thumb|left|Posąg Horusa z Edfu thumb|Pylony świątyni w Edfu thumb|Egipski obelisk w Karnaku
Rozwój architektury starożytnego Egiptu, a w nieco szerszym pojęciu sztuki starożytnego Egiptu, obejmuje okres od czwartego tysiąclecia p.n.e. do IV wieku naszej ery. Całą tę epokę cechowała jedność artystycznych form, ciągłość rozwoju oraz funkcja służebna wobec władców i religii. Sztuka pomagała w utrzymaniu i utrwalaniu ustalonego porządku społecznego. W dzisiejszych czasach jest źródłem do poznania historii Egiptu.
Egipt, prawie całkowicie (poza Deltą) pozbawiony lasów, drewno (zwłaszcza drogocenne, cedrowe) musiał sprowadzać z Libanu, inne zaś gatunki z Sudanu, stąd w architekturze dominowały surowce miejscowe, a więc w budownictwie mieszkaniowym i usługowym cegła mułowa i maty tkane z papirusu, a w budownictwie monumentalnym wapień, piaskowiec, alabaster, granit i bazalt. Do czasów nam współczesnych przetrwały tylko te drugie.
Okres predynastyczny Najstarsze zachowane szczątki osad i cmentarzyska pochodzą z okresu predynastycznego, czyli z czwartego tysiąclecia p.n.e. Zostały odnalezione w pobliżu miejscowości Merimde (w południowo-zachodniej części delty Nilu), Fajum, Badari, Abydos, Amra i Gerza. Domy Egipcjan wznoszone w tym czasie to szałasy z trzciny i papirusu, później z rzecznego mułu (lub cegieł z tegoż mułu) na szkielecie z drewnaC.A. Diop, Civilization or Barbarism, s.90.. Odnalezione groby mieszkańców osad najczęściej miały owalny kształt, ściany i stropy wzmocnione drewnem i matami. Zmarłych grzebano w pozycji skurczonej, z głową skierowaną na południe i twarzą zwróconą na zachód. Wierzono, że dusza (Ba) zamieszkuje ciało także po śmierci, a gdy ciało ulegnie rozkładowi opuszcza zmarłego, chyba że zamieszka w wizerunku (rzeźbie, portrecie) zmarłegoK. Estreicher, Historia sztuki w zarysie, s.66..
Informacji o życiu codziennym dostarczają odnalezione w grobach naczynia, ozdoby, narzędzia pokryte malowidłami i płaskorzeźbami. Za najcenniejsze uważane są odnalezione palety do rozcierania barwników. Ceramika odkryta w grobach wykonana z rzecznego syltu (muł nilowy) była wypalana na kolor czerwony lub czarnyN. Grimal, A History of Ancient Egypt, s.24..
W okresie predynastycznym Egipt wyraźnie dzielił się na Deltę, którą zamieszkała ludność wcześniej osiadła i parająca się głównie rolnictwem, oraz długą Dolinę Nilową, gdzie znacznie dłużej przetrwały cechy nomadyzmu, na co wskazuje obfitość broni i sceny myśliwskie przedstawiane na ceramice i w plastyce tego okresuJ. Wolski, Historia powszechna, s.32..
W okresie schyłkowym (nosi on nazwę kultury Nagada III) daje się zaobserwować dalszy rozwój ceramiki, której dekoracje zawierają coraz bardziej naturalistyczne wyobrażenia flory, fauny i ludzi, a równocześnie pojawiają się symbole deitystyczne, związane z kultem pierwszych bogówN. Grimal, A History of Ancient Egypt, s.28.. W grobach znajdowane są liczne materiały importowane, jak perły, muszle Kauri i sprowadzany aż z Afganistanu półszlachetny kamień lapis lazuli. Nie zachowały się jednak żadne budowle z tego okresuJ. Lipińska, Encyklopedia sztuki starożytnej, s.354..
Okres wczesnodynastyczny W XXXII lub XXXI wieku p.n.e. dwa królestwa Dolnego i Górnego Egiptu zjednoczył władca imieniem NarmerN. Grimal, A History of Ancient Egypt, s.47-48.. Powstał jednolity organizm państwowy kraju faraonów rządzących przy pomocy arystokracji, kapłanów i wojska ludnością rolniczą i licznymi niewolnikami. Niewolnictwo umożliwiało realizację wielkich projektów architektonicznychK. Estreicher, Historia sztuki w zarysie, s.65..
