Korpus Ochrony Pogranicza (KOP) – polska formacja wojskowa utworzona w 1924 do ochrony wschodniej granicy II Rzeczypospolitej przed penetracją agentów, terrorystów i zwartych uzbrojonych oddziałów dywersyjnych przerzucanych przez sowieckie służby specjalne z terenu ZSRR na terytorium II Rzeczypospolitej. W czasie stanu wojny funkcja KOP miała dobiec końca, a jego jednostki miały zgodnie z planem mobilizacyjnym zasilić oddziały i pododdziały Wojska Polskiego w linii.
Ochrona granic w latach 1918–1924 thumb|Słup graniczny używany na wschodniej granicy II RP. Replika Pierwsze prace nad powołaniem formacji przeznaczonej do ochrony granic rozpoczęło w październiku 1918 istniejące w rządzie Józefa Świerzyńskiego Ministerstwo Aprowizacji. Zorganizowana formacja pod nazwą Straż Gospodarczo-Wojskowa miała na celu między innymi zapobieganie nielegalnemu wywozowi artykułów żywnościowych, walkę ze spekulacją, lichwą i wyzyskiem. Dowódcą Straży Gospodarczo–Wojskowej mianowany został płk Adolf Małyszko. 6 grudnia 1918 pierwszy oddział objął służbę na dworcu kolejowym w Lublinie. Równolegle do formującej się Straży Gospodarczo–Wojskowej Ministerstwo Skarbu rozpoczęło organizację Korpusu Straży Skarbowej przeznaczonego do „strzeżenia granic państwa i współdziałania przy poborze podatków z innymi organami skarbowymi”.
Stanowisko Ministerstwa Skarbu wobec organizowanej przez Ministerstwo Aprowizacji Straży Gospodarczo–Wojskowej było zdecydowanie negatywne. Lansowano teorię, że organizacja Straży Gospodarczo–Wojskowej jest bezcelowa, a jej funkcje w całości przejmie organizowana Straż Skarbowa. Uważano, że „wprzęgnięcie Straży Skarbowej do służby aprowizacyjnej odbyłoby się z korzyścią zarówno dla służby podatków i monopoli, jak i dla agend aprowizacyjnych, oszczędziłoby państwu podwójnych wydatków, nie narażałoby administracji na niebezpieczeństwo tarć, nieuniknione przy istnieniu dwóch organizacji strażniczych o zbliżonych do siebie kompetencjach i uchyliłoby potrzebę nowych prac organizacyjnych”. Sytuacja gospodarczo–polityczna w jakiej znalazła się Polska, zmusiła rząd Jędrzeja Moraczewskiego do podjęcia prac nad stworzeniem nowej koncepcji ochrony granic. W czasie prowadzonych debat najwięcej kontrowersji wzbudziły decyzje dotyczące charakteru i wielkości mającej powstać formacji granicznej.
Rada Ministrów Tymczasowego Rządu Republiki Polskiej, 11 grudnia 1918 w Warszawie, podjęła uchwałę o organizacji Straży Granicznej. Do jej zadań należały: zabezpieczenie granic państwa od nielegalnego wywozu artykułów spożywczych i pierwszej potrzeby, kontrolowanie wewnętrznego obrotu kolejowego, czuwane nad wykonaniem rozporządzeń aprowizacyjnych, ochrona magazynów i składów z artykułami pierwszej potrzeby. Uchwała ta, była pierwszym aktem prawnym normującym ogólnie sposób organizacji, cele i zadania oddziałów przeznaczonych do ochrony granic odrodzonej Rzeczypospolitej. Jej dowódcą mianowany został płk Małyszko, a projekt organizacyjny przewidywał utworzenie w pierwszej fazie dowództwa Straży Granicznej i 4 do 6 pułków granicznych z których każdy miał składać się z dwóch dywizjonów i ośmiu szwadronów. Straż Graniczna podlegała dwóm ministerstwom: Ministerstwu Spraw Wojskowych oraz Ministerstwu Aprowizacji. Rozwiązanie to nosiło zarzewie konfliktu kompetencyjnego. Rozpoczęcie działań zbrojnych z bolszewicką Rosją spowodowało, że z końcem marca 1919 Straż Graniczna przeszła pod wyłączną podległość Ministerstwa Spraw Wojskowych, zmieniając przy tym nazwę na Wojskową Straż Graniczną, a dotychczasowe dowództwo formacji przekształcono w Inspektorat Wojskowej Straży Granicznej i podporządkowano drugiemu wiceministrowi Spraw Wojskowych. Struktura wzorowana była na organizacji carskiej Wojskowej Straży Pogranicznej. Jednostki graniczne podlegały Dowództwom Okręgów Generalnych.
