Józef Chałasiński (ur. 17 lutego 1904 w Rudniku, zm. 5 grudnia 1979 w Warszawie) – polski socjolog, profesor i rektor Uniwersytetu Łódzkiego, członek rzeczywisty PAN (od 1952).

Życiorys Dzieciństwo i wykształcenie Był synem pisarza gminnego Michała i Józefy z Włodarskich. W czasie wojny polsko-bolszewickiej był członkiem wojskowej drużyny harcerskiej (1920). Kształcił się w gimnazjum im. Stefana Batorego w Lublinie, w 1923 podjął studia matematyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Przeniósł się rok później na socjologię za namową Floriana Znanieckiego, którego poznał udzielając korepetycji synowi socjologa.

Praca naukowa W 1927 pod opieką Znanieckiego obronił na Uniwersytecie Poznańskim doktorat na podstawie pracy Wychowanie w domu obcym jako instytucja społeczna. Podjął następnie pracę na uczelni w charakterze adiunkta (od 1931 docenta, po przedstawieniu pracy Drogi awansu społecznego robotnika) w Katedrze Socjologii i Filozofii Kultury. W 1935 przeniósł się do Warszawy; pracował w Polskim Instytucie Socjologicznym, na Uniwersytecie Warszawskim (docent w Katedrze Socjologii i Historii Kultury), Państwowym Instytucie Socjologii Wsi (1936–1939 dyrektor), Wolnej Wszechnicy Polskiej (od 1937 profesor nadzwyczajny i kierownik Katedry Socjologii). W latach 1939–1940 był nauczycielem języka polskiego i historii Polski w szkole powszechnej w Dołce koło Sarn; lata 1940–1941 spędził we Lwowie jako pracownik Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Po powrocie do Warszawy ponownie związany z Polskim Instytutem Socjologicznym (1942–1944), po wojnie został jego przewodniczącym.

Jednocześnie w 1945 zaangażował się w prace nad utworzeniem Uniwersytetu Łódzkiego. Został profesorem zwyczajnym tej uczelni, stanął na czele Katedry Socjologii Ogólnej, potem Katedry Historii Filozofii i Myśli Społecznej (1950–1959), wreszcie I Katedry Socjologii (1959–1962). W latach 1949–1952 pełnił funkcję rektora Uniwersytetu. Był związany także z Zakładem Socjologii i Historii Kultury PAN (kierownik 1956–1958), Pracownią Zagadnień Społecznych i Kulturowych Afryki Współczesnej PAN (kierownik 1962–1974), a w 1966 powrócił na Uniwersytet Warszawski, gdzie kierował Katedrą Socjologii Kultury (do 1968), a następnie pozostawał pracownikiem naukowym Instytutu Socjologii do przejścia na emeryturę w 1974 r. W 1958 r. prowadził gościnne wykłady z socjologii kultury na University of California w Berkeley.

W 1949 członek Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju, w 1952 członek prezydium Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-RadzieckiejTrybuna Robotnicza, nr 294 (2726), 8 grudnia 1952 roku, s. 2. W listopadzie 1949 został członkiem Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa StalinaŻycie Warszawy, nr 306 (1808), 6 listopada 1949, str. 1.

Poglądy Był uważany za kontynuatora myśli socjologicznej Floriana Znanieckiego. Zorganizował łódzki ośrodek socjologiczny, wypracował nowe metody badawcze. Wprowadził metodę pamiętnikarską i autobiograficzną do badań socjologicznych, zainicjował konkursy na pamiętniki chłopskie i robotnicze; opracował na tej podstawie 4-tomową pracę Młode pokolenie chłopów (1938), w której przedstawił kształtowanie się ruchów społecznych na wsi. Wprowadził do nauki i języka potocznego termin „awans społeczny”. Badał problematykę wychowania w ustrojach komunizmu i socjalizmu, a także szkolnictwo amerykańskie; interesował się rozwojem i kształtowaniem kultury amerykańskiej. Zainicjował w Polsce badania nad problematyką społeczną państw Afryki. W okresie stalinizacji nauki polskiej potępił przedwojenny dorobek polskiej socjologii, w tym swojego nauczyciela, Floriana Znanieckiego i poddał samokrytyce także własne prace. Aktywnie uczestniczył też w atakach na dziedzictwo szkoły lwowsko-warszawskiejA. Lochmatow, Public knowledge in cold war Poland : scholarly battles and the clash of virtues, 1945-1956, New York : Routledge, 2024, s. 174, 187.. W połowie lat 50. domagał się odejścia od marksistowskich metod uprawiania nauki. Redagował pisma „Przegląd Socjologiczny” (1948–1979), „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych” (1950–1956), „Myśl Filozoficzna” (1951–1957), „Nauka Polska” (1953–1957), „Kultura i Społeczeństwo” (1957–1966, 1970–1979). W 1949 roku był delegatem Krajowej Rady Obrońców Pokoju na Kongres Obrońców Pokoju w ParyżuTrybuna Robotnicza, nr 92 (1481), 9 kwietnia 1949, s. 1.

