Dług publiczny (zgodnie z definicją ustawową „państwowy dług publiczny”) – obejmuje łączne nominalne zadłużenie podmiotów sektora finansów publicznych, ustalane z pominięciem wzajemnych zobowiązań pomiędzy podmiotami należącymi do tego sektora (skonsolidowane zadłużenie brutto)Gajda M., (2003), Ekonomiczne i społeczne skutki długu publicznego, Zeszyty Naukowe nr 635, Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków, s. 5–25. .. Zgodnie z ustawą o finansach publicznych państwowy dług publiczny obejmuje zobowiązania zaciągnięte z następujących tytułów: wyemitowanych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności pieniężne (poza papierami udziałowymi), zaciągniętych kredytów i pożyczek, przyjętych depozytów, wymagalnych zobowiązań (tzn. zobowiązań, których termin płatności minął, a które nie zostały przedawnione lub umorzone), wynikających z odrębnych ustaw oraz prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych decyzji administracyjnych, uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych będącą dłużnikiem.

Minister Finansów określa, w drodze rozporządzenia, szczegółowy sposób klasyfikacji tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego, w tym rodzaje zobowiązań zaliczanych do tytułów dłużnych, uwzględniając podstawowe kategorie przedmiotowe i podmiotowe zadłużenia oraz okresy zapadalności.

Państwowy dług publiczny (PDP) jest wskaźnikiem zadłużenia sektora finansów publicznych określającym wysokość zobowiązań zaciągniętych przez poszczególne jednostki sektora na rynku finansowym (w tym bankowym). Wskaźnik ten uwzględnia zatem proces konsolidacji, czyli wyeliminowanie wzajemnych zobowiązań w ramach sektora (np. nie uwzględnia się wartości pożyczek udzielonych z budżetu państwa dla samorządów terytorialnych, pożyczek dla FUS, czy skarbowych papierów wartościowych znajdujących się w portfelach jednostek sektora finansów publicznych)Leksykon budżetowy, Państwowy dług publiczny (dług sektora finansów publicznych).. mały|upright=1.8|Dług publiczny w relacji do PKB (według MFW, 2012)

Polityka dotycząca obniżania długu publicznego Dług publiczny można wyrażać w wartościach nominalnych (kwota łącznych zobowiązań) lub w stosunku do wartości produktu krajowego brutto. Drugi wskaźnik jest jednym z mierników wykorzystywanych w ocenie wiarygodności państwa na arenie międzynarodowejGajda M., (2003), Kontrowersje wokół metod pomiaru deficytu i długu sektora publicznego, Bank i Kredyt, nr 11-12, s. 79–87.. Dlatego często pod pojęciem obniżania długu publicznego rozumie się obniżenie stosunku długu publicznego do PKB.