Najstarsze grobowce władców, nazywane mastabami, miały przekrój trapezu, a ich prostokątna podstawa była usytuowana dłuższą osią na kierunku północ-południe. W części podziemnej znajdowały się komory. Mastaby wznoszone były z suszonej cegły, a powierzchnię zabezpieczano cienką warstwą wapna. Ukośny kształt mastab tłumaczy się naśladownictwem ścian domów budowanych z mułu, który miał tendencje do osuwania się i tworzenia w ten sposób lekko skośnych powierzchni. Strona zewnętrzna dzielona była pionowymi framugami na wnęki. Układ wnęk najprawdopodobniej odpowiadał rozmieszczeniu komór wewnątrz mastaby. Na ścianie fasady umieszczano środkowe drzwi pomiędzy dwiema wieżami lub bastionami. Wnętrza komór w zachowanych ruinach są zniszczone, często przez pożary. Zachowały się jedynie ślady polichromii zdobionej motywem plecionki. Wyjątkowym znaleziskiem jest zachowany relief przedstawiający lwy na nadprożu komory grobowej królowej Hor-Neith w SakkarzeJ. Lipińska, Encyklopedia sztuki starożytnej, s.379..
U wejścia do mastab ustawiane były stele. Najstarsze wykonane są z wapienia, późniejsze z twardszych kamieni. Motyw zapisu imienia króla, zwany "imieniem Horusowym" pojawił się w okresie I dynastii. Na znalezionej wapiennej steli króla Dżeta, w górnej części płyty przedstawiona jest sylwetka świętego ptaka – sokoła, symbolu Horusa stojącego na prostokątnym znaku serech, w którym znajduje się imię króla, zapisane hieroglifem przedstawiającym kobrę, a pod nim rzut poziomy fasady pałacu lub świątyni. Stele późniejsze mają bardziej rozbudowaną dekorację. Zmarły przedstawiany jest w pozycji siedzącej, przy stole zastawionym kromkami chleba, z dzbanami ustawionymi pod nim. Na steli wypisywana jest lista ofiar, które zmarły otrzymuje w podróż w zaświatyJ. Lipińska, Encyklopedia sztuki starożytnej, s.540.. Ważnym elementem wyposażenia grobowców były posągi oraz figurki tzw. uszebti, odgrywające rolę opiekunów i pomocników zmarłego w zaświatach. Posągi pokryte były licznymi hieroglifami. Zawierały one informacje o przedstawionej postaci, modlitwy, zaklęcia itp. Zwyczaj ten był kontynuowany przez cały okres trwania cywilizacji egipskiej. Do ciekawych znalezisk tego okresu należy paleta NarmeraB.G. Ockinga, Old World Civilizations, s.42..
Stare Państwo thumb|left|Siedzący skryba (Luwr) Rozwój sztuki nastąpił w Memfis w okresie panowania III dynastii. W budownictwie na szeroką skalę zaczęto używać bloków wapienia, sprowadzanego z niedaleko położonych od Sakkary wzgórz Tura, oraz bazaltu i granitu z okolicy AsuanuS.G. Hyslop, R. Jones, D.S. Thompson, Time Frame 3000-1500 BC, s.60.. W początkowym okresie monumentalna architektura naśladowała formy wypracowane przez budowle wznoszone z cegły i drewna, ale pojawiły się nowe rozwiązania. Piramidy schodkowe, nowe dekoracje fryzu (fryz kobr mających chronić władcę przed złymi mocami oraz tzw. chekeron – fryz z szeregu figur stylizowanych na kształt witki trzcinowej, związanej w regularnych odstępach). Cegła i drewno używane były nadal, lecz tylko przy budowie pałaców, domów mieszkalnych. To zróżnicowanie materiałowe tłumaczy szczątkowe zachowanie budowli mieszkalnych tego okresu. Starożytne Memfis nie zachowało się. Pozostała natomiast zbudowana w pobliżu, otoczona masywnym 10-metrowej wysokości murem nekropola, nad którą dominuje zachowany do naszych czasów, monumentalny grobowiec króla Dżesera (piramida schodkowa)S.G. Hyslop, R. Jones, D.S. Thompson, Time Frame 3000-1500 BC, s.63..
Kanon W okresie Starego Państwa utrwalił się kanon obowiązujący, z małymi wyjątkami, przez cały okres rozwoju architektury i sztuki starożytnego Egiptu. Ścisłe przestrzeganie wymogów kanonu wymusiło wysoki i wyrównany poziom artystyczny w starożytnym Egipcie.
