Butrint (alb. Butrint, Butrinti, gr. Βουθρωτόν Bouthrōtón, łac. Buthrotum) – starożytne miasto i stanowisko archeologiczne w południowej Albanii przy granicy z Grecją.

Od 1992 roku jako pierwszy obiekt w Albanii wpisany na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCOButrint. The list of UNESCO World Heritage Convention [dostęp 2026-07-29]., ma również (od 2002) status parku narodowego.

Oddalone ok. 3 km od cieśniny Korfu, zachowane w wyjątkowo dobrym stanie miasto antyczne, usytuowane przy słonym jeziorze i łączącym je z morzem kanale Vivari. Półwysep z ruinami porasta bujna roślinność; przy podwyższonym stanie wody bywają one częściowo zalaneŁukasz Gołębiewski i in.: Albania. Przewodnik ilustrowany, dz. cyt., s. 142-143..

Historia W starożytności kolonia grecka założona w VII/VI wieku p.n.e. (według mitu przez uciekinierów z Troi) na miejscu iliryjskiej osady KsamilEncyklopedia sztuki starożytnej, dz. cyt., s. 133.Wielka encyklopedia PWN, dz. cyt., s. 87.. Miasto portowe, które stało się też ważnym ośrodkiem kultu boga Asklepiosa. W 167 p.n.e. znalazło się pod rządami Rzymian i uległo ich kolonizacjiBałkany. Przewodnik turystyczny, dz. cyt., s. 239-241.. Nie zniszczone jednak przez rzymskie wojska przeszło pod nową administrację, zachowując przy tym znaczną autonomię jako miasto nie podbite a sprzymierzone (Colonia Iulia/Augusta Buthrotum). Przeżywało rozkwit w okresie wczesnego cesarstwa, wzbogacone o szereg okazałych budowli publicznych, do czasu zniszczeń wywołanych trzęsieniem ziemi w III wieku. Wciąż jednak stanowiło m.in. ważny ośrodek chrześcijaństwa, będąc od 451 n.e. stolicą biskupstwa Buthrotum, znane już z kultu lokalnego męczennika – św. Terinusa. Również jako ważny ośrodek portowy funkcjonowało aż do VI w. n.e., kiedy kilkakrotnie zostało spustoszone w okresie wielkiej wędrówki ludów.

Średniowieczna historia miasta ściśle wiąże się z walkami toczonymi przez Bizancjum z Normanami i Wenecjanami, a następnie pomiędzy Wenecją i Imperium Osmańskim. Po rozpadzie dotychczasowego cesarstwa Bizantyjczyków w 1204 Butrint dostał się pod władzę despotów Epiru, następnie (od 1386) służył jako twierdza Republice Weneckiej w tej części jej adriatyckich posiadłości. Na krótko została ona opanowana dopiero w 1797 przez napoleońskie wojska Francuzów, wkrótce usunięte, a następnie zajęta przez epirockiego władcę Ali Paszę z Tepeleny, który w 1807 dodatkowo ufortyfikował to miejsce pozbawione już charakteru miejskiego. Na początku XIX wieku była to jedynie skromna osada rybacka w sąsiedztwie zrujnowanych fortyfikacji.

Pierwsze wykopaliska na tym terenie zostały podjęte w 1928 przez włoskiego archeologa Luigi Ugoliniego, prowadzone głównie na terenie tamtejszego akropoluLuigi M. Ugolini: L'acropoli di Butrinto. Roma 1942.. Kontynuowane przez albańskich archeologów po II wojnie światowej, pozwoliły na odkrycie resztek murów obronnych (wśród nich tzw. Lwiej Bramy) z IV-V w. p.n.e., hellenistycznego teatru z III wieku p.n.e., ruin domów, rzymskich łaźni i nimfeum oraz bizantyjskiej bazyliki i baptysterium z VII wieku. Na miejscu zachowały się również pozostałości średniowiecznego zamku weneckiego. Na terenie wykopalisk odnaleziono wiele rzeźb z okresu grecko-rzymskiego, zgromadzonych w miejscowym muzeum.

W latach 1997–2005 obiekt został uznany za zagrożony w związku ze splądrowaniem miejscowego muzeum w trakcie niepokojów społecznych w kraju, i umieszczony w wykazie miejsc zagrożonych prowadzonym przez UNESCOThe UNESCO List of World Heritage in Danger [dostęp 2026-07-29]..