Zmiana wysokości stosunku długu do PKB może być prowadzona poprzez narzędzia związane z następującymi kierunkami działania: Polityka zwiększania dochodu narodowego – obejmuje działania ukierunkowane na wzrost wartości PKB poprzez wykorzystanie narzędzi polityki fiskalnej stymulujących globalny popyt. Możliwość stosowania tych narzędzi w sytuacji wysokiego długu publicznego jest ograniczona, gdyż zwiększają one wysokość deficytu budżetowego i w efekcie zwiększają wartość długu publicznego. Dlatego w takich okolicznościach stosowane są inne (pozafiskalne) narzędzia polityki gospodarczej jak np. polityka przemysłowa zorientowana na wzrost, zmiany systemu opodatkowania w kierunku promującym aktywność gospodarczą, zmniejszenie poziomu regulacji. Polityka zmierzająca do zbilansowania wydatków i wpływów w sektorze finansów publicznych – obejmuje działania związane ze sferami wydatków i przychodów sektora finansów publicznych zmierzające do uzyskania nadwyżki budżetowej lub ograniczenia deficytu budżetowego w instytucjach sektora. Aby osiągnąć ten cel należy obniżyć pierwotne wydatki lub zwiększyć dochody. Polityka dotycząca wydatków. Ograniczanie wydatków jest uważane za długoterminowo korzystną dla gospodarki metodę zmniejszania stosunku zadłużenia do PKB. Jest ona trudna do przeprowadzenia ze względów politycznych (ograniczenie wydatków często uderza w interesy grup społecznych). Dodatkowo niektórzy zwolennicy interwencjonizmu uważają, że może ono doprowadzić do spadku wzrostu gospodarczego i dobrobytu, jeżeli przy mniejszych wydatkach nie uda się utrzymać tego samego poziomu inwestycji i jakości usług publicznych. Polityka dotycząca dochodów. Zwiększanie dochodów zazwyczaj oznacza zwiększenie obciążeń podatkowych lub wprowadzenie odpłatności za usługi publiczne. Inne możliwości wiążą się z reorganizacją i poprawą funkcjonowania aparatu podatkowego w celu ograniczenia uchylania się od opodatkowania, obchodzenia podatków i erozji bazy podatkowej. Pewną rolę może tu odegrać ściślejsza koordynacja międzynarodowa. Zwiększenie ściągalności podatków, bez jednoczesnego ich obniżenia, spowoduje jednak ich realny wzrost w stosunku do PKB i może spowodować spadek wzrostu gospodarczego i dobrobytu, szczególnie jeżeli podatki są na wysokim poziomie. Polityka stopy procentowej. Obniżenie realnej stopy procentowej płaconej od długu publicznego może się przyczynić do obniżenia stosunku długu do PKB. Można to osiągnąć na co najmniej dwa sposoby: Obniżenie realnych kosztów długu może być osiągnięte przez odpowiednie dostosowanie warunków dotyczących emisji długu lub poprawę technik emisyjnych i funkcjonowania wtórnego rynku państwowych papierów wartościowych. Bardziej ogólne rozwiązanie służące obniżeniu realnej stopy procentowej dotyczy powiązań ze światowymi rynkami finansowymi. Istnieją tutaj dwie możliwości. Pierwsza polega na obniżeniu mobilności kapitału, aby umożliwić zastosowanie polityki nastawionej na utrzymanie krajowych stóp procentowych poniżej stóp procentowych za granicą bez wywoływania niepożądanego wzrostu kursu walutowego (aprecjacji). Taki efekt dałyby np. wprowadzenie ograniczeń na przepływy kapitału lub nałożenie podatku na kapitał inwestowany za granicą (tzw. kontrole kapitałowe). Druga możliwość to zwiększenie stabilności kursu walutowego i pobudzenie stabilnych oczekiwań w celu obniżenia lub wyeliminowania premii z tytułu deprecjacji kursu walutowego, jakiej domagają się podmioty gospodarcze kupujące zobowiązania denominowane w walucie krajowej.

Dług publiczny w Polsce mały|upright=1.8|Dług publiczny Polski w okresie: I 2001 – VIII 2017 w mln PLN mały|upright=1.8|Polski dług publiczny w relacji do PKB w latach 1971–2019

Podstawy prawne dotyczące państwowego długu publicznego

alt=Zadłużenie zagraniczne Polski wg NBP w mln PLN|mały|upright=1.5|Zadłużenie zagraniczne Polski wg NBP w mln PLN mały|Licznik długu publicznego na rondzie Dmowskiego w Warszawie (stan na dzień 4 sierpnia 2012) – inicjatywa Forum Obywatelskiego Rozwoju Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej – rozdział X – Finanse Publiczne. Normuje ona między innymi, iż nie wolno zaciągać pożyczek lub udzielać gwarancji i poręczeń, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości produktu krajowego brutto. Konstytucja przyznaje wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej Radzie Ministrów w zakresie: ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, ustawy regulującej zaciąganie długu publicznego oraz ustawy o udzielaniu poręczeń i gwarancji finansowych przez państwo. Ponadto Konstytucja RP wprowadziła zakaz finansowania deficytu budżetu państwa poprzez zaciąganie zobowiązań w banku centralnym; Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. Ustawa ta jest zasadniczym aktem prawnym w zakresie finansów publicznych zawierającym, między innymi, kompleksowe regulacje dotyczące państwowego długu publicznego. Wprowadza niezbędne definicje, określa ogólne zasady zaciągania długu, emisji papierów wartościowych i zarządzania długiem Skarbu Państwa, a także procedury ostrożnościowe i sanacyjne; Akty wykonawcze do ustawy o finansach publicznych (rozporządzenia) regulujące szczegółowo niektóre kwestie, w tym: podział tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego oraz zasady obliczania wartości nominalnej długu.

