mały|Satyryczny rysunek w magazynie „The Masses” autorstwa socjalisty i rysownika Arta Younga (1917) Socjalizm chrześcijański – religijna i polityczna doktryna łącząca zasady chrześcijaństwa z ideami socjalistycznymi. Opiera się na przekonaniu, że socjalistyczny model gospodarczy znajduje uzasadnienie w Biblii oraz w naukach Jezusa Chrystusa. Zwolennicy chrześcijańskiego socjalizmu postulują sprawiedliwość społeczną, wspólnotową organizację życia oraz potępiają kapitalizm jako system oparty na chciwości, którą uznają za grzech i formę bałwochwalstwa.
W opinii wielu chrześcijańskich socjalistów kapitalizm stanowi źródło nierówności społecznych, ponieważ promuje postawy egoistyczne i skoncentrowane na zysku, kosztem dobra wspólnego. Ruch chrześcijańskiego socjalizmu zyskał szczególne znaczenie w XIX-wiecznej Wielkiej Brytanii, gdzie uformowały się pierwsze struktury organizacyjne tej idei. Jedną z najważniejszych organizacji pozostaje założony w XX wieku Christian Socialist Movement, który od 2013 działa pod nazwą Christians on the Left i jest powiązany z brytyjską Partią Pracy.
Zgodnie z definicją Encyclopædia Britannica, socjalizm to „doktryna społeczna i ekonomiczna, która opowiada się za publiczną, a nie prywatną własnością lub kontrolą nad majątkiem i zasobami naturalnymi”. W myśli socjalistycznej zakłada się, że jednostki funkcjonują w społecznej współzależności, a wytworzone dobra są efektem zbiorowego wysiłku i jako takie powinny służyć dobru ogółu. Wczesne wspólnoty chrześcijańskie również praktykowały wspólne użytkowanie dóbr i pracy, co można uznać za wczesną, prostą formę socjalizmu. Praktyki takie kontynuowane są do dziś w niektórych zakonach monastycznych.
Przykładem społeczności chrześcijańskiej realizującej idee wspólnoty majątkowej są huteryci – anabaptystyczna grupa religijna wywodząca się z XVI wieku, która praktykuje wspólne posiadanie niemal całego mienia, surową dyscyplinę kościelną i codzienne życie podporządkowane religijnym zasadom. Ich system opiera się na tzw. Ordnungen – zbiorach reguł regulujących wszystkie aspekty życia. W ujęciu świeckich obserwatorów praktyki te przypominają komunizm. Jak zauważają historycy Max Stanton i Rod Janzen, chrześcijański komunizm huterytów był atrakcyjny dla chłopstwa popierającego społeczne rewolucje w Europie Środkowej XVI wieku, takie jak wojna chłopska w Niemczech. Pogląd ten podzielał Fryderyk Engels, który uznał anabaptystów za proto-komunistów.
Do grona istotnych postaci związanych z chrześcijańskim socjalizmem zalicza się wielu autorów i działaczy XIX wieku. W Wielkiej Brytanii byli to m.in. Frederick Maurice, autor The Kingdom of Christ (1838); , twórca pisma „The Christian Socialist” (1850); Thomas Hughes, autor powieści Tom Brown w Oksfordzie (1857); John Ruskin, twórca dzieła Unto This Last (1862); oraz Charles Kingsley, znany z utworu The Water-Babies (1863). Do innych postaci należą również Frederick James Furnivall – współtwórca Oxford English Dictionary – oraz amerykańscy działacze tacy jak Adin Ballou, autor Practical Christian Socialism (1854); i Francis Bellamy, baptystyczny pastor i autor Pledge of Allegiance (Przysięgi wierności) w Stanach Zjednoczonych.
Tradycje i rozwój Czasy biblijne Elementy, które stanowią podstawę chrześcijańskiego socjalizmu, można znaleźć zarówno w Starym, jak i w Nowym Testamencie. Przykładowe fragmenty to: Pwt 15:1–5, Ez 18:7, Iz 58:2–7, Jk 2:14, Jk 5:1–6, Hi 31:16–25, 28, J 11:10–11, Kpł 25:35–38, Łk 4:18, Mt 6:24, Mt 19:23–24, Mt 25:40–46, Prz 28:3–28, Prz 31:9.
