mały|Pomnik Władysława Raczkiewicza przed Urzędem Marszałkowskim w Toruniu mały|Izba Pamięci poświęcona Prezydentom RP na uchodźstwie przy Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie Władysław Raczkiewicz (ur. w Kutaisi, zm. 6 czerwca 1947 w Ruthin) – polski adwokat, działacz niepodległościowy, polityczny, społeczny i wojskowy, uczestnik I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej, prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie (1939–1947).
Minister spraw wewnętrznych w czterech rządach II Rzeczypospolitej (w latach 1921, 1925–1926, i 1935–1936), senator (z list BBWR) i marszałek Senatu III kadencji (1930–1935), wojewoda nowogródzki (1921–1924), wileński (1926–1931), krakowski (1935), pomorski (1936–1939), prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy (1934–1939), członek władz Towarzystwa Rozwoju Ziem WschodnichMichał Kacprzak, Komitet do Spraw Szlachty Zagrodowej na Wschodzie Polski 1938–1939, [w:] Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica 78/2005, s. 93.. Kawaler Orderu Orła Białego i Orderu Virtuti Militari.
Do 5 lipca 1945 był uznaną na arenie międzynarodowej głową państwa polskiego, a rząd RP na uchodźstwie stanowił legalną kontynuację rządu polskiego z września 1939 (powołany został na podstawie konstytucji kwietniowej poprzez wyznaczenie następcy na urzędzie prezydenta RP przez Ignacego Mościckiego), w związku z czym jest de iure ostatnim prezydentem II Rzeczypospolitej. mały|Sarkofag Raczkiewicza w Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie
Życiorys Młodość i wykształcenie Był synem Józefa i Ludwiki z Łukaszewiczów. Uczęszczał do 8-klasowego gimnazjum klasycznego w Twerze, gdzie w 1903 zdał egzamin dojrzałości. Studiował następnie prawo i matematykę na Uniwersytecie Petersburskim. Działał w jawnych i konspiracyjnych organizacjach młodzieżowych: nielegalnej Organizacji Młodzieży Narodowej i Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. By uciec przed represjami politycznymi przeniósł się do Dorpatu, gdzie w maju 1911 ukończył miejscowy uniwersytet.
Przed I wojną światową prowadził praktykę adwokacką w Mińsku. Tam też, 25 września 1912 ożenił się z Jadwigą z domu Niesłuchowską, a ceremonia ślubna odbyła się w miejscowej katedrze katolickiej.
Służba wojskowa Od 1 października 1911 do 1 września 1912 był wolontariuszem w 1 baterii konnej artylerii w armii rosyjskiej. W tym czasie zdał egzamin i uzyskał stopień chorążego rezerwy. W czasie I wojny światowej, od 1 sierpnia 1914 służył w armii rosyjskiej, gdzie mianowano go na podporucznika, a w 1917 został awansowany na porucznika. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu w marcu 1917 organizował jednostki polskie w Rosji. Był członkiem Polskiego Wojskowego Komitetu Wykonawczego, należał do organizatorów Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego (Naczpol), a na I Ogólnym Zjeździe Wojskowych Polaków w Piotrogrodzie, który odbył się w dniach 8–22 czerwca 1917, został wybrany jego prezesem. Był przedstawicielem nurtu związanego z endecją i zwolennikiem tworzenia polskich sił zbrojnych na terenie Rosji. Po przewrocie bolszewickim (rewolucji październikowej), na początku 1918 sprawował funkcję prezesa Rady Naczelnej Polskiej Siły Zbrojnej z siedzibą w Kijowie, która przejęła kompetencje Naczpolu i która 4 marca 1918, po zawarciu traktatu brzeskiego rozwiązała się, przekazując kompetencje Radzie Regencyjnej. W listopadzie 1918 został kierownikiem Wydziału Wojskowego powołanego wówczas w Warszawie Komitetu Obrony Kresów Wschodnich. 27 grudnia tego roku przydzielono go, w stopniu porucznika, do Dywizji Litewsko-Białoruskiej, a 16 stycznia 1919 został przyjęty ochotniczo do Wojska Polskiego. Powołany na stanowisko zastępcy komisarza generalnego Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich. W 1918 brał udział w obronie Mińska przed Armią Czerwoną, a w 1920 w czasie wojny polsko-bolszewickiej dowodził ochotniczym oddziałem kresowym walczącym o Wilno. 28 stycznia 1921 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu majora artylerii z grupy b. Korpusów Wschodnich i b. armii rosyjskiej.
