thumb|Żaglowóz Simona Stevina z 1600 Historia motoryzacji – ogół dziejów, zjawisk i dokonań dotyczących idei, powstania oraz rozwoju pojazdów mechanicznych i napędowych (motoryzacja), na przestrzeni lat życia i działalności człowieka rozumnego.
Początki thumb|Pojazd Ferdynanda Verbiesta z około 1678 thumb|Ciągnik Nicolasa-Josepha Cugnota z 1769 thumb|Powóz parowy Richarda Trevithicka z 1803 Około 4000 lat p.n.e. ludzkość wynalazła koło, co przyczyniło się do powstania takich dziedzin życia społecznego, jak transport, logistyka czy komunikacja międzyludzka. Od tego momentu człowiek uzyskał zdolność do tworzenia i wykorzystywania do własnych celów pojazdów kołowych, napędzanych siłą zwierząt.
Pierwsze pisemne wzmianki o pojeździe samochodowym pochodzą z 215 p.n.e., a spisane zostały przez Herona z Aleksandrii. Dotychczas zachowała się księga „O budowie automatów” oraz „O budowie machin wojennych” i „O machinach, które siłą powietrza w ruch są wprowadzane”. W XIII wieku angielski mnich Roger Bacon prorokował, że „można by zbudować machiny zdolne poruszać (...) powozy jedynie za pomocą nauki i sztuki, bez pomocy istoty żywej”.
Poszukiwania nowego rodzaju napędu (1427-1678) W 1472 przedstawił opis maszyny wojennej, do której napędu wykorzystywany był wiatr na tej samej zasadzie działania, co w wiatrakach. Również Leonardo da Vinci zajmował się pojazdami napędzanymi bez użycia siły koni. Zaprojektował zamknięty wóz bojowy, który napędzany był siłą mięśni ośmiu osób znajdujących się w środku. Osoby te miały poruszać dźwignie znajdujące się we wnętrzu pojazdu i za pomocą przekładni korbowej napędzać koła jezdne. Każde koło miało być napędzane własnym mechanizmem, co można porównać do dzisiejszego mechanizmu różnicowego. W kilku projektach przez siebie stworzonych uwzględnił też napęd grawitacyjny, sprężynowy, jak również za pomocą pary wodnej. Prototyp tego pojazdu stworzony został w Memmingen w 1447, a drugi rok później koło Pirny w Saksonii. Do czasów dzisiejszych zachował się rysunek wykonany w 1558 przez .
Wcześniej, bo w 1459, pojawiły się jeszcze dwa projekty maszyn napędzanych bez pomocy zwierząt. Jeden z nich zaprojektowany był przez cesarza Maksymiliana. Przedstawiał pojazd w kształcie olbrzymiego koła o średnicy 6 metrów, na których osiach zamontowane były siedzenia dla pasażerów. Koła połączone były obręczą, po której chodzący ludzie napędzali maszynę. W tym samym roku powstał też drugi projekt nieznanego autora. Przedstawiał drewniany bogato zdobiony pojazd. Napędzany był przez idących z boku ludzi za pośrednictwem drągów i przekładni zębatych oraz osoby idące z tyłu, które oprócz tego, że napędzały pojazd, to dodatkowo sterowały tylnymi kołami.
Około 1678 flandryjski ksiądz Ferdinand Verbiest zaprezentował chińskiemu cesarzowi model pojazdu napędzanego parą.
Pierwsze pojazdy napędzane parą (1769-1830) thumb|Pojazd Siegfrieda Marcusa z 1889 thumb|Ford Model T z 1911 Jednak pierwszym udokumentowanym pojazdem napędzanym silnikiem cieplnym był parowy wehikuł francuskiego inżyniera wojskowego Nicolasa-Josepha Cugnota, zbudowany w 1769. Pojazd Cugnota przeznaczony do ciągnięcia dział był napędzany prymitywną, dwucylindrową maszyną parową, która umożliwiała jego ruch z prędkością zaledwie 4 km/h. Dlatego też pojazd ten nie doczekał się uznania ówczesnych ludzi i szybko odszedł w zapomnienie.
