Łaska (gr. χαρις, charis, łac. gratia) – pojęcie religijne, w teologii chrześcijańskiej rozumiane jako dar udzielany człowiekowi przez Boga. Jego przyznanie nie jest związane z żadną zasługą, może dotyczyć życia duchowego lub materialnego i może być niezbędne do osiągnięcia niektórych celów religijnych.
W języku potocznym przez łaskę rozumie się wyświadczenie komuś przysługi, dobry czyn, którego nie miało się obowiązku spełnić.
Teologia katolicka thumb|230px|Augustyn z Hippony – jeden z czołowych teoretyków doktryny o Łasce Dział teologii dogmatycznej, którego przedmiotem jest łaska nazywa się charytologią.
Pojęcia ogólne Łaska jest uczestnictwem w wewnętrznym życiu Trójcy Świętej. Jest darem danym darmo z inicjatywy Boga. Ma charakter nadprzyrodzony. Przerasta rozum, siłę i wolę człowieka. Przez łaskę Bóg się objawia i udziela. Łaska oczyszcza z grzechu i uświęca. Łaska wspomaga powołanie i usprawiedliwia.
Łaska może być habitualna, czyli być trwałym uzdolnieniem do życia zgodnie z powołaniem, albo może być aktualna, czyli być darem interwencyjnym, wspierającym nawrócenie lub uświęcenie.
Przez sam chrzest człowiekowi udzielona jest łaska uświęcająca, która jest darem habitualnym, to znaczy takim, który w sposób trwały uzdalnia człowieka do świętości i życia mocą Bożej miłości.
W sakramentach Bóg udziela łaski sakramentalnej, czyli daru związanego z charakterem sakramentu.
Charyzmaty, jak też wszystkie inne uzdolnienia, są łaskami szczególnymi.
Problem łaski i wolności Łaska nie stoi w sprzeczności z wolnością i wolną wolą człowieka. Łaska jako wolny dar Boga domaga się wolnej odpowiedzi człowieka. Łaska uprzedza ludzkie czyny, ale nie pozbawia człowieka wolnej woli. Dla Boga czas jest trwającą aktualnością, dlatego choć ustanowił wybranych, w swojej decyzji uwzględnił wolność człowieka. Człowiek jest wolny w swych czynach. Bóg jest natomiast wolny w udzielaniu darów, do których należy życie nadprzyrodzone i zbawienie, które jest aktem miłosierdzia.
Historia sporów i doktryny Spory, które toczyły się w Kościele katolickim na temat łaski, dotyczyły przede wszystkim zależności pomiędzy łaską a wolną wolą człowieka. Przedstawione poniżej dokumenty nauczania Kościoła należą do najważniejszych wypowiedzi doktrynalnych.
Kontrowersja Pelagiańska, w której Pelagiusz wystąpił przeciw doktrynie łaski Augustyna. Pelagiusz twierdził, że człowiek ma swój los w swoim własnym ręku. Od postawy danej osoby zależy przezwyciężenie grzechu. W 418 r. papież Zozym listem zwanym Tractoria zatwierdził kanony XVI Synodu w Kartaginie potępiające tezy pelagiańskieZob. Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła (BF) 48-61, wyd. 3. poszerzone, I. Bokwa (red.), Poznań 2007 ; Denzinger-Schönmetzer, Enchiriodion Symbolorum (DS) 222-230. Indiculus (440) – (prawdopodobny autor: papież Leon I) – systematyzuje dotychczasowe nauczanie Kościoła. Lacidus kontra Faustus – Lacidus, powołując się na Augustyna, głosił predestynacjonizm, Faustus – przeciwnie, semipelagianizm. Wyznanie wiary Lacidusa (473) – dokument prywatny, ale znaczący historycznie. II Synod w Orange (Concilium Arausicanum; (3 lipca 529) – dyskusja sprowokowana przez Faustusa znalazła odpowiedź w kanonach synodu (redakcji Cezarego z Arles i papieża Feliksa IV), które potwierdzają umiarkowaną naukę AugustynaBF 91-118; DS 370-397. III Synod w Valence (855) – odrzuca naukę Jana Szkota Eriugeny, który głosił predestynację. Piotr Abelard – chciał przy pomocy logiki wyjaśnić zależność woli i łaski. Jego twierdzenia odrzucił w 1140 Synod w Sens. XV Sobór w Vienne (1311–1312) – odrzuca naukę begardów, twierdzących, że jedynie drogą kontemplacji można osiągnąć jedność z Bogiem. In agro dominico Jana XXII (1329) – przeciw Mistrzowi Eckhartowi, głoszącemu możliwość samodoskonalenia, aż do jedności z Bogiem (panteizm). Jan Wiclif i Jan Hus – głosili ścisłą predestynację. Potępieni z różnych powodów przez XV Sobór