Działalność polityczna w II RP W listopadzie 1920 został mianowany szefem Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych. Od grudnia 1920 do czerwca 1921 działał jako delegat przy rządzie Litwy Środkowej w Wilnie. Od czerwca do listopada 1921 był ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Wincentego Witosa. Od października 1921 do sierpnia 1924 sprawował urząd wojewody nowogródzkiego. Od sierpnia 1924 do maja 1925, jako delegat rządu, przebywał w Wilnie. Od czerwca 1925 do maja 1926 ponownie był ministrem spraw wewnętrznych. W 1925 otrzymał obywatelstwo honorowe gminy Lida. Po przewrocie majowym, od maja 1926 do grudnia 1930, pełnił funkcję wojewody wileńskiego. Od listopada 1930 był senatorem z listy BBWR. W grudniu 1930 został marszałkiem Senatu. Od października 1935 do czerwca 1936 zasiadał w rządzie jako minister spraw wewnętrznych. 16 lipca 1936 objął urząd wojewody pomorskiego. Był członkiem tzw. grupy zamkowej prezydenta Ignacego Mościckiego.
Członek Prezydium Pomorskiego Wojewódzkiego Komitetu Funduszu Obrony Narodowej w Toruniu w 1938Pomorski Wojewódzki Komitet Funduszu Obrony Narodowej w Toruniu : Obywatele! [Inc.:] W dniach 19 i 20 czerwca 1938 r., Pomorze święcić będzie w obecności Pana Marszałka Edwarda Śmigłego Rydza, dzień wielkiego tryumfu ofiarności [...].
Początkowo zbliżony do endecji, w latach trzydziestych XX wieku związał się z sanacją. Od 1934 prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy (Światpolu).
W okresie międzywojennym zasiadał w składzie Kapituły Orderu Odrodzenia Polski.
12 września 1939 rząd powierzył mu misję zorganizowania w Stanach Zjednoczonych pomocy tamtejszej Polonii dla ludności okupowanego kraju. Po agresji ZSRR na Polskę 17 września, przekroczył granicę polsko-rumuńską w Kutach. 27 września znalazł się w Paryżu.
Prezydent RP na uchodźstwie Po klęsce wrześniowej, na podstawie artykułów 13 i 24 Konstytucji kwietniowej z 1935Po wymuszonej przez aliantów rezygnacji Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego., został mianowany następcą na stanowisku prezydenta przez Ignacego Mościckiego i objął urząd 30 września. Na początku pełnienia tego urzędu zrezygnował z części uprawnień prezydenckich na rzecz premiera rządu Władysława Sikorskiego (tzw. umowa paryska).
Na początku grudnia 1939, wraz z rządem, przeniósł się do Angers, gdzie rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie uzyskał siedzibę eksterytorialną. Tuż przed podpisaniem rozejmu Francji z Niemcami udał się wraz z rządem do Wielkiej Brytanii na zaproszenie rządu brytyjskiego, na pokładzie krążownika Royal Navy. W lipcu 1940 udzielił dymisji gen. Sikorskiemu i desygnował na premiera polityka obozu piłsudczykowskiego Augusta Zaleskiego. Pod naciskiem Brytyjczyków ponownie powołał Sikorskiego na fotel szefa rządu RP na uchodźstwie.
Po przybyciu z okupowanego kraju kuriera, Jana Karskiego, na prośbę żydowskiego podziemia wystosował 18 grudnia 1942 dramatyczny list do papieża Piusa XII, błagając go o publiczną obronę mordowanych Polaków i Żydów.
Przeciwny układowi Sikorski–Majski z 30 lipca 1941, zagroził ustąpieniem z urzędu. 30 września 1944 pod presją Brytyjczyków odwołał ze stanowiska Naczelnego Wodza generała Kazimierza Sosnkowskiego, powołanego na to stanowisko po śmierci gen. Sikorskiego w katastrofie gibraltarskiej 4 lipca 1943.
5 lipca 1945, w wyniku ustaleń konferencji jałtańskiej, rząd RP na uchodźstwie utracił uznanie Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, a w konsekwencji pozostałych państw tworzonej wówczas Organizacji Narodów Zjednoczonych. Oznaczało to przejęcie majątku i reprezentacji Polski na arenie międzynarodowej przez podporządkowany komunistom Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie. Prezydent i rząd RP na uchodźstwie utracili w konsekwencji status podmiotu prawa międzynarodowego, choć kontynuowali swą działalność aż do pierwszych powszechnych wyborów prezydenckich w Polsce w 1990.
