Kopalnia Węgla Kamiennego „Kleofas” – kopalnia węgla kamiennego w Katowicach, funkcjonująca w latach 1840–2004 w rejonie Załęża (dzielnica Osiedle Witosa).
Założona została przez górnośląskiego przemysłowca Karola Godulę pod nazwą „Cleophas” pochodzącą od imienia św. Kleofasa. Pierwotnie wydobycie w niej węgla prowadzono w latach 1840–1862 z rejonu późniejszej ulicy F. Bocheńskiego. W 1880 roku zakład kupiła spółka Georg von Giesches Erben, która zgłębiła nowe szyby w rejonie późniejszej ulicy Obroki. W 1974 roku kopalnię „Kleofas” połączono z kopalnią „Gottwald” w Dębie, a połączony zakład w latach 1974–1990 nosił nazwę Kopalnia Węgla Kamiennego „Gottwald”. W 1996 roku zakład połączono z kopalnią „Katowice” w Bogucicach pod nazwą Kopalnia Węgla Kamiennego „Katowice-Kleofas”. W 1999 roku wstrzymano wydobycie w Ruchu II – „Katowice”, a w 2004 roku w Ruchu I – „Kleofas”.
Historia Powstanie i działalność w latach 1840–1862 Kopalnia powstała w 1840 roku na terenie Załęża (od 1924 roku część Katowic). Została ona nadana pod nazwą „Cleophas” 15 lipca, a zatwierdzenie tego faktu przez władze centralne nastąpiło 21 lipca tego samego roku. Wniosek na jej nadanie zgłosił Karol Godula 25 września 1839 roku, w dzień wspomnienia w Kościele katolickim św. Kleofasa. Zostało mu nadanych 61 kuksów, pozostałe 61 kuksów nadano w ramach prawa do współudziału właścicielowi Załęża Loebelowi Freundowi, a z sześciu wolnych kuksów dwa nadano załęskiemu dominium, natomiast cztery Spółce Brackiej.
Wydobycie węgla kamiennego rozpoczęto już w 1840 roku z pola górniczego „Adam” na głębokości 12 m. Rok później wydobycie przerwano z uwagi na duży napływ wody.
Loebel Freund w 1842 roku sprzedał Załęże Karolowi Neumannowi, który jednocześnie stał się współwłaścicielem kopalni. 8 kwietnia 1845 roku jego udziały nabył Karol Godula, stając się jedynym właścicielem zakładu. Po jego śmierci w 1848 roku cały majątek przypadł pasierbicy Joannie Gryzik, która wniosła go jak swój posag w małżeństwo z Hansem Ulrichem von Schaffgotschem.
Do wydobycia węgla w kopalni „Cleophas” wrócono w 1855 roku. Prowadzono go z szybu „Bertold” głębokim na 12 m, co było możliwe dzięki oddaniu do użytku w tym samym roku szybu wodnego „Christoph”. W tym samym roku, 10 listopada zakład połączono z polami górniczymi i kopalniami: „Adam” (nadanie górnicze 27 stycznia 1841 roku), „Eva” (nadanie 30 listopada 1841 roku), „Jenny” (nadanie 20 lutego 1840 roku), „Joseph” (nadanie 17 lutego 1840 roku) i „Rinaldo” (nadanie 17 stycznia 1844 roku). 27 maja 1856 roku wyższy urząd górniczy zatwierdził wniosek o skonsolidowanie wszystkich nadań pod nazwą „Consolidirte Cleophas”.
Kopalnia w tym okresie znajdowała się po zachodniej stronie późniejszej ulicy F. Bocheńskiego w Katowicach, na wysokości szybu „Wschodniego II”. Węgiel z kopalni był rozwożony furmankami. W latach 1860–1862 kopalnia zaopatrywała w węgiel kamienny m.in. hutę „Baildon” oraz bogucicki sierociniec. 28 lutego 1862 roku kopalnia „Cleophas” została zamknięta.
Pod zarządem firmy Georg von Giesches Erben (lata 1880–1922) 14 lutego 1880 roku kopalnię „Cleophas” kupiła od Joanny Schaffgotsch za kwotę 1,35 mln marek spółka Georg von Giesches Erben. Nowy właściciel zaniechał wydobycia węgla kamiennego w dotychczasowym miejscu i przystąpił do drążenia szybów w Obrokach – przysiółku Załęża, w pobliżu torów kolejowych Kolei Górnośląskiej (linia Wrocław – Mysłowice), na polu górniczym „Rinaldo”. W 1881 roku rozpoczęto głębienie nowych szybów „Walter” (później „Fortuna II”) i „Recke” („Fortuna III”), a także zaprojektowano trzeci szyb – „Frankenberg” („Fortuna I”), którego głębienie rozpoczęto w 1891 roku. Przy tych szybach powstały osobne sortownie. W latach 1884–1885 zbudowano bocznicę kolejową.
