Kopalnia Węgla Kamiennego „Wieczorek”

Kopalnia Węgla Kamiennego „Wieczorek” – kopalnia węgla kamiennego w Katowicach, funkcjonująca od 1883 (jako skonsolidowana kopalnia „Giesche”) do 2023 roku. Siedziba kopalni znajdowała się w dzielnicy Janów-Nikiszowiec, przy ulicy Szopienickiej 58.

Jej początki są związane z nadaniem pola górniczego „Morgenroth” 6 stycznia 1826 roku. W późniejszym czasie, od 1833 roku spółka Georg von Giesches Erben rozpoczęła proces skupowania kopalń i pól górniczych, tworząc 19 grudnia 1883 roku skonsolidowaną kopalnię „Giesche”. Przy kopalni powstały m.in. zabytkowe osiedla patronackie Giszowiec i Nikiszowiec. Pod tą nazwą zakład funkcjonował do 1945 roku – przemianowano ją najpierw na „Janów”, a rok później kopalni nadano nazwę „Wieczorek” – od imienia działacza komunistycznego i byłego górnika kopalni Józefa Wieczorka. Po 1989 roku w kopalni nastąpiły przemiany restrukturyzacyjne. 1 kwietnia 2017 roku kopalnia została przejęta od Katowickiego Holdingu Węglowego przez Polską Grupę Górniczą, natomiast 31 marca 2018 roku została ona przekazana Spółce Restrukturyzacji Kopalń w celu jej likwidacji, co nastąpiło 31 grudnia 2023 roku. Pozostałe złoża zostały udostępnione do eksploatacji sąsiedniemu zakładowi – kopalni „Staszic-Wujek”.

Historia Początki i konsolidacja do 1883 roku thumb|left|Staw Górnik – na wschód od niego znajdowała się nadana 20 grudnia 1788 roku kopalnia „Bergthal” Początki wydobywania węgla kamiennego z pół obecnej kopalni „Wieczorek” w rejonie Janowa, Roździenia i Szopienic pochodzą z XVIII wieku, kiedy to miejscowi kowale wydobywali węgiel kamienny na własne potrzeby. Ówczesne pruskie prawo górnicze, ustanowione w 1769 roku na obszarze Górnego Śląska, zaliczało węgiel kamienny do regaliów, dlatego też potrzebne było zezwolenie od władz górniczych na jego wydobywanie. Ówczesnym właścicielem ordynacji mysłowickiej, na których znajdują się obecne pola górnicze kopalni „Wieczorek”, była rodzina Mieroszewskich.

W 1781 roku kowale wydobywający na obszarze ordynacji mysłowickiej wystąpili do Mieroszewskiego z propozycją założenia kopalni, którego powstanie w późniejszym czasie notuje się na rok 1788. Wówczas to dziedzic ordynacji mysłowickiej Feliks Mieroszewski założył na terenach dóbr mysłowickich, na obszarze dzisiejszego Giszowca, pierwszy w tym rejonie zakład wydobywczy – kopalnię „Bergthal”. W kopalni wydobywany był węgiel kamienny z przerwami do 1823 roku.

W pierwszej połowie XIX wieku w rejonie granic Janowa, Roździenia i Szopienic odkryto wychodnie węgla kamiennego wysokiej jakości i o grubości pokładu wynoszącej trzy metry, na którym powstało pole górnicze nazwane „Morgenroth” („Jutrzenka”). 6 stycznia 1826 roku Urząd Górniczy w Brzegu nadał pole górnicze, a także wydał zgodę na budowę kopalni na tym terenie. Nadanie zostało zatwierdzone 31 stycznia 1826 roku, lecz wydobycie z niego rozpoczęto dopiero w 1835 roku, co ma związek z powstałą rok wcześniej hutą cynku „Wilhelmina” w Szopienicach, której właścicielem był koncern Georg von Giesches Erben. Pole to liczyło 100 ha i rozciągało się na południe od dzisiejszej ulicy Bagiennej (droga Katowice–Mysłowice). Pole to było eksploatowane bez przerwy aż do roku 1964. Tytuł własności kopalni obejmował 128 kuksów (udziałów). Po 61 kuksów należało do ostatniego ordynata mysłowickiego Aleksandra Mieroszewskiego i szychtmistrza Daniela Henryka Dalibora, po dwa udziały wolne otrzymali – właściciel gruntu, Górnośląska Spółka Bracka i specjalny fundusz przeznaczony na utrzymanie kościoła i szkół dla górników. Datę nadania pola górniczego „Morgenroth” przyjmuje się jako powstanie kopalni „Wieczorek”.

Spółka Georg von Giesches Erben od 1833 roku rozpoczęła proces zakupu udziałów do pola górniczego „Morgenroth” od pierwszych właścicieli kopalni. Pierwsze 92 kuksy spółka zakupiła 26 sierpnia 1833 roku, a ostatnie udziały górnicze na tym polu spółka wykupiła do 1871 roku, stając się jej jedynym właścicielem. W 1834 roku rozpoczęto wydobycie w tej kopalni w szybach o głębokości 19–24