Przed śmiercią prezydent Władysław Raczkiewicz w swoim politycznym testamencie mianował następcą na stanowisku głowy państwa innego polityka wywodzącego się z sanacji – Augusta Zaleskiego. Odrzucenie uzgodnionego wcześniej kandydata, dotychczasowego premiera Tomasza Arciszewskiego z PPS, doprowadziło do secesji tej partii z rządu i spowodowało długotrwałe rozbicie polskiej emigracji niepodległościowej w okresie powojennym.
Zmarł 6 czerwca 1947 w Ruthin w Walii, po długotrwałej, rozpoznanej już w 1939 chorobie (białaczka)„Po Jałcie prezydent Raczkiewicz miał świadomość przegranej”.. Pochowany został na Cmentarzu Lotników Polskich w Newark w Wielkiej Brytanii, gdzie spoczął obok generała Władysława Sikorskiego.
12 listopada 2022 z inicjatywy premiera Mateusza Morawieckiego do Polski zostały sprowadzone jego szczątki oraz dwóch innych prezydentów RP na uchodźstwie: Augusta Zaleskiego i Stanisława Ostrowskiego. Tego samego dnia w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie odbyły się uroczystości pogrzebowe m.in. z udziałem prezydenta Andrzeja Dudy i premiera Morawieckiego oraz pochówek w nowo powstałym Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie.
Ordery i odznaczenia Z tytułu objęcia urzędu Prezydenta RP Władysław Raczkiewicz z dniem 30 września 1939 został kawalerem i Wielkim Mistrzem Orderu Orła Białego oraz kawalerem i Wielkim Mistrzem Orderu Odrodzenia Polski.
Ponadto: Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 5303 (17 maja 1922) Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski (13 lipca 1935) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (9 listopada 1926)M.P. z 1926 r. nr 259, poz. 726 „za wybitne zasługi na polu pracy państwowej oraz na polu narodowem i społecznem”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (29 grudnia 1921) – członkowi Kapituły orderu „Odrodzenia Polski”. Krzyż Niepodległości (6 czerwca 1931) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (13 lipca 1921) „za zasługi, położone dla Rzeczypospolitej Polskiej na polu organizacji wojska polskiego w Rosji”, jako jednej z pierwszych 15 osób odznaczonych Orderem Odrodzenia Polski. Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej Odznaka Honorowa Polskiego Czerwonego Krzyża I stopnia (1935) Wielka Wstęga Orderu Krzyża Orła (Estonia, 1934) Wielka Wstęga Orderu Krzyża Południa (Brazylia, 1934) Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia) Wielka Wstęga Orderu Korony Jugosłowiańskiej (Jugosławia) Order Legii Honorowej (Francja) Order Świętej Anny III stopnia Order Świętego Stanisława II stopnia Order Świętego Stanisława III stopnia
Wyróżnienia Doktorat honorowy prawa, nadany przez Uniwersytet Edynburski (22 marca 1941).
Upamiętnienie W 2008 Poczta Polska wyemitowała w nakładzie 600 tys. sztuk należący do serii „Prezydenci Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie” znaczek pocztowy o nominale 1,45 zł upamiętniający Władysława Raczkiewicza. W grudniu 2015 jego portret, wraz z portretami pozostałych prezydentów RP na uchodźstwie, został umieszczony na honorowym miejscu w holu ambasady RP w Londynie. Uchwałą z 4 listopada 2016 Senat RP zdecydował o ustanowieniu roku 2017 Rokiem Władysława Raczkiewicza.. 12 października 2017 roku Rada Miasta Torunia nadała Trasie Średnicowej Północnej w Toruniu jego imię. 26 października 2022 roku popiersie prezydenta Władysława Raczkiewicza stanęło na Skwerze Przyjaźni Gruzińsko-Polskiej (imienia Prezydenta) w gruzińskim mieście Kutaisi. 12 listopada 2022 roku z inicjatywy premiera Mateusza Morawieckiego w związku z uroczystym sprowadzeniem do Polski szczątków trzech prezydentów RP na uchodźstwie: Władysława Raczkiewicza, Augusta Zaleskiego i Stanisława Ostrowskiego w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie otwarto Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie, w którym złożono prochy Prezydentów. Wraz z Mauzoleum, w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie została również otwarta Izba Pamięci, poświęcona Prezydentom RP na Uchodźstwie i ich działalności. Izba została zaprojektowana przez Instytut Pamięci Narodowej oraz Fundację „Pomoc Polakom na Wschodzie”.