Ochrona granicy wschodniej Jesienią 1920 zakończyła się wojna polsko-bolszewicka. Ministerstwo Spraw Wojskowych, w porozumieniu z Naczelnym Dowództwem WP, zarządzeniem z 6 listopada 1920 poleciło utworzyć Kordon Graniczny Ministerstwa Spraw Wojskowych. Linia obsadzona przez siły kordonu biegła od ujścia Seretu do Dniestru aż do Augustowa i Jeziorek. Kordon obsadzony został oddziałami wojskowymi wyznaczonymi do tego celu przez Ministerstwo Spraw Wojskowych. Każde dowództwo okręgu generalnego otrzymało dla swego odcinka po trzy bataliony żołnierzy i po 200 żandarmów wojskowych. Do kontroli cywilnego ruchu osobowego oraz kontroli sanitarnej Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wydzielono funkcjonariuszy Policji Państwowej.
Kordon Graniczny Ministerstwa Spraw Wojskowych, a w jego składzie bataliony etapowe, funkcje swe spełniać miał tylko doraźnie. Mając to na względzie, Ministerstwo Spraw Wojskowych, przy współudziale Naczelnego Dowództwa WP, na przełomie 1920 i 1921 przystąpiło do reorganizacji służby granicznej na wschodzie. Rozpoczęto od południowo-wschodniego odcinka granicy, od Sianek, wzdłuż dawnej granicy galicyjsko–węgierskiej. 2 pułk strzelców granicznych zastąpiony został przez trzy bataliony wartownicze. W połowie stycznia 1921 ukazał się rozkaz Naczelnego Dowództwa WP w sprawie organizacji Kordonu Granicznego Naczelnego Dowództwa WP. Obsadzony miał on być przez żandarmerię polową i oddziały wojskowe. Kontrolę ruchu granicznego powierzono stacjom kontrolnym, natomiast ochronę odcinków granicznych głównie oddziałom kawalerii. Specjalną rolę w ochronie granicy odgrywała konna żandarmeria polowa. Ze względów organizacyjnych granicę wschodnią i północno-wschodnią podzielono na siedem odcinków granicznych z siedzibami dowództw: w Tarnopolu, Równem, Łunińcu, Lidzie, Wilnie, Święcianach i Grodnie.
Poszukując bardziej efektywnych sposobów ochrony granicy, Ministerstwo Spraw Wojskowych ochronę granicy wschodniej, podobnie zresztą jak zachodniej i południowej, postanowiło powierzyć Batalionom Celnym Ministerstwa Skarbu. Zlikwidowano stacje kontrolne, a w ich miejsce powstawały przejściowe punkty graniczne. Zamierzano zunifikować ochronę granicy państwa i powierzyć ją Ministerstwu Skarbu. Zarządzenie Ministerstwa Spraw Wojskowych w sprawie reorganizacji dotychczasowego systemu ochrony granicy wschodniej ukazało się 9 czerwca 1921. Zarządzenie ustalało: „Wobec nastania okresu pokojowego na obszarze wschodnim oraz zarządzonej likwidacji 4 i 6 Armii Ministerstwo Spraw Wojskowych przystępuje do obsadzenia części granicy rumuńskiej (od Zaleszczyk) oraz wschodniej i północno-wschodniej (w szczególności granicy z Ukrainą, Rosją i Łotwą) przez Bataliony Celne, podobnie jak to ma już miejsce na granicy zachodniej i południowej państwa. Po sformowaniu Batalionów Celnych i obsadzeniu tych odcinków granic – granice państwa z Rumunią (od Zaleszczyk), Ukrainą, Rosją i Łotwą zostaną pod względem ochrony celnej przekazane przez Ministerstwo Spraw Wojskowych Ministerstwu Skarbu z jednoczesnym oddaniem do dyspozycji tego Ministerstwa odpowiedniej ilości batalionów celnych. Całkowite zaś kompetencje dotyczące ochrony tych granic pod względem politycznym przejęło od Ministerstwa Spraw Wojskowych, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych”. W drugiej połowie sierpnia 1921 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych skierowało na granicę wschodnią 3500 funkcjonariuszy policji, którzy objęli tam służbę, niezależnie od istniejących już posterunków komend. Na konieczność umocnienia granicy wschodniej miała wpływ także postawa polityczna miejscowej ludności, której rozbudzany nacjonalizm powodował, iż niechętnie podporządkowywała się ona władzom polskim i stanowiła zaplecze dla przestępców politycznych.
