Andrzej Mariusz Trautman (ur. 4 stycznia 1933 w Warszawie, zm. 27 lutego 2026) – polski fizyk teoretyсzny i matematyczny, który zajmował się czasoprzestrzenią i grawitacją, zwłaszcza ogólną teorią względności Alberta Einsteina; profesor zwyczajny, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk i jej były wiceprezes; wieloletni wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego i przez kilka lat kierownik Instytutu Fizyki Teoretycznej tej uczelni. Laureat kilku nagród, w tym Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) zwanej „polskim Noblem” (2017) oraz Medalu Mariana Smoluchowskiego – najwyższego wyróżnienia przyznawanego przez Polskie Towarzystwo Fizyczne (1986). W 2026 roku pozostaje jednym z tylko ośmiu laureatów obu wyróżnieńPor. Laureat nagrody NAGRODA FNP: prof. Andrzej Trautman, fnp.org.pl [dostęp 2026-03-04]; Medal Mariana Smoluchowskiego – Polskie Towarzystwo Fizyczne, ptf.net.pl [dostęp 2026-03-04]..
Trautman wsławił się przede wszystkim badaniem fal grawitacyjnych zwanych też promieniowaniem grawitacyjnym lub „zmarszczkami czasoprzestrzeni”. Na przełomie lat 50. i 60. przewidział, że według ogólnej teorii względności fale te niosą energię i przez to są możliwe do zarejestrowania (detekcji). Zaprzeczył tak wcześniejszym opiniom fizyków, np. Leopolda Infelda Pionier fal grawitacyjnych – Urania TV #42, kanał czasopisma „Urania – Postępy Astronomii” na YouTube, 17 stycznia 2021 [dostęp 2021-09-17] – wystąpienie Trautmana o jego pracach. i samego Einsteina Marek Demiański, Jerzy Lewandowski i Tomasz Bulik, Prof. Andrzej Trautman – laureat Nagrody FNP 2017, kanał Fundacji na rzecz Nauki Polskiej na YouTube, 11 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17].. Za te prace dziękował potem Trautmanowi noblista Kip Thorne, nagrodzony za udział w zaobserwowaniu tego zjawiska , kanał CFT PAN, 20 listopada 2018 [dostęp 2021-09-17].. Te zasługi bywają uznawane za jedno z największych osiągnięć polskiej fizyki w XX wieku Andrzej Kajetan Wróblewski, Bilans stulecia, „Postępy Fizyki”, nr 3/2016, s. 134 [dostęp 2021-09-18].. Dorobek Trautmana miał też wpływ na badania Stephena Hawkinga i na próby kwantowania grawitacji przez Rogera Penrose’a w teorii twistorów.
Trautman był również dydaktykiem i popularyzatorem teorii względności w Polsce, a także promotorem i recenzentem doktoratów, autorem książek, skryptów i publicznych wystąpień.
Życiorys Pochodzenie i kariera Urodził się w Warszawie jako syn Elizy i Mieczysława, artysty malarza, po matce wnuk francuskiego konsula Mariusa Andre. W czasie powstania warszawskiego został wywieziony wraz z matką do Niemiec. Kiedy miał dwanaście lat, jego rodzina przeniosła się do Paryża, gdzie zdał maturę. W 1949 wrócił do Polski i następnie podjął studia na Wydziale Łączności Politechniki Warszawskiej, gdzie w 1955 uzyskał tytuł magistra inżyniera.
W następnych latach studiował fizykę w grupie Leopolda Infelda w Instytucie Fizyki PAN. W 1959 uzyskał stopień doktora za pracę na temat promieniowania grawitacyjnego, promowaną przez Infelda i Jerzego Plebańskiego. W 1962 habilitował się na podstawie badań praw zachowania w ogólnej teorii względności.