W 2002 roku wokół wykopalisk ustanowiono Park Narodowy Butrint obejmujący z przyległym terenem ok. 18 km²Per Shpalljen Park Kombetar ne mbrojtje te shtetit te zones arkeologjike te Butrintit [dostęp 2026-07-29]., dostępny za opłatą od godzin porannych do zmierzchu.

Stanowisko archeologiczne thumb|200px|Zabytki Butrintu upamiętnione na znaczku pocztowym z 1967 r. Na obszarze odkryć archeologicznych i prac renowacyjno-restauratorskich udostępniono do zwiedzania następujące obiektyŁukasz Gołębiewski i in.: Albania. Przewodnik ilustrowany, dz. cyt., s. 144-145.: centrum miasta grecko-rzymskiego – pozostałości starogreckiej agory z prytanejonem, stoą, łaźnią i teatrem oraz późniejszych term, zespołu forum i zabudowań mieszkalnych, pochodzących z okresu augustejskiego (I w. p.n.e./I w. n.e.), a także świątyń Asklepiosa i Minerwy wraz z rozbudowanym wówczas teatrem greckim (największy kompleks ruin na wprost od wejścia na teren wykopalisk); termy – fundamenty rzymskich łaźni publicznych (na prawo od wejścia) gimnazjon (I-II w. n.e.) z niewielkim wewnętrznym półkolistym nimfeum (budowla o spornym przeznaczeniu, uważana za miejsce sakralne bądź obiekt użyteczności publicznej); pałac biskupi – okazała budowla z V wieku n.e., z zabezpieczonymi (poprzez zasypanie) cennymi mozaikami; baptysterium – z V-VI wieku n.e., uznawane za wybitny przykład architektury wczesnobizantyjskiej, zachowane w postaci dwóch kręgów 16 granitowych kolumn, chrzcielnicy oraz dekoracji mozaikowej (również czasowo zabezpieczonej zasypaniem); bazylika – monumentalna budowla trójnawowa z VI wieku (przetrwała do XVIII stulecia), z ocalałym szeregiem 7-metrowych kolumn; nimfeum – rzymski, sąsiadujący z bazyliką obiekt z II wieku n.e., dekorowany umieszczonymi w niszach posagami i zaopatrywany wodą z oddalonego o 3 kilometry źródła; fortyfikacje miejskie – z IV-V wieku p.n.e., z zachowanymi Bramą Morską, Lwią Bramą i Zachodnią (zwaną Skajską); wieża wenecka – z XV wieku, strzegąca przeprawy przez kanał Vivari (obok term przy wejściu); zamek wenecki – pięciokątna twierdza z XIII wieku, wybudowana w zachodniej części wzgórza starożytnego akropolu; w jej rekonstruowanych i restaurowanych wnętrzach pomieszczono muzeum miejscowych znalezisk, a na wieży znajduje się punkt widokowy na okolicę i wyspę Korfu. Po drugiej stronie kanału Vivari: trójkątna forteca – wzniesiona w XVI w. przez Wenecjan dla kontroli i ochrony tego przejścia, umocniona przez Ali Paszę w XIX w.; zamek Ali Paszy – pozostałości dużego czworobocznego założenia obronnego, strzegącego wejścia do kanału, z dwiema cylindrycznymi bastejami (od strony morza) i dwoma bastionami (od lądu), na wysepce u ujścia Vivari, odległe ok. 1,5 km od ruin Butrintu; akwedukt – pozostałości rzymskiego wodociągu z czasów augustejskich, widoczne ze wzgórza w miejscowości Xarrë, gdzie natrafiono też na ślady obecności człowieka liczące ponad 30 tys. lat.

Zobacz też Buthrotum – Butrint jako siedziba diecezji historycznej i tytularnej Donat (biskup Euroei) – święty urodzony w Butrint, patron Albanii i Grecji

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa – Azja – Afryka – Ameryka. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe / Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 133, (PWN), (WAiF) Łukasz Gołębiewski, Krzysztof Bzowski, Grzegorz Petryszak: Albania. Przewodnik ilustrowany. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2014, s. 142-145, Bałkany: Bośnia i Hercegowina, Serbia, Macedonia, Albania. Przewodnik turystyczny. Kraków: Wydawnictwo Bezdroża (seria Regiony), 2005, s. 239-240, Wielka encyklopedia PWN. T. 5. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 87,

Linki zewnętrzne Park Narodowy Butrint: Starożytne dziedzictwo i przyrodniczy skarb Albanii na stronie Travel Dreams [dostęp 2024-01-03]

Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Albanii Kategoria:Miasta starożytnej Grecji Kategoria:Miasta w starożytnym Rzymie Kategoria:Parki narodowe w Albanii Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Albanii