Uchwała Rady Ministrów z 3 listopada 1921 przekazywała ochronę granicy wschodniej pod kompetencje Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Ministrowi spraw wewnętrznych nakazano przejęcie od ministra skarbu batalionów nr 22 do 33 i przydzielono mu kolejne z Wojska nr 34 do 43. W ten sposób powstały Bataliony Celne Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Po reorganizacji ochrona granic państwa należała do trzech resortów: Ministerstwa Spraw Wojskowych na odcinku granicy polsko-litewskiej, Ministerstwa Skarbu na granicy polsko-niemieckiej, polsko-czechosłowackiej, części granicy polsko-rumuńskiej (do Zaleszczyk) oraz gdańskiej i na wybrzeżu, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych na odcinku granicy polsko-łotewskiej, polsko-radzieckiej i części granicy polsko-rumuńskiej (do Zaleszczyk). Na południu, w rejonie Zaleszczyk, Bataliony Celne podległe Ministerstwu Spraw Wewnętrznych stykały się z Batalionami Celnymi Ministerstwa Skarbu, na północy zaś, w rejonie zejścia granic Polski, Łotwy i Litwy – z batalionami etapowymi 2 Armii, która ze względu na nieuregulowane stosunki graniczne Polski i Litwy, nadal stała w pełnej gotowości bojowej. W lutym 1922, decyzją Komendy Głównej Batalionów Celnych powołano do życia brygady celne będące pośrednimi ogniwami między batalionami granicznymi a Komendą Główną Batalionów Celnych. W wydanym z tej okazji rozkazie m.in. stwierdzono: „Znaczna odległość Komendy Głównej od rozlokowanych na granicach państwa Batalionów Celnych utrudniała stałą i systematyczną kontrolę służby, jak również nie dawała możliwości bezpośredniego sprawdzenia, czy wydawane przez odnośne wyższe władze i tutejszą komendę rozkazy i rozporządzenia były wykonywane i ściśle przestrzegane przez oddziały graniczne. Wobec powyższego granica państwa, tam gdzie w dalszym ciągu pełnią służbę Bataliony Celne, zostaje podzielona na 9 okręgów i utworzone zostają brygady celne po jednej brygadzie na każdy okręg”.
W drugiej połowie 1922 przeprowadzono kolejną reorganizację organów strzegących granicy. 1 września 1922, na bazie Batalionów Celnych utworzono bataliony Straży Granicznej. Nowo powstała Straż Graniczna podlegała Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, pod względem wykonywanych zadań – organom administracyjnym I i II instancji, a Ministerstwu Spraw Wojskowych pod względem spraw ogólnowojskowych. Liczyła 44 bataliony Straży Granicznej, 3 szwadrony żandarmerii etapowej, posiadała szkołę podoficerską w Łomży. W grudniu 1922 stan liczebny wynosił ok. 22000 żołnierzy w tym 631 oficerów. Dowódcą był pułkownik żandarmerii Władysław Jaxa-Rożen.
Na przełomie 1922–1923 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych nosiło się z zamiarem przeprowadzenia ponownej reorganizacji systemu zabezpieczenia granicy wschodniej. Decyzję o reformie przyspieszyła demobilizacja żołnierzy roczników 1900 i 1901 pełniących służbę w batalionach Straży Granicznej. Zlikwidowano Straż Graniczną i powołano nową formację, którą całkowicie podporządkowano temu ministerstwu. Była to Policja Państwowa. Z dniem 1 lipca 1923 nowa formacja przejęła ochronę wschodniej granicy. Według założeń każdego kilometra granicy strzec miało 7 funkcjonariuszy pieszych i 2 konnych.
Struktura organizacyjna Policji Państwowej swym charakterem przypominała strukturę Straży Granicznej. Całością spraw kierowała, podległa Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, Komenda Główna Policji Państwowej. Komendzie Głównej podlegały komendy okręgowe policji przy urzędach wojewódzkich w Wilnie, Białymstoku, Nowogródku, Brześciu, Łucku i Tarnopolu. Komendom wojewódzkim podlegały z kolei nadgraniczne komendy powiatowe. Przejęte w większości od Straży Granicznej metody pełnienia służby, oparte były głównie na posterunkach stałych. Funkcjonował też wywiad. Nowa formacja osiągnęła pewne sukcesy w walce z przemytem. Słabiej wyglądała sprawa zabezpieczenia granicy pod względem politycznym i wojskowym. Ministerstwo Spraw Wojskowych wprowadziło na granicę wschodnią oddziały żandarmerii.
Specyficzne uwarunkowania społeczno-polityczne na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej spowodowały, iż żadna z działających tam do 1924 formacji granicznych nie była w stanie w pełni zrealizować swoich zadań. Różnice w systemach polityczno-gospodarczych Polski i Związku Sowieckiego, katastrofalna sytuacja gospodarcza wschodniego sąsiada i konflikty narodowościowe pogłębiały procesy destabilizacyjne.