w Konstancji (1414–1418). Exsurge Domine Leona X (1520) – uznanie za heretyckie in globo 41 zdań z dzieł Marcina Lutra, który twierdził, że człowiek bez łaski jest zły i nie ma możliwości czynienia dobra. XIX Sobór trydencki – dwa dokumenty – Dekret o grzechu pierworodnym (1546) i Dekret o usprawiedliwieniu (1547) – systematyzują doktrynę o grzechu pierworodnym, o zbawczym dziele Chrystusa i o łasceBF 307-373. Wstęp. (...) Ów starodawny wąż, odwieczny wróg rodzaju ludzkiego, wśród licznego zła, którym trapiony jest Kościół Boży w naszych czasach, rozniecił nie tylko nowe, lecz także stare waśnie również o grzechu pierworodnym i jego środku zaradczym (...) Kan. 1. Jeśli ktoś nie wierzy, że pierwszy człowiek Adam, kiedy przekroczył w raju nakaz Boży, zaraz stracił świętość i sprawiedliwość, którą został obdarzony i przez to przestępstwo ściągnął na siebie gniew i oburzenie Boże, a dlatego także i śmierć, którą Bóg mu poprzednio zagroził, razem zaś ze śmiercią niewolę pod władzą tego, „który miał władzę nad śmiercią, to jest diabła” (Hbr 2,14), i przez winę tego przestępstwa cały Adam co do ciała i co do duszy zmienił się na gorsze – anathema sit (niech będzie wyłączony ze społeczności wiernych); Kan. 2. „Jeśliby ktoś twierdził, że grzech Adama jemu samemu tylko zaszkodził a nie jego potomstwu” i że otrzymaną od Boga świętość i sprawiedliwość, którą utracił, stracił dla siebie tylko, a nie dla nas również (...) anathema sit (N. 307-309); Por. DS 1510-1516. Michał de Bay (Bajus) – uznawał, że człowiek nie posiada wolności. Pius V w Ex omnibus affilitionibus (1567) odrzucił prawowierność twierdzeń. De auxiliis – wielki spór między jezuitami (moliniści) i dominikanami (tomiści) o skuteczność łaski. W 1607 Paweł V, nie rozwiązawszy sporu, wprowadził zakaz dyskusji na ten temat. Janseniusz – przypisywał większą rolę łasce niż woli człowieka i uważał, że człowiek nie może oprzeć się łasce. Innocenty X w Cum occasione (1653) potępia 5 zdań z Augustinusa. Antoine Arnauld i janseniści – próba obrony nauczania Janseniusza. Klemens XI w Unigenitus (1713) odrzuca jansenizm w całości. Humani generis Piusa XII (1950) – przypomina nauczanie soboru trydenckiego o darmowości łaski.
Teologia prawosławna Zarys zagadnienia W chrześcijaństwie wschodnim łaska jest rozumiana jako energie Boże, które dążą do przebóstwienia (gr. theosis, łac. deificatio) człowieka. Niestworzone energie są jedną z charakterystycznych zasad teologii Kościołów prawosławnych. Początki tej koncepcji sięgają Ojców Kościoła: Ireneusza, Atanazego, Grzegorza z Nazjanzu i Grzegorza z Nyssy, zwłaszcza zaś Cyryla Aleksandryjskiego; później zaś Pseudo-Dionizego, Maksyma Wyznawcę i Jana Damasceńskiego. Sformułowana została jednak ostatecznie przez bizantyjskiego mnicha Grzegorza Palamasa (1296–1359) i była praktykowana w tradycji hezychastycznejDariusz Bruncz, Między niebem a ziemią – Bóg i człowiek w teologicznej myśli prawosławia – część III, http://www.magazyn.ekumenizm.pl/content/article/20030121024834162.htm.
„Przebóstwienie oznacza zarówno proces przenikania, jak i stan przemienienia natury ludzkiej przez energie boskie działające w stworzeniach. Polega ono na wywyższeniu i uzdolnieniu całego człowieka do uczestnictwa w życiu Bożym, a więc na przezwyciężeniu elementu materialnego, jego uduchowieniu i obdarowaniu nieśmiertelnością oraz na przetworzeniu wszystkich władz duszy celem zjednoczenia z Bogiem. Pojęcie przebóstwienia dotyczy zatem ontycznego aspektu zjednoczenia między Bogiem a człowiekiem. Grecko-patrystyczna nauka o przebóstwieniu człowieka wyraża zatem tę zasadniczą prawdę, że ani natura Boża, ani natura człowieka nie są zamknięte w sobie. Transcendentny Bóg, posiadający całkowicie inną naturę, dobrowolnie udziela człowiekowi swego życia.”W. Hryniewicz, Teologia prawosławna o przebóstwieniu człowieka, w: W. Granat, Ku człowiekowi i Bogu w Chrystusie, t.1, TN KUL. Lublin 1972, 407.