Życie prywatne Był ojcem chemika Grzegorza i fizyczki Katarzyny, profesorów Uniwersytetu Warszawskiego.

Ordery i odznaczenia

Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1949)Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 lipca 1949 r. w sprawie nadania Orderu „Sztandar Pracy” () „za zasługi położone dla Narodu i Państwa w dziedzinie oświaty, nauki, kultury i sztuki”. Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (22 lipca 1951)Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 lipca 1951 r. o nadaniu odznaczeń państwowych () „za wybitną działalność naukową”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (19 sierpnia 1946)Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 19 sierpnia 1946 r. o odznaczeniach, na wniosek Ministra Oświaty, obywateli za zasługi położone na polu działalności oświatowej i kulturalnej () „za zasługi na polu działalności oświatowej i kulturalnej”. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi

Nagrody i wyróżnienia W 1948 został członkiem korespondentem PAU, w 1952 członkiem rzeczywistym PAN. W latach 1952–1958 był zastępcą sekretarza naukowego PAN, 1968–1971 sekretarzem Wydziału I PAN, od 1968 przewodniczącym Komisji Badań nad Pamiętnikarstwem PAN. Uniwersytet Łódzki nadał mu doktorat honoris causa. W 1967 został uhonorowany Nagrodą im. Włodzimierza Pietrzaka za całokształt pracy naukowej i publicystycznej, w 1974 Medalem PAN im. Mikołaja Kopernika.

Do jego uczniów zaliczano m.in. Antoninę Kłoskowską i Kazimierza Żygulskiego. W 1980 Tygodnik Kulturalny ufundował nagrodę jego imienia, przyznawaną w zakresie socjologii literatury, literatury faktu i działalności społeczno-kulturalnej.

Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera B 39-2-7).

Publikacje Ogłosił ponad 700 prac naukowych, m.in.: Dewey jako pedagog demokracji (1927) Wielkość grupy społecznej a demokracja u Montesquieu (1927) Rodzina i szkoła a szersze grupy społeczne (1929) Wychowanie państwowe (1935) Parafia i szkoła parafialna wśród emigracji polskiej w Ameryce (1935) Tło socjologiczne pracy oświatowej (1935) Emigracja jako zjawisko społeczne (1936) Szkoła w społeczeństwie amerykańskim (1936) Klasa szkolna jako grupa społeczna (1938) Elementy socjologicznej teorii wychowania (1946–1947) Socjologia i historia inteligencji polskiej (1946) Socjologiczne założenia reformy wychowania (1946) Społeczna genealogia inteligencji polskiej (1946) Zasadnicze stanowiska we współczesnej socjologii polskiej (1946) O społeczny sens reformy uniwersytetów (1947) Społeczeństwo kapitalistyczne (1947) W sprawie studiów socjologicznych na uniwersytetach (1947) Społeczeństwo i wychowanie. Socjologiczne zagadnienia szkolnictwa i wychowania w społeczeństwie współczesnym (1948) Trzydzieści lat socjologii polskiej, 1918–1947 (1949) Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej (1958) The African Intelligentsia and the Birth of Nationalism in Black Africa (1961) Kultura amerykańska (1962) Społeczeństwo i szkolnictwo Stanów Zjednoczonych (1966) Kultura i naród (1968)

Przekłady Bronisław Malinowski; Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich; Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji; Warszawa, PWN, 1984 (razem z Andrzejem Waligórskim).

Przypisy

Bibliografia Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A–J, Wrocław 1983.

Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Członkowie Komitetu Nauk Filozoficznych PAN Kategoria:Członkowie Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Socjologicznego Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego Kategoria:Działacze Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej Kategoria:Harcerze w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Pracownicy Instytutu Filozofii i Socjologii PAN Kategoria:Pracownicy Instytutu Śląskiego w Opolu Kategoria:Rektorzy Uniwersytetu Łódzkiego Kategoria:Urodzeni w 1904 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Łódzkiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wolnej Wszechnicy Polskiej Kategoria:Zmarli w 1979 Kategoria:Ludzie urodzeni w Rudniku (gmina Rudnik)