Po sześciu latach od rozpoczęcia głębienia kopalni, w 1886 roku z poziomu 162 m na powierzchnię wyjechał pierwszy urobek węgla kamiennego.
Pierwsza tymczasowa zakładowa kotłownia została ukończona w 1882 roku. W 1887 roku wybudowano wodociąg odprowadzający wodę z kopalni „Cleophas” do Katowic, będący jednocześnie pierwszą tego typu instalacją w mieście. W 1888 roku przy kopalni powstała pierwsza przemysłowa elektrownia na Górnym Śląsku – wyposażona była w pięć generatorów o mocy 2,9 MW i dwa turbogeneratory o mocy 3,5 MW. Pod koniec lat 80. XIX wieku zaszła potrzeba budowy szybów wentylacyjnych z dala od szybów głównych. W tym celu w 1888 roku zaprojektowano szyb „Schwarzenfeld” (późniejszy „Szchwarzenfeld I”, a następnie „Wschodni I”). Został on zgłębiony do 1891 roku, osiągając poziom 110 m.
Pod koniec XIX wieku kopalnia była eksploatowana wraz z innymi polami górniczymi, które zostały do niej dołączone. Były to: „Christnacht” (nadanie 9 października 1855 roku), „Zur Gottes Gnade” (nadanie 24 października 1858 roku), „Beatenssegen II” (nadanie 2 maja 1891 roku), „Zum hohen Kreuz C” (nadanie 8 sierpnia 1904 roku) i „Kalina I”. Całkowita powierzchnia obszaru górniczego kopalni „Cleophas” wynosiła 9 km².
mały|Pomnik na zbiorowym grobie ofiar katastrofy z 1896 roku na cmentarzu przy ulicy Brackiej w Katowicach
W nocy z 3 na 4 marca 1896 roku wybuchł pożar, w wyniku którego zginęło 104 górników. Pogrzeb poległych górników odbył się 7 marca – wówczas proboszcz parafii św. Szczepana w Bogucicach ks. Ludwik Skowronek złożył uroczyste ślubowanie wybudowania kościoła w Załężu – kościół wotywny pw. św. Józefa został poświęcony w 1900 roku.
W 1900 roku w kopalni „Cleophas” pracowało 18 maszyn parowych i 94 konie pociągowe na dole. Załoga wynosiła wówczas blisko 2 tys. osób. W 1911 roku na poziomie 444 m prace rozpoczęły lokomotywy elektryczne ciągnące pociągi z węglem. W tym czasie dla pracowników funkcjonowała łaźnia z 224 prysznicami i 24 wannami, przy której ulokowano szatnię łańcuszkową z 1,5 tys. haków. Istniał także budynek wagi drobnicowej i cechownia z ołtarzem św. Barbary. Kopalnia posiadała także stację ratowniczą z 81 ratownikami w 18 zastępach.
W okresie I wojny światowej spadło zatrudnienie oraz wydobycie w kopalni „Cleophas” – z ponad 1 mln ton do 900 tys. ton węgla kamiennego. W miejsce górników zatrudniano kobiety, pracowników młodocianych i jeńców wojennych. W drugim półroczu 1917 roku górnicy z kopalni „Cleophas” przyłączyli się do strajku kopalń spółki Georg von Giesches Erben. Został on zdławiony siłą, lecz kolejny wybuchł 18 lipca 1918 roku. Zarząd kopalni zgodził się na częściowe ustępstwa, w tym na podniesienie stawek pracowników do tych obowiązujących w kopalni „Giesche” (późniejszy „Wieczorek”). 15 sierpnia 1919 roku podczas wypłaty pensji doszło do prowokacji Grenzschutzu, w której zginęło 7 robotników.
19 stycznia 1921 roku kopalnia Kleofas została połączona z polami: „Arcona Westfeld”, „Arcona Ergänzung”, „Arcona Fortsetzung” i „Christnacht Erganzung I”.
Lata międzywojenne i II wojna światowa mały|Kopalnia „Kleofas” w 1927 roku; po lewej stronie zdjęcia widoczna wieża szybowa szybu „Fortuna I”, a pośrodku dworzec kopalniany i sortownia|lewo
W 1922 roku kopalnia przeszła we władanie spółki akcyjnej Giesche, którą w 1926 roku przejęło konsorcjum z kapitałem amerykańskim.
W 1923 roku z kopalni, już wtedy pod nazwą „Kleofas”, w transporcie dołowym wycofano ostanie konie, a w latach 1923–1926 wybudowano linię kolei wąskotorowej o rozstawie szyn 650 mm łączącą szyb „Schwarzenfeld” („Wschodni”) z dwoma cegielniami. Zakład był także połączony linią kolejową 785 mm z kopalnią „Wujek”.