W 1801 angielski inżynier Richard Trevithick reaktywował ideę użycia maszyny parowej do napędzania pojazdu. Udoskonaliwszy maszynę parową, zastosował ją do napędu „lokomotywy drogowej” i jako pierwszy w świecie, w 1804 przejechał pomyślnie 150 km z prędkością 16 km/h, zabierając jednocześnie 12 pasażerów. Parowóz ten nie odniósł jednak sukcesu finansowego, i dlatego też często błędnie podaje się Rakietę George’a i Roberta Stephensonów jako pierwszy parowóz świata. Został on skonstruowany w 1829, właściwie była to udoskonalona wersja parowozów konstruowanych w poprzednich latach (pierwszą linię kolejowa George Stephenson uruchomił już w 1825). W Rakiecie zastosowano wielorurowy kocioł, który znacznie poprawił jej osiągi. Zbudowano ją głównie dla uczestnictwa w konkursie Rainhill Trials, którego zwycięska maszyna miała być używana przez . Rakieta zwyciężyła, ponieważ jako jedyna przetrwała wszystkie próby, a jej osiągi odpowiadały organizatorom. 15 września 1830 miał miejsce pierwszy śmiertelny wypadek w historii kolei – podczas oficjalnego otwarcia linii Liverpool – Manchester zginął William Huskisson.
Samochody
Kalendarium ok. 4000 p.n.e. – wynalezienie koła 1740 – najstarszy znany rysunek parowego działa samobieżnego 1769 – artyleryjski ciągnik parowy Nicolasa Cugnota 1801 – parowy trójkołowiec Richarda Trevithicka 1811 – angielski wynalazca wraz z opatentował konstrukcję parowozu z kołem zębatym poruszającym się po zębatej szynie biegnącej z boku torów 1825 – dyliżans parowy (omnibus) w Anglii 1827 – amerykański pojazd parowy Oshkosh Shomera i Farranda 1834 – dyliżans parowy we Francji 1865 – angielska ustawa Ustawa o czerwonej fladze, praktycznie zakazująca używania drogowych pojazdów parowych 1875 – pierwszy pojazd z silnikiem spalinowym – Siegfried Marcus, Wiedeń 1885 – pierwszy samochód, trójkołowy Benz Patent-Motorwagen Nummer 1 Carla Benza 1888 samochód ze skrzynią biegów – Carl Benz opona pneumatyczna – John Boyd Dunlop 1894 – we Francji odbył się pierwszy wyścig samochodowy z serii Grand Prix, na 126 km trasie Paryż – Rouen 1897 – Stanisław Grodzki uzyskał pierwsze prawo jazdy wydane w Warszawie, na prowadzenie samochodu Peugeot P-9 1904 – w Warszawie powstały omnibusy z silnikiem 1913 – taśma produkcyjna – Henry Ford 1919 – elektryczny rozrusznik silnika 1925 – hamulec hydrauliczny 1932 – automatyczna skrzynia biegów – F. Kreis, Niemcy 1947 – opona bezdętkowa 1954 – silnik Wankla
Historia motoryzacji w Polsce thumb|Asfaltowanie ulicy Chmielnej w Warszawie, około 1930 thumb|Autobus Ursus A w Warszawie, 1932 thumb|Policjant kieruje ruchem w Warszawie, listopad 1939 Początki motoryzacji w Polsce sięgają okresu sprzed I wojny światowej. W Warszawie w przededniu wybuchu wojny było zarejestrowanych 400 samochodów. Między poszczególnymi zaborami wyraźne były różnice w jakości dróg, jak i w zasadach ruchu drogowego (przykładowo w Austro-Węgrzech obowiązywał ruch lewostronny).
Po zakończeniu I wojny światowej w 1918 i odzyskaniu niepodległości przez Polskę władzę podjęły akcję likwidowania analfabetyzmu, który stał na przeszkodzie uzyskiwania kwalifikacji kierowców i mechanikówWielki Leksykon Uzbrojenia Wrzesień 1939, tom 29., wyd. 2014, s. 5. Wówczas na terenie kraju znajdowało się kilkaset samochodów osobowych i samochodów ciężarowych, zdobytych na niedawnych zaborcach. Koniec wojny spowodował podaż tańszego sprzętu z demobilu, przede wszystkim z Armii francuskiej i Armii amerykańskiej. W drugiej połowie 1919 wraz z Armią Hallera do kraju przyjechało prawie tysiąc pojazdów. W lutym 1921 samo Wojsko Polskie miało 4522 samochodyWielki Leksykon Uzbrojenia Wrzesień 1939, tom 29., wyd. 2014, s. 8 i 9.