Kanon dotyczył: kompozycji i sposobu przedstawiania w rzeźbie postaci: królowie przedstawiani byli jako osoby młode, w pozycji siedzącej lub kroczącej, były to postacie o najwyższym wzroście. Prezentowane obok żona, córka, to osoby znacznie niższe niż wymagałoby pokazanie naturalnej różnicy; urzędnicy – przedstawiani byli bardziej swobodnie, w scenach stanowiących wizytówkę wykonywanego przez nich zawodu; lud – zawsze w ruchu, przy pracy; w płaskorzeźbie, malarstwie i w rysunku postać przedstawiana była zgodnie ze stałymi zasadami: głowa i kończyny z profilu, barki i oko en face (frontalnie), biodra w ujęciu 3/4 – była to metoda ujmowania człowieka z kilku perspektyw jednocześnie, w przekonaniu, że żaden ważny szczegół nie ujdzie w ten sposób uwagi patrzącego. Egipcjanie potrafili przedstawić postać człowieka w dowolnym oglądzie, ale odstępstwa od obowiązującej zasady czyniono tylko wyjątkowo, w odniesieniu do obcokrajowców lub ludzi niższego stanu; kompozycji w układach pasowych; układu świątyni poświęconej, służącej kultowi władcy i bogom; kolumn i filarów stylizowanych na kształt pni i łodyg roślin, o głowicach naśladujących formę kwiatu lotosu lub liści palmowychJ. Lipińska, Encyklopedia sztuki starożytnej, s.213-214..
W rzeźbie figuratywnej obowiązywał kanon modularny zbudowany na siatce kwadratów: postać stojącą dzielono na 19 części (od Późnego Państwa 21 lub 25), a siedzącą na 15. Poszczególnym częściom ciała odpowiadała stała liczba kwadratów: od czubka głowy do nasady ramion 3 – od czubka głowy do oczu 1, stąd do podstawy nosa 1 i do ramion 1. Ciało od ramion do kolan 10, a od kolan do stóp 6. Jeśli było to wyobrażenie mężczyzny w przepasce biodrowej (kalasiri), jej dolna krawędź winna się była znajdować 12½ kwadratu od czubka głowyC.A. Diop, Civilization or Barbarism, s.291..
Budownictwo grobowe i sakralne thumb|Figurki duchów służebnych uszebti thumb|left|Piramida Dżesera w Sakkarze thumb|left|Wielki Sfinks i piramida Chefrena
We wnętrzu jednej z mastab, w pobliżu piramidy Snorfu, w Meidum, odnaleziono dwa posągi z czasów IV dynastii. Książę Rahotep (najwyższy kapłan w Heliopolis) i jego żona Nofret zostali przedstawieni w pozycji siedzącej, z plecami przywartymi do oparcia, na którym wypisano ich imiona. Rzeźby wykonane są z wapienia, polichromia przetrwała w bardzo dobrym stanie. Największe wrażenie na odkrywcach zrobiły oczy posągów, inkrustowane kamieniami, o wyrazistym rysunkuK. Estreicher, Historia sztuki w zarysie, s.70..
Nie do końca jest jasny dalszy rozwój budownictwa grobowego za czasów III dynastii. Grobowce następców Dżosera zachowały się w bardzo złym stanie. Powszechnie przyjmuje się, że kolejnym etapem była piramida romboidalna, czyli o załamanej linii profilu. Teoria ta wynika z kształtu piramidy Snofru w DahszurH.W.F. Saggs, Civilization before Greece and Rome, s.52.. Badania archeologiczne wykazały, że budowla w trakcie wznoszenia została mocno zarysowana. Prace na pewien czas zostały przerwane. Po ich wznowieniu zmieniono kąt nachylenia ścian, tym samym zmniejszając wysokość piramidy. To pozwoliło na zmniejszenie obciążenia dolnej, już wybudowanej jej części. Podwójny kompleks pomieszczeń wewnątrz piramidy też nasuwa przypuszczenie o eksperymentalnym charakterze budowli. Wyniki tych obserwacji oraz fakt wybudowania drugiej piramidy, już o regularnym kształcie i kącie nachylenia ścian podobnym do górnej części pierwszej piramidy, dały powód do wysnucia teorii o czynionym eksperymencie i pierwszej, nieudanej próbie wybudowania piramidy w kształcie ostrosłupa. Nie ma pewności, czy piramida łamana była formą pośrednią, czy tylko nieudanym eksperymentemJ. Lipińska, Encyklopedia sztuki starożytnej, s.472..
Kolejne piramidy powstały już jako regularne. Do najwspanialszych przykładów takich budowli należą piramidy: Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. W pobliżu znajduje się inny wspaniały zabytek tego okresu – Wielki Sfinks, będący pierwszą monumentalną rzeźbą EgiptuJ. Lipińska, Encyklopedia sztuki starożytnej, s.526.. Podczas panowania kolejnych władców budowle grobowe nie miały już tak ogromnych rozmiarów, co więcej do ich budowy używano materiału gorszej jakości (zazwyczaj cegły suszonej, jedynie okładanej kamiennym licem), na skutek czego większość z nich uległa z biegiem czasu ruinie. Możliwe, że przyczyniło się do tego osłabienie potęgi władców kolejnych dynastii.