Kryzys gospodarczy oraz celowo prowadzona gospodarka rabunkowa spowodowały, iż kopalnię zamknięto 1 marca 1932 roku. Pomimo strajków i protestów zwolniono wówczas 2,2 tys. górników. Jednocześnie władze miejskie starały się zapobiec unieruchomieniu kopalni ze względu na położenie materialne ludności w Załężu, która utrzymywała się głównie z pracy w kopalni „Kleofas”, a także z uwagi na to, iż zamknięcie zakładu oznaczałoby duże zmniejszenie dochodów miasta. Zwolnieni z pracy górnicy rozpoczęli wydobywanie węgla z biedaszybów, które znajdowały się w rejonie Załęskiej Hałdy, nieopodal późniejszego kościoła pw. śś. Cyryla i Metodego. Sytuacja w przemyśle ciężkim polepszyła się dopiero w latach 1936–1939. Kopalnię „Kleofas” ponownie uruchomiono w styczniu 1938 roku, lecz praca odbywała się na jedną zmianę.
W okresie niemieckiej okupacji Polski w latach 1939–1945 zakład należał do spółki Giesche AG. Od 1943 roku dla kopalni pracowali robotnicy przymusowi (jeńcy i więźniowie), których umieszczono w obozie w pobliżu szybu „Schwarzenfeld I”, w rejonie późniejszej ulicy F. Bocheńskiego. W 1944 roku było ich 1,4 tys. W styczniu 1945 roku kopalnię opuściło niemieckie kierownictwo, które wstrzymało prace i próbowało zniszczyć zakład, czemu zapobiegła grupa kilku pracowników kopalni.
Lata powojenne mały|Ciepłownia przy kopalni „Kleofas”, widziana z ulicy Obroki (2011)
Pierwszym po wojnie kierownikiem zakładu został inż. Stanisław Białobrzeski, który przygotował wznowienie wydobycia, co nastąpiło 9 lutego 1945 roku. 3 marca tego samego roku kopalnia „Kleofas” przeszła na własność Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego.
Wzrost zapotrzebowania na węgiel kamienny w latach 50. XX wieku wymusił rozbudowę zakładu. Zmodernizowano urządzenia wyciągowe, a także zaczęto stosować podsadzkę hydrauliczną. Część wydatków przeznaczono na mechanizację urabiania i transportu węgla. W 1952 roku zainstalowano w kopalni pierwszy kombajn typu Donbas. W 1956 roku oddano do użytku nową łaźnię na 296 miejsc i lampownię na 1,1 tys. lamp. W 1959 roku zlikwidowano tory wąskotorowe prowadzące do otworów podsadzkowych, a dwa lata później przerwano połączenie wąskotorowe z kopalnią „Wujek”.
W latach 1957–1964 przy kopalni „Kleofas” funkcjonowały kopalnie upadowe „Kleofas I” i „Kleofas I”. W 1962 roku wydobyto z nich prawie 78 tys. ton węgla kamiennego.
lewo|mały|Zabudowa zamkniętej kopalni „Kleofas” od strony północno-zachodniej (2013)
1 kwietnia 1974 roku kopalnia „Kleofas” została połączona z kopalnią „Gottwald” (pierwotnie „Eminenz”, a następnie „Eminencja”) w Dębie, której zasoby były wtedy już na wyczerpaniu. Obydwa zakłady funkcjonowały pod nazwą Kopalnia Węgla Kamiennego „Gottwald”. Połączenie to przyczyniło się do kolejnego unowocześnienia zakładu. Modernizowano szyby „Fortuna” I, II i III, które otrzymały nowe nadszybia, maszyny wyciągowe i wieże szybowe. Powstała nowa kotłownia, a w 1975 roku rozbudowano urządzenia podsadzkowe. W 1975–1978 zmodernizowano zakład przeróbczy. Od 1984 roku kopalnia należała do Katowickiego Gwarectwa Węglowego.
W styczniu 1990 roku na wniosek załogi przywrócono historyczną nazwę zakładu – Kopalnia Węgla Kamiennego „Kleofas”. 1 lipca 1993 roku zakład wszedł w skład Katowickiego Holdingu Węglowego, którego wszystkie akcje posiadał Skarb Państwa. W 1996 roku zakład połączono z kopalnią „Katowice”, tworząc dwuruchową Kopalnię Węgla Kamiennego „Katowice”, której nazwę wkrótce zmieniono na Kopalnię Węgla Kamiennego „Katowice-Kleofas”. Połączony zakład dysponował polem górniczym o powierzchni 24,8 km².
mały|Tereny pokopalniane w 2015 roku
W 1999 roku wstrzymano wydobycie w Ruchu II – „Katowice”, a pięć lat później w Ruchu I – „Kleofas”. Decyzję o likwidacji kopalni podjęto 4 marca 2004 roku, głównie ze względu na duże zagrożenie tąpnięciami, a także z przyczyn ekonomicznych. Wydobycie zakończono w listopadzie tego samego roku. Załoga liczyła wówczas 800 osób, którym znaleziono pracę w innych zakładach Katowickiego Holdingu Węglowego.