W 1924 było w Polsce 7500 samochodów, w 1927 – 16 000Maja i Jan Łozińscy: W przedwojennej Polsce. Życie codzienne i niecodzienne, wyd. 2011, s. 188 i 218-219., w 1929 – 29 423Bogusław Wołoszański: Honor żołnierza 1939, wyd. 2010, s. 242., w 1931 – 27 000, w 1935 – 24 821. Pod koniec okresu międzywojennego liczba automobilów w Polsce wzrosła do ponad 40 000, co jednak nadal stawiało Polskę na dalekiej pozycji pod względem liczby samochodów (należy pamiętać, że wówczas około 70% wszystkich samochodów na świecie znajdowało się w USA). Na przeszkodzie rozwojowi motoryzacji stała bardzo słaba jakość ówczesnych dróg, jak też mała zamożność społeczeństwa, co wynikało z trudnej sytuacji gospodarczej po I wojnie światowej i wojnie polsko-bolszewickiej. Zaczęła się rozwijać komunikacja autobusowa, jednak kryzys gospodarczy w latach 1929–1935 spowodował pewien regres w motoryzacji; przykładem tego zjawiska może być liczba taksówek, która przed wybuchem II wojny światowej nie zdołała przekroczyć stanu z 1929.
Stan dróg w okresie po I wojnie światowej był fatalny, nienadający się do ruchu zmotoryzowanego. Istniała pewna liczba dróg utwardzonych, jednak były to drogi o nierównej powierzchni, z tzw. kocich łbów. Dopiero w 1928 na Śląsku rozpoczęto przebudowę dróg i stosowanie nawierzchni ulepszonych, a w 1931 w reszcie kraju. Do 31 grudnia 1937 wykonano 1018 km nawierzchni z kostki kamiennej, 951 km nawierzchni bitumicznych (asfaltowych i smołowych), 446 km nawierzchni z klinkieru, 189 km nawierzchni betonowych, 3 km nawierzchni z kostek drewnianych; łącznie 2607 km dróg. W 1938 przebudowano kolejne 350 km dróg, tak więc w końcu 1938 było w Polsce 2957 km dróg ulepszonych i przystosowanych do ruch samochodowegoWielki Leksykon Uzbrojenia Wrzesień 1939, tom 29., wyd. 2014, s. 9 i 10.
W drugiej połowie lat dwudziestych nastąpiło pewne ożywienie w motoryzowaniu, w wyniku zakładania licznych montowni zagranicznych firm motoryzacyjnych, takich jak Ford, Chevrolet, Praga-Oświęcim, Citroen. Jednak już w 1929 zaczął się wielki kryzys, a z nim ubożenie społeczeństwa, wycofywanie się kapitału zagranicznego i zamykanie montowniWielki Leksykon Uzbrojenia Wrzesień 1939, tom 29., wyd. 2014, s. 10 i 11. W czasie wielkiego kryzysu nastąpił regres cywilizacyjny i transport mechaniczny stracił „opłacalność” na rzecz transportu konnegoWielki Leksykon Uzbrojenia Wrzesień 1939, tom 29., wyd. 2014, s. 27.
W drugiej połowie lat dwudziestych wprowadzono w Warszawie sygnalizację świetlną, a w pewnym momencie liczba aut w stolicy osiągnęła stan 3500 sztuk. Znaki drogowe w Polsce pojawiły się w 1927, jednak prawidłowa jazda była wówczas egzekwowana jedynie w obrębie miastMaja i Jan Łozińscy: W przedwojennej Polsce. Życie codzienne i niecodzienne, wyd. 2011, s. 185.. Pierwsze stacje benzynowe w Polsce (zwane pompami) pojawiły się w 1924 w Warszawie (wcześniej benzynę kupowało się w aptekach i składach chemicznych). Na słabo zaludnionych, wielkich obszarach Kresów Wschodnich jeszcze w latach 30. rzadka sieć stacji benzynowych uniemożliwiała normalne korzystanie z samochoduMaja i Jan Łozińscy: W przedwojennej Polsce. Życie codzienne i niecodzienne, wyd. 2011, s. 182–183..
Zobacz też Przemysł motoryzacyjny w Polsce Prawo jazdy w Polsce
Przypisy
Bibliografia „Kronika Techniki” Wydawnictwo Kronika Marian B. Michalik, Warszawa 1992. Rostocki Aleksander Marian, „Historia starych samochodów”, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1988. Rostocki Aleksander Marian, „Kolekcja starych samochodów” Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1991.
Adolf Kuba, Jaroslav Hausman, „Dzieje samochodu”, Krajowa Agencja Wydawnicza, Katowice 1989.
Linki zewnętrzne Dziennik miłośnika starej motoryzacji Historia motoryzacji
Kategoria:Motoryzacja !