Trautman przeszło 40 lat pracował w Instytucie Fizyki Teoretycznej (IFT) na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego – od 1961 aż do przejścia na emeryturę w 2003. Zajmował kolejne stanowiska od adiunkta do profesora zwyczajnego (1964), a w latach 1974–1983 był dyrektorem IFT.
Dorobek naukowy Jego prace z lat 50. i 60. XX wieku stanowią istotny wkład do teorii fal grawitacyjnych, później potwierdzonych doświadczalnie w 2015 roku w amerykańskich obserwatoriach LIGO. W 1960 roku Trautman wspólnie z Amerykaninem Ivorem Robinsonem opublikował opis fal grawitacyjnych, będący rozwiązaniem równań Einsteina. Później pracował m.in. nad teorią Einsteina-Cartana. Zajmował się też matematycznymi metodami fizyki: teorią grup i ich reprezentacji, algebrami Clifforda, spinorami i twistorami Andrzej Trautman, Strona autorska, Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, fuw.edu.pl [dostęp 2021-09-19].. Został uwieczniony nazwami pojęć specjalistycznych: metryki Trautmana-Robinsona oraz masy Trautmana-Bondiego P.T. Chruściel, J. Jezierski, M.A.H. MacCallum, Uniqueness of the Trautman-Bondi mass , Inspire HEP, inspirehep.net, marzec 1998 [dostęp 2021-09-19]..
W latach 1965–1999 wypromował sześciu doktorów, w tym J.P. Lasotę (1971), Marka Abramowicza (1973) i Jerzego Lewandowskiego (1989) [dostęp 2021-09-18].. Trautman miał też wpływ na badania Michała Hellera – recenzując jego doktorat (1966), a potem w latach 90. proponując mu zastosowanie geometrii nieprzemiennej w teorii względności, Rozdział 7: Nowe wyzwania, s. 147, 190..
Okazjonalnie popularyzował fizykę, np. przez wywiady Tomasz Rożek i Andrzej Trautman, Prof. Trautman – to on udowodnił istnienie fal grawitacyjnych, wywiad dla kanału „Nauka. To lubię” na YouTube, 23 stycznia 2020 [dostęp 2021-09-17]., publiczne wykłady Andrzej Trautman, O tym, dlaczego nauka nie zastąpi religii, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 6 sierpnia 2011 [dostęp 2021-09-18]. Andrzej Trautman i Tomasz Bulik, Fale grawitacyjne – historia i pierwsza detekcja, kanał „Zapytaj Fizyka” na YouTube, 18 maja 2016 [dostęp 2021-09-17]. i książki – jako autor i jako tłumacz Alberta Einsteina na język polski.
Działalność polityczna Od 1952 do 1981 był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, lecz 17 grudnia 1981 złożył partyjną legitymację – jak relacjonował w proteście przeciwko pacyfikacji górników w kopalni Wujek. Od 1956 do 1959 pełnił funkcję I sekretarza POP przy Instytucie Fizyki PAN, a wchodził w skład egzekutywy OOP PZPR przy Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Zmarł 27 lutego 2026, w wieku 93 lat.
Życie prywatne Żonaty z Różą Michalską (później Trautman), także piszącą doktorat u Infelda. Andrzej Trautman wspominał, że to ona przekonała ich profesora o istnieniu obserwowalnych fal grawitacyjnych, czego nie był w stanie sam osiągnąć. Syn Trautmanów Paweł również został doktorem fizyki Paweł Trautman, prabook.com [dostęp 2021-09-19]. Paweł Trautman, katalog Uniwersytetu Warszawskiego, usosweb.uw.edu.pl [dostęp 2021-09-19]..
Publikacje Artykuły W ciągu przeszło półwiecznej kariery (w latach 1955–2014) Trautman opublikował ponad sto artykułów badawczych. Ukazały się w co najmniej kilkunastu czasopismach naukowych, takich jak:
Kilkadziesiąt z nich opublikował ze współautorami. W tym gronie kilkunastu osób znaleźli się m.in. Ivor Robinson, Hermann Bondi i uczniowie Trautmana jak Jerzy Lewandowski Prof. Andrzej Trautman – Publications , Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, fuw.edu.pl [dostęp 2021-09-19]..