Stary Testament Stary Testament przedstawia zróżnicowane podejście do kwestii ubóstwa. Z jednej strony pojawia się przekonanie, że bieda jest karą Bożą za grzechy, a dobrobyt – nagrodą za prawość. Na przykład w Księdze Przysłów 13:25 można przeczytać:
Z drugiej strony, wiele fragmentów nakazuje troskę i hojność wobec ubogich. Prawo Mojżesza wzywa do równego traktowania bliźnich i do pomocy potrzebującym:
Niektóre Psalmy zawierają liczne odniesienia do sprawiedliwości społecznej i obrony ubogich:
Amos silnie podkreśla potrzebę sprawiedliwości i prawości – jako przejawów miłości wobec ubogich i sprzeciwu wobec ich ucisku. Izajasz, autor Księgi Izajasza (rozdziały 1–39), rozwija tę myśl, wzywając ludzi wierzących do działania na rzecz potrzebujących i piętnując bierność:
Mądrość Syracha, zaliczana przez Kościół katolicki i prawosławny do ksiąg deuterokanonicznych Starego Testamentu potępia pogoń za bogactwem:
Nowy Testament i wspólnota pierwotnego Kościoła mały|Wyrzucenie kupców ze świątyni (1750), Giovanni Paolo Pannini Nauki Jezusa Chrystusa są często interpretowane jako posiadające charakter socjalistyczny, zwłaszcza przez chrześcijańskich socjalistów takich jak Terry Eagleton. W Dziejach Apostolskich 4:32 odnotowano: „Żaden nie nazywał swoim tego, co posiadał, ale wszystko mieli wspólne”. Taki model wspólnoty, funkcjonujący w pierwotnym Kościele w Jerozolimie, przetrwał kilka wieków i miał istotny wpływ na rozkwit struktur feudalnych. Chociaż praktyka wspólnoty majątkowej zaniknęła w powszechnym Kościele, była kontynuowana w monastycyzmie i doświadczyła renesansu od XIX wieku.
W Nowym Testamencie Jezus identyfikuje się z biednymi, głodnymi, chorymi i uwięzionymi (Mt 25:31–46). Ta przypowieść stanowi fundament chrześcijańskiego socjalizmu. W Łk 10:25–37, Jezus odpowiada na pytanie: „A kto jest moim bliźnim?” przypowieścią o miłosiernym Samarytaninie, ukazując, że pomoc należy się każdemu potrzebującemu, niezależnie od jego przynależności etnicznej czy religijnej.
Niektórzy zwolennicy chrześcijańskiego socjalizmu podkreślają, że kluczowym elementem nauczania Jezusa jest idea Królestwa Bożego, które nie było jedynie duchowym czy teokratycznym ideałem, lecz miało realne społeczne konsekwencje. Królestwo to miało być miejscem sprawiedliwości, równości oraz opieki nad najsłabszymi i marginalizowanymi członkami społeczeństwa. Jezus przedstawiał siebie jako głosiciela orędzia skierowanego przede wszystkim do ubogich i uciśnionych. Choć nigdy nie poparł bezpośrednio żadnego współczesnego systemu ekonomicznego, jego nauki i działania konsekwentnie odzwierciedlały wartości bliskie socjalizmowi: potępiał gromadzenie bogactwa, promował współpracę oraz dzielenie się zasobami, a także zapowiadał nadejście nowego porządku społecznego i gospodarczego, znanego jako Królestwo Boże.
W Łk 6:20–21 Jezus mówi: „Błogosławieni jesteście wy, ubodzy, albowiem do was należy królestwo Boże”. Chrześcijańscy socjaliści często powołują się na list Jakuba Sprawiedliwego, który cytuje Jezusa zwracającego się w surowych słowach do bogatych:
Istnieją dowody na to, że w okresie Nowego Testamentu i później wspólnoty chrześcijańskie praktykowały formy dzielenia się, redystrybucji i komunizmu. Niektóre z wersetów biblijnych, które zainspirowały wspólnotowe układy gospodarcze huterytów, można znaleźć w Dziejach Apostolskich:
Ojcowie Kościoła Przypowieść o głupim bogaczu w Ewangelii Łukasza (12,15–21) opowiada historię zamożnego człowieka, którego ziemia obficie plonuje. Bogacz, nie mając gdzie przechować zbiorów, postanawia zburzyć stare spichlerze i zbudować większe, aby zgromadzić całe swoje zboże i dobra materialne. Zakłada, że dzięki temu będzie mógł spokojnie żyć, jeść, pić i cieszyć się życiem przez wiele lat. Jednak Bóg nazwał go „głupcem”, ponieważ tego samego dnia jego życie zostaje mu odebrane, a zgromadzone bogactwa pozostają bezwartościowe.
Interpretacja przypowieści podkreśla ostrzeżenie Jezusa przed chciwością i gromadzeniem dóbr materialnych, które mogą uczynić człowieka niewolnikiem własnego majątku. W nowoczesnym kontekście, jak zauważył Clarence Jordan, przypowieść można odczytać także jako krytykę systemów społeczno-ekonomicznych, które umożliwiają bogatym jednostkom i elitom gromadzenie nadmiernych zasobów kosztem potrzebujących i marginalizowanych. W tym ujęciu „wielkie spichlerze” symbolizują nie tylko prywatne bogactwo, ale także struktury władzy i dominacji, które utrwalają nierówności społeczne.
