimierza Jagiellończyka dwór, ziemie, staw, ogrody, dziesięcinę oraz zwolnienie od podatków.
W I Rzeczypospolitej należał Tłumacz do województwa ruskiego. W 1510 roku miasto zostało zniszczone i zrabowane przez Turków. W 1511 roku otrzymało przywilej na jarmark roczny. W 1530 roku najechał na ziemię tłumacką hospodar wołoski Petryła i zajął Tłumacz wraz z Tyśmienicą, które stracił rok później po klęsce z wojskami Jana Tarnowskiego. W XVI wieku istniał w Tłumaczu klasztor bazylianów. W 1584 i 1621 roku miasto było palone przez Tatarów. W czasie powstania Chmielnickiego, w 1648 roku z pobliskiej Ottyni wyruszyli na Tłumacz chłopi pod przewodnictwem Jaremy Popowicza, którzy zabili wójta Tłumacza, Ostrowskiego. W 1661 roku Tłumacz został zniszczony przez Kozaków i Węgrów Jerzego II Rakoczego. W 1686 roku król Jan III Sobieski założył w mieście obóz wojskowy, przygotowując się przed wyprawą wołoską. W pierwszej połowie XVIII wieku Tłumacz znajdował się w posiadaniu Potockich.
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku miasto znalazło się w granicach monarchii Habsburgów. Początkowo należało do cyrkułu halickiego (z siedzibą w Stanisławowie), w którym do 1775 roku było siedzibą okręgu. Od roku 1782 należało do cyrkułu stanisławowskiego.
W 1801 r. starostwo i wójtostwo w Tłumaczu przeszło w ręce Antoniego Dzieduszyckiego w zamian za jego majątki rodzinne m.in. w Kosowie, przejęte przez władze austriackie. W 1825 r. powstałą tu pierwsza szkoła trywialna.
W dziejach przemysłu galicyjskiego ważną rolę odegrała cukrownia, którą założył w Tłumaczu hrabia Henryk Dzieduszycki, właściciel tłumackiego klucza ziemskiego. W obliczu kłopotów finansowych w 1845 r. Dzieduszycki wydzierżawił zakład wiedeńskiemu bankierowi Wertheimsteinowi, który w 1849 r. nabył na licytacji cały klucz Dzieduszyckich. Przebudował on cukrownię, zwiększając w 1850 roku jej możliwości produkcyjne do 30 tys. centnarów cukru rafinowanego rocznie. Zarówno w dobrach tłumackich jak i w innych okolicznych majątkach szybko rozpowszechniła się uprawa buraków cukrowych. Wincenty Pol w swym dziele pt. „Rzut oka na północne stoki Karpat” pisanym w tym czasie podawał: Ogromne obszary są tutaj uprawne w sposób wzorowy tą cukrową rośliną, a fabryka cukru w Tłumaczu jest najchlubniejszym tego rodzaju zakładem w kraju naszym i urządzona na taką skalę, że jej nawet nie ma z czem porównać w tej gałęzi industryi nie tylko w kraju, ale i za granicą. Obok cukrowni powstały gorzelnia z młynem parowym oraz fabryka maszyn i urządzeń rolniczych, wyrabiająca pługi, siewniki, młocarnie i in. Niestety, nadmierne inwestycje doprowadziły Wertheimsteina w 1852 r. do bankructwa, a cukrownia pod różnymi kierownictwami funkcjonowała później do 1876 roku. Tym nie mniej ten dość krótki okres prosperity był ważny dla całego regionu. Pobudowano gościńce, mosty, śluzy, osuszono moczary i zamieniono na łąki. Podjęto eksploatację gipsu i torfu oraz produkcję wapna. Wszystko to przełożyło się na wzrost dobrobytu mieszkańców miasta i okolicy.
W latach 1867–1918 Tłumacz był siedzibą powiatu tłumackiego. W 1894 r. powstał w mieście oddział Towarzystwa Szkoły Ludowej, prowadzący m.in. bursa dla młodzieży, a w 1898 r. gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, które w 1910 r. wzniosło okazałą siedzibę. W 1902 r. oddano do użytku także budynek 6-klasowej szkoły powszechnej. Działalność zaczęły też Szkoła Kołodziejsko-Kowalska i Towarzystwo Miłosierdzia im. św. Wincentego á Paulo. Miasto stało się centrum polskiego życia patriotycznego, kulturalnego, edukacyjnego, a także towarzyskiego i sportowego
W II Rzeczypospolitej miasto było siedzibą administracyjną powiatu tłumackiego w województwie stanisławowskim, a od 1 sierpnia 1934 roku także nowo powstałej gminy wiejskiej Tłumacz utworzonej w ramach reformy na podstawie ustawy scaleniowej. W 1921 roku liczyło 5788 mieszkańców (3063 kobiety i 2725 mężczyzn) i znajdowały się w nim 854 budynki mieszkalne. 3391 osób deklarowało narodowość polską, 1395 – żydowską, 999 – rusińską, 1 – czeską, 1 – niemiecką, 1 – rosyjską. 2012 osób deklarowało przynależność do wyznania mojżeszowego, 1951 – do rzymskokatolickiego (w tym 24 obrządku ormiańskiego), 1821 – do greckokatolickiego, 3 – do prawosławnego, 1 – do niewiadomego.