Obliczanie wielkości długu publicznego Państwowy dług publiczny jest liczony według wartości nominalnej. Wartość wyemitowanych papierów wartościowych oblicza się według ich wartości nominalnej, rozumianej jako: kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, należna do zapłaty w dniu ich wykupu, kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, w których zobowiązania finansowe są indeksowane lub kapitalizowane z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego ze sposobu indeksacji lub kapitalizacji danego papieru wartościowego, naliczona na koniec okresu sprawozdawczego. Wartość zaciągniętych kredytów i pożyczek oblicza się według wartości nominalnej, rozumianej jako kwota świadczenia głównego z tytułu zaciągniętej pożyczki lub kredytu, należna do zapłaty w dniu wymagalności zobowiązania. Wartość przyjętych depozytów oblicza się jako kwotę depozytu, jaką dłużnicy zgodnie z zawartą umową są zobowiązani zapłacić wierzycielom w terminie, w którym następuje likwidacja depozytu; jest to wartość, od której nalicza się oprocentowanie. Wartość wymagalnych zobowiązań, z wyłączeniem zobowiązań z tytułu gwarancji i poręczeń, obejmuje kwotę zobowiązań, z wyłączeniem odsetek, których termin płatności minął, a nie są przedawnione ani umorzone. Wartość nominalna zobowiązań indeksowanych lub kapitalizowanych (np. obligacje lub kredyty ze skapitalizowanymi odsetkami) odpowiada kwocie świadczenia głównego z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego z mechanizmów indeksacji lub kapitalizacji, naliczonego na koniec okresu sprawozdawczego.

Zgodnie z art. 38a ustawy o finansach publicznych, dług wyrażony w walutach obcych przelicza się na walutę krajową z zastosowaniem średniej arytmetycznej średnich kursów każdej z walut obcych ogłaszanych przez Narodowy Bank Polski i obowiązujących w dni robocze danego roku budżetowego.

Wysokość długu publicznego w Polsce dług publiczny% PKBuwagi1920272 mln $1929900 mln $1948380 mln $1955720 mln $19631,5 mld $19711,3 mld $ +? RBT4,2%Uwzględniono jedynie dług w walutach wymienialnych.19721,7 mld $ +? RBT5,6%19733,1 mld $ +? RBT9,1%19745,3 mld $ +? RBT13%19758,4 mld $ +? RBT19%197612,1 mld $ +? RBT25%197715,4 mld $ +? RBT29%197818,5 mld $ +? RBT31%197921,9 mld $ +? RBT29%198024,13 mld $ + 1,45 mld RBT42%Koszt obsługi zadłużenia przekroczył wpływy z eksportu198125,95 mld $ + 3,13 mld RBT47%Rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu spłat długu z powodu niewypłacalności PRLDługie długi Gierka..198226,44 mld $ + 3,75 mld RBT40%198326,4 mld $ + 3,84 mld RBT34%198426,8 mld $ + 4,83 mld RBT35%198529,3 mld $ + 5,63 mld RBT41%198633,53 mld $ + 6,48 mld RBT45%198739,21 mld $ + 6,58 mld RBT61%198839,21 mld $ + 6,58 mld RBT56%198941,4 mld $ + 5,82 mld RBT65%199048,50 mld $ + 5,08 mld RBT92%199165,8 mld zł +? mld RBT77%I etap redukcji zobowiązań wobec Klubu Paryskiego199299,6 mld zł +? mld RBT80%1993138 mld zł +? mld RBT81%1994152 mld zł +? mld RBT65%II etap redukcji zobowiązań wobec Klubu Paryskiego1995167,2 mld zł +? mld RBT48%1996185,6 mld zł42%Kompensacja wzajemnych zobowiązań wobec krajów RWPG1997221,7 mld zł42%1998237,4 mld zł38%1999237,4 mld zł39%2000280,3 mld zł37%2001302,1 mld zł37%2002352,4 mld zł42%2003408,3 mld zł47%2004431,4 mld zł45%2005466,6 mld zł47%2006506,3 mld zł47%2007527,4 mld zł44%2008569,9 mld zł47%2009631,5 mld zł50%Polska zakończyła spłacanie pochodzącego z lat 70. zadłużenia wobec Klubu Paryskiego2010701,8 mld zł54%2011771,1 mld zł55%2012793,9 mld zł54%2013838,1 mld zł57%Uchylenie I progu ostrożnościowego2014780,0 mld zł51%Przeniesienie części obligacyjnej OFE do ZUS i umorzenie obligacji wartych ok. 150 mld zł2015834,5 mld zł51%2016965,2 mld zł54%2017928,2 mld zł50%2018954 mld zł48%2019973 mld zł45%20201097,5 mld zł57%20211138 mld zł53%20221238 mld zł49%20231346 mld zł50%20241629 mld zł55%