thumb|Rondo Keksholmskie z pętlą tramwaju elektrycznego ok. 1910 thumb|Plac Unii Lubelskiej z pomnikiem Lotnika w latach 30. XX wieku. Po lewej kamienica Jana Łaskiego thumb|Rozbiorka stacji Warszawa Mokotów kolejki grójeckiej (1935) thumb|Plac w II połowie lat 40. XX wieku thumb|Widok z placu w kierunku wylotu ul. Bagatela (2018) thumb|Północna pierzeja placu, po lewej kamienica Kacperskich, po prawej kamienica Judy Wielburskiego (2021) Plac Unii Lubelskiej – zabytkowy plac w dzielnicy Śródmieście w Warszawie.

Położenie Plac leży na osi jednej z głównych arterii komunikacyjnych łączących Śródmieście z Mokotowem. Zbiegają się na nim ulice: od północy: Polna, Marszałkowska i al. Jana Chrystiana Szucha od wschodu: Bagatela od południa: Puławska i Klonowa od zachodu: Tadeusza Boya-Żeleńskiego

Nazwa Pierwotnie plac nazywany był rondem Mokotowskim, leżał bowiem na granicy gruntów wsi Mokotów. Ok. 1875 zaczął być nazywany Keksholmskim od nazwy położonych w pobliżu koszar Lejb-Gwardyjskiego Keksholmskiego Pułku. Obecną nazwę nadano w lipcu w 1919, w 350. rocznicę zawarcia unii lubelskiej.

Historia Plac został ukształtowany przed 1770 jako najdalej na południe wysunięty okrągły plac zaprojektowany w ramach tzw. założenia ujazdowskiego. W 1770 od południowego zachodu i południa został otoczony okopami Lubomirskiego.

W latach 1816–1818 w południowej części placu wzniesiono klasycystyczne rogatki Mokotowskie zaprojektowane przez Jakuba Kubickiego.

W 1881 z placu na Muranów poprowadzono pierwszą linię tramwaju konnego, a w 1908 – tramwaju elektrycznego. Na rondzie powstała pętla tramwajowa.

W 1892 w pobliżu placu (od strony ul. Chocimskiej) uruchomiono stację wąskotorowej kolejki dojazdowej – kolejki wilanowskiej. W 1898 po południowo-zachodniej stronie placu powstała stacja kolejki grójeckiej.

Na początku XX wieku plac zaczął być zabudowywany wysokimi, sześcio- i ośmiopiętrowymi kamienicami. Pomiędzy ul. Polną a ul. Marszałkowską wzniesiono kamienicę Kacperskich (1909–1913), kamienicę Wielburskiego między ul. Marszałkowską a al. Jana Chrystiana Szucha, kamienicę Adama Bromkego (1911–1912) leżącą pomiędzy al. Jana Chrystiana Szucha i ul. Bagatela oraz kamienicę Jana Łaskiego (1911–1912) położoną w rozwidleniu ulic Klonowej i Bagateli.

11 listopada 1932 na placu odsłonięto pomnik Lotnika dłuta Edwarda Wittinga, zniszczony przez Niemców w 1944. W 1967 jego kopia została ustawiona na skrzyżowaniu ulicy Żwirki i Wigury z Wawelską.

W 1935 stację kolejki grójeckiej przeniesiono na południe, w pobliże skrzyżowania ulicy Puławskiej z ulicą Odyńca, a w 1938 na Dworzec Południowy.

W 1936 przy placu (pod adresem ul. Polna 1) wzniesiono budynek Komendy Straży Ogniowej, w którym mieścił się także III oddział straży, przeniesiony tutaj z Nowego Światu 6. Przez wiele lat w budynku mieściła się Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej, a po przeniesieniu jej w 2016 do nowo wybudowanego obiektu przy ul. Domaniewskiej 40 jest on siedzibą Komendy Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej.

W ramach planowanej na Polu Mokotowskim Dzielnicy Marszałka Józefa Piłsudskiego przy placu miała powstać nowa siedziba Polskiego Radia. Wieżowiec zaprojektowany przez Bohdana Pniewskiego na osi ul. Puławskiej miał domykać perspektywę i tworzyć dominantę widokową od strony Mokotowa.

W 1940 plac Unii Lubelskiej znalazł się na granicy tzw. dzielnicy niemieckiej. W latach 1942–1944 na placu miała swój przystanek początkowy i końcowy okólna linia tramwajowa „0” przeznaczona wyłącznie dla Niemców.

W pierwszych dniach powstania warszawskiego plac był miejscem walk dywizjonu „Jeleń”. Został opanowany przez powstańców już 1 sierpnia, jednak dalsze ataki przeprowadzone na budynki w dzielnicy policyjnej zakończyły się niepowodzeniem – oddziały polskie zostały zmuszone do wycofania się, ponosząc ogromne straty. W odwecie Niemcy dokonali masowych mordów na polskich cywilach, rozstrzeliwując okolicznych mieszkańców m.in. na terenie ogrodu jordanowskiego przy ul. Bagatela. W trakcie i po powstaniu część kamienic znajdujących się przy placu oraz jeden domek rogatkowy zostały spalone.

W styczniu 1946 roku uruchomiono pierwszą w Warszawie linię trolejbusową „A” na trasie ulica Trębacka−plac Unii Lubelskiej.

W październiku 1948 w kamienicy Adama Bromkego (ul. Bagatela 14) otwarto pierwszy salon Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki z ofertą 180 czasopism z 30 państw.

W 1962 przy placu, w miejscu dawnej końcowej stacji kolejki grójeckiej, wzniesiono pawilon „Supersam”. W 2006 budynek został zburzony, a na jego miejscu w latach 2010–2013 wzniesiono centrum biurowo-handlowe Plac Unii.

W 1964 zakończono przebudowę węzła komunikacyjnego na placu − ruch tramwajowy skierowano przez jego środek, a ruch kołowy wokół ronda.

W 1999 (w 430. rocznicę zawarcia unii lubelskiej) na ścianie narożnej kamienicy przy ul. Bagatela 15 odsłonięto tablicę upamiętniającą unię lubelską ufundowaną przez społeczeństwo Lublina.

Ważniejsze obiekty Rogatki Mokotowskie Kamienica Judy Wielburskiego Kamienica Kacperskich Kompleks biurowo-handlowy Plac Unii

Obiekty nieistniejące Stacja Warszawa Mokotów

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Śródmieście Południowe Kategoria:Ujazdów (Warszawa) Kategoria:Zabytkowe place w Warszawie