Książki – autorstwo 1971: Teoria względności, wraz z Wojciechem Kopczyńskim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN. 1981: Czasoprzestrzeń i grawitacja, wraz z Wojciechem Kopczyńskim, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, . 1984: II wydanie, PWN, . 1992: Spacetime and gravitation , tłum. Jerzy Bałdyga i Antoni Pol, PWN i Wiley, .
Tłumaczenia książek 1958: Albert Einstein, Istota teorii względności (z ang. The Meaning of Relativity), PWN. 1962: II wydanie, PWN. 1997: III wydanie, seria „Klasycy Nauki”, Prószyński i S-ka, . 2021: nowe wydanie, Zysk i S-ka, .
Członkostwa 1969: członek korespondent Polskiej Akademii Nauk, 1976: członek rzeczywisty PAN, 1978–80: wiceprezes PAN, 1981: jeden ze 124 członków założycieli Światowej Rady Kultury (ang. WCC), jako jeden z trzech Polaków – obok Leonarda Sosnowskiego i Stefana Ślopka Founder Members of the World Cultural Council , consejoculturalmundial.org [dostęp 2021-09-18]., 1984: członek honorowy Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 2000: członek korespondent Polskiej Akademii Umiejętności. 2017: członek czynny krajowy Polskiej Akademii Umiejętności. Nagrody Odznaczenia i inne nagrody państwowe 1976: Nagroda Państwowa I stopnia, 2003: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski.. 2016: Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski..
Inne nagrody 1984: Nagroda Fundacji im. A. Jurzykowskiego, 1986: Medal Mariana Smoluchowskiego przyznawany przez Polskie Towarzystwo Fizyczne, 2001: doktorat honorowy od Uniwersytetu Śląskiego w Opawie (Czechy), 2017: Nagroda FNP w obszarze nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich Patrycja Dołowy, O tym, że przeżyłem, zdecydowały godziny – rozmowa z prof. Andrzejem Trautmanem, laureatem Nagrody FNP 2017, fnp.org.pl, 14 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17]., 2021: Medal Amaldiego od Włoskiego Towarzystwa Ogólnej Teorii Względności i Fizyki Grawitacyjnej () Medal Amaldiego dla prof. Andrzeja Trautmana, Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, fuw.edu.pl, 14 września 2021 [dostęp 2021-10-02]..
W 2016 roku – za sprawą pierwszych obserwacji fal czasoprzestrzeni – Trautman zaczął być wymieniany w gronie faworytów do Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki. W 2017 roku przyznano Nagrodę Nobla za odkrycia w tej dziedzinie, jednak otrzymali ją wyłącznie obserwatorzy tych fal: Kip Thorne, Rainer Weiss i Barry Barish.
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne
Andrzej Trautman i Roger Penrose, Badacze zerowej nieskończoności (Scholars of Null Infinity) (ang. i pol., napisy), kanał CFT PAN na YouTube, 6 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17] – wspomnienia o wspólnych pracach i ceremonia wręczenia odznaczeń.
Kategoria:Polscy fizycy XX wieku Kategoria:Polscy fizycy XXI wieku Kategoria:Polscy teoretycy względności Kategoria:Polscy popularyzatorzy fizyki Kategoria:Pracownicy instytutów naukowych PAN Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Tłumacze z języka angielskiego na polski
Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Fizycznego Kategoria:Członkowie egzekutywy OOP PZPR Kategoria:Pierwsi sekretarze POP PZPR
Kategoria:Doktorzy honoris causa uczelni w Czechach Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Laureaci Medalu Mariana Smoluchowskiego Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami fizycznymi
Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1933 Kategoria:Zmarli w 2026 Kategoria:Polacy we Francji Kategoria:Absolwenci Politechniki Warszawskiej