Tłumacz był prężnie rozwijającym się ośrodkiem miejskim. Chociaż jedna z pierwszych w regionie cukrowni została zlikwidowana jeszcze pod koniec XIX wieku, działały inne zakłady przemysłowe, przede wszystkim młyny, rozwijał się handel oraz kwitło budownictwo. Podstawę gospodarki w dalszym ciągu stanowiło jednak rolnictwo.
8 sierpnia 1941 r., po wkroczeniu Niemców Ukraińska Policja Pomocnicza aresztowała 12 członków polskiej inteligencji, którzy zostali zamordowani w Czarnym Lesie k. Stanisławowa. W listopadzie 1944 r. oddział UPA napadł na więzienie NKWD, ukraińskich więźniów wypuszczono, a polskich zamordowano. W czasie wojny nacjonaliści ukraińscy z różnych formacji zamordowali łącznie 43 Polaków.
Podczas okupacji hitlerowskiej, w marcu 1942 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 3500 osób. 10 września 1942 roku Niemcy ostatecznie zlikwidowali getto. Żydów wywieziono do getta w Stanisławowie i obozu janowskiego, zabito wielu na miejscu.
W latach 1939–2020 siedziba rejonu tłumackiego.
Byli mieszkańcy Tłumacza są skupieni w Ogólnopolskim Oddziale Tłumaczan Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich z siedzibą we Wrocławiu, w ramach którego urządzają wspólne spotkania, wyjazdy oraz wydają czasopismo pt. „Zeszyty Tłumackie”.
Kościół Kościół pw. św. Anny – murowany, z dwoma wieżami, zbudowany w latach 1874–1876 na miejscu drewnianego kościoła, konsekrowany w 1882 r., przebudowany w latach 1921–1923, poważnie uszkodzony w czasie II wojny światowej, po ekspatriowaniu Polaków w 1945 zamieniony przez władze radzieckie na sklep, wysadzony w powietrze w 1969. Na jego miejscu zbudowano kinoteatr, który w 2015 odkupili katolicy i zaadaptowali do kultu religijnego. Obsługują go księża diecezjalni dojeżdżający z parafii w Obertynie. Obraz św. Anny Samotrzeciej z kościoła tłumackiego znajduje się obecnie w kościele w Siedlakowicach na Dolnym Śląsku.
Demografia
Ludzie związani z Tłumaczem
Honorowi obywatele Michał Bartoszewski – honorowy obywatel Tłumacza, NiżniowaSzematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1909. Lwów: drukarnia Wł. Łozińskiego, 1909, s. 2. Eustachy Potocki herbu Pilawa (herb szlachecki) – m.in. cześnik koronny w 1754, generał artylerii litewskiej w 1759 oraz wieloletni właściciel Tłumacza Antoni Lisiecki herbu Lis – proboszcz w Tłumaczu i Śniatyniu, scholastyk katedralny lwowskiAdam Boniecki: Herbarz polski: wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Cz. 1. T. 14. Warszawa : Warszawskie Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda S[yn]ów), 1911, s. 359. Henryk Orliński (właśc. Chiel PiceleBolesław Łopuszański: Orliński Henryk (poprzednie nazwisko: Picele Chiel). [W:] Polski Słownik Biograficzny. T. XXIV. Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk : Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1979, s. 209.) – polski nauczyciel, senator, w latach 1922–1927 dyrektor Państwowego Gimnazjum w TłumaczuOrliński Henryk 1873-1953. Jan Urbański z Niżniowa Marian Sankowski – prezydent Tłumacza, w 1930 otrzymał honorowe obywatelstwo Tłumacza Stanisław Młocki – starosta tłumackiAdam Boniecki: Herbarz polski: wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Cz. 1. T. 4. Warszawa : Warszawskie Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda S[yn]ów), 1901, s. 252. Eugeniusz Swoboda – honorowy obywatel Tłumacza, Kozowy
Sprawiedliwi wśród Narodów Świata (Polacy ratujący Żydów w Tłumaczu) Józef i Petronela Delągowie – ukrywali w stodole dziesięcioro Żydów z rodzin Boltuchów, Bauchmanów i Haberów Wacław Kazak – ukrywał Beatę Opoczyńską (vel Zuzannę Sokołowską) Józefa Kościelna – udzielała pomocy Beacie Opoczyńskiej (vel Zuzannie Sokołowskiej) Stanisław Mostowiak ks. Edward Tabaczkowski – proboszcz parafii Tłumacz w latach 1910–1942, wystawiał Żydom fałszywe świadectwa chrztu, ukrywał Leona Weisera. Aresztowany przez Niemców, zmarł z wycieńczenia w więzieniu w Stanisławowie 20 października 1942 rokuRyszard Tyndorf, Zygmunt Zieliński (oprac.), Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy The Testimony of Survivors and Rescuers, tom I, Lublin 2023, Wydawnictwo KUL, ISBN 978-83-8288-040-3, s. 554Ks. Józef Marecki, „Misterium Iniquitatis. Osoby duchowne i zakonne obrządku łacińskiego zamordowane przez ukraińskich nacjonalistów w latach 1939-1945”, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Krakowie, Kraków 2020, ISBN 978-83-956508-1-9 (IPN), ISBN 978-83-7643-184-0 (Wydawnictwo UNUM), s. 707-710
Sport Do 1939 roku w mieście funkcjonował klub piłkarski Strzelec Tłumacz.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich Ogólnopolski Oddział Tłumaczan Genealogie rodów z Tłumacza i okolic Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta w obwodzie iwanofrankiwskim Kategoria:Rejon tłumacki