Przypowieść wskazuje, że prawdziwą wartością nie jest indywidualne bogactwo, lecz wspólnota oparta na dzieleniu się zasobami i trosce o najsłabszych członków społeczeństwa. Jest to fundament chrześcijańskiego socjalizmu, który sprzeciwia się akumulacji majątku i nierówności ekonomicznych, a promuje solidarność, sprawiedliwość społeczną i współpracę. W ten sposób nauka zawarta w Przypowieści o głupim bogaczu stanowi argument przeciwko egoistycznym i wyzyskującym systemom ekonomicznym, takim jak kapitalizm skoncentrowany na indywidualnym interesie i chciwości.
Natomiast Jan Chryzostom tak uzasadniał swoją krytykę bogatych:
Wczesna nowożytność W czasie angielskiej wojny domowej (1642–1660) ruch Diggersów propagował idee wspólnoty w duchu chrześcijańskim, przypominające współczesny socjalizm, anarchizm i komunizm. Niektórzy badacze uznają nawet, że powstanie w Münster mogło być wczesnym przykładem państwa socjalistycznego.
XIX wiek i współczesność mały|James Connolly, któremu przypisuje się stworzenie fundamentów chrześcijańskiego socjalizmu w Irlandii. W książce Religion and the Rise of Socialism historyk Eric Hobsbawm argumentował, że „nowoczesny ruch socjalistyczny klasy robotniczej rozwinął się w przeważająco świeckiej, a nawet często otwarcie antyreligijnej ideologii.” Jednocześnie on i inni historycy wskazywali na przykłady, gdzie nie miało to zastosowania – szczególnie w Wielkiej Brytanii w XIX i XX wieku, gdzie, jak twierdzili E. P. Thompson i Stephen Yeo, dominującą rolę w ruchu robotniczym odgrywał etyczny socjalizm. Wybitnym przykładem chrześcijańskiego socjalizmu (lub socjalizmu chrześcijańskiego) był Keir Hardie, jeden z założycieli Partii Pracy w Wielkiej Brytanii, który twierdził, że „nauczył się socjalizmu z Nowego Testamentu”, gdzie, jak mówił, znalazł swoją „główną inspirację.” Socjaliści tego nurtu uważali, że socjalizm jest ucieleśnieniem nauk Jezusa, a także że może on ocalić Kościół przed Mamoną – która, ich zdaniem, sprawiła, że Kościół zbłądził i uległ zepsuciu, stając po stronie bogatych i wpływowych przeciwko ubogim. Według tej interpretacji socjalizm nie był wrogiem religii, lecz przeciwnikiem tych, którzy wykorzystywali religię do wspierania kapitalizmu i utrzymywania status quo. Jamesowi Connolly’emu przypisuje się stworzenie fundamentów chrześcijańskiego socjalizmu w Irlandii. Connolly, który napisał opowiadanie dla chrześcijańsko-socjalistycznego czasopisma „Labour Prophet”, stwierdził: „To nie socjalizm, lecz kapitalizm jest przeciwny religii... Kiedy zorganizowana socjalistyczna klasa robotnicza zdepcze klasę kapitalistyczną, nie będzie deptać filaru Kościoła Bożego, lecz bluźnierczego profanatora Sanktuarium; będzie ocalać wiarę przed bezbożnym robactwem, które czyni ją odrażającą dla prawdziwie religijnych kobiet i mężczyzn”.
We Francji Philippe Buchez już w latach 20. i 30. XIX wieku zaczął określać swoją filozofię mianem chrześcijańskiego socjalizmu. W XIX-wiecznej Wielkiej Brytanii pojawiła się różnorodność nurtów socjalistycznych, poczynając od Johna Ruskina. Brytyjski historyk Edward R. Norman identyfikuje trzy bezpośrednie źródła intelektualne chrześcijańskiego socjalizmu w połowie XIX wieku: Samuela Taylora Coleridge’a, Thomasa Carlyle’a i Thomasa Arnolda. Tradycja chrześcijańskiego socjalizmu istniała również w Stanach Zjednoczonych. Na początku XX wieku szczególnie silnie rozwinęła się i zakorzeniła w stanie Utah, odgrywając istotną rolę w kształtowaniu lokalnego radykalizmu. Była częścią szerszego, ogólnokrajowego ruchu obecnego w wielu amerykańskich kościołach protestanckich. W Utah nurt ten zyskał wyjątkową siłę dzięki zaangażowaniu duchownych-socjalistów, takich jak biskup Kościoła Episkopalnego Franklin Spencer Spalding oraz kongregacjonalistyczny pastor Myron W. Reed, działający na amerykańskim Zachodzie. Obaj byli gorliwymi orędownikami praw górników pracujących w regionach górskich.