Ostatecznym celem życia człowieka jest przebóstwienie. Wskutek niego człowiek nigdy nie traci swojej integralności, lecz przeciwnie, osiąga pełnię człowieczeństwa w Bogu. Można wskazać na trzy podstawowe elementy związane z nauką o przebóstwieniu:Wprowadzenie. Teologia i mistyka w tradycji Kościoła Wschodniego. W: Włodzimierz N. Łosski: Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 16. Realna różnica pomiędzy istotą Bożą i działaniem, czyli energiami. Nauka o stworzeniu człowieka na obraz i podobieństwo Boże. Dogmat Wcielenia w takiej formule, że „Bóg stał się człowiekiem, aby człowiek mógł stać się Bogiem.”
Różnica pomiędzy Bożą istotą a energiami „Prawosławny biskup Kallistos Ware postrzega powyższe rozróżnienie nie tylko jako „nieodłączną część wiary prawosławnej”, ale także jako „konsekwentne wyjaśnienie i dokończenie” klasycznej teologii trynitarnej.”Dariusz Bruncz, Św. Grzegorz Palamas – pomoc czy przeszkoda w dialogu ekumenicznym?, http://www.magazyn.ekumenizm.pl/content/article/2004060712591240.htm, 07.06.2004. Katolicy jednak kwestionują stwierdzenie Palamasa, że „podział ten jest „wewnątrzboską, ontologiczną dystynkcją”, analogiczną do rozróżnienia między trzema boskimi hipostazami (osobami)”.
Istota Boga, jego ousia, odróżnia się od energii, gr. energeia lub łac. actus, czyli jego działań w świecie. Istota Boga to Bóg jako Bóg. My nie mamy do niej żadnego dostępu, jest absolutnie transcendentna, całkowicie niepoznawalna, ponad wszelkimi pojęciami, nawet pojęciem bytu. Boża istota jest niezależna od czegokolwiek. Skoro jest niestworzona, to nie może być poznana przez jakiekolwiek stworzenia. Dlatego przekracza wszelką metafizykę. Św. Jan Damasceński stwierdza: „Wszystko co możemy powiedzieć pozytywnie o Bogu, objawia nie Jego naturę, ale jakieś rzeczy o naturze.” Konsekwencją niepoznawalności jest „pryncypialna niemożność wypowiedzenia tego, co niepojęte, [która] manifestuje się w cnocie zlęknionego, ale i pełnego uwielbienia, „milczącego mówienia” o Bogu. Język poznaje swoje granice i kruszy się przed każdą próbą zerwania zasłony apofatycznej mądrości.”Dariusz Bruncz, Między niebem a ziemią – Bóg i człowiek w teologicznej myśli prawosławia – część III, http://www.magazyn.ekumenizm.pl/content/article/20030121024834162.htm,
Na człowieka działa nie sama istota Boża, lecz niestworzone i nieodłączne od niej energie boskie, przez które Bóg objawia się stworzeniom i działa na nie. Energie te są związane z nauką o Trójcy: pochodzą od Ojca i udzielają się stworzeniom przez Syna w Duchu Świętym. Zjednoczenie z Bogiem, przebóstwienie jest związaniem się z tymi energiami, a nie z samą istotą Boga. Na wzór Trójcy Świętej jest to tajemnica jedności w różnorodności: człowiek–stworzenie łączy się w przebóstwiającym działaniu z niestworzonym Bogiem. „Łaska, czyli energie Boże, są obecne u samych podstaw bytu, są jego początkiem, ośrodkiem i celem.”Maksym Wyznawca, Capita Gnostica 1, 10. PG 90, 1087. Cyt. za: W. Hryniewicz, Teologia prawosławna o przebóstwieniu człowieka, w: W. Granat, Ku człowiekowi i Bogu w Chrystusie, t.1, TN KUL. Lublin 1972, 409. Używając języka katolickiego, łaska jest więc działaniem samego Boga, a nie jakiegokolwiek rodzaju bytem, który może być traktowany jako rzecz.
Dodać należy, że rozróżnienie to u Ojców Kościoła nie było traktowane tak absolutnie, jak przedstawia to Palamas: „U św. Grzegorza z Nazjanzu można zauważyć zgoła inne rozróżnienie. Grzegorz rozróżniał między energetyczną a istotową obecnością Ducha odpowiednio przed i po Pięćdziesiątnicy.”Dariusz Bruncz, Św. Grzegorz Palamas – pomoc czy przeszkoda w dialogu ekumenicznym?, http://www.magazyn.ekumenizm.pl/content/article/2004060712591240.htm,
Człowiek stworzony na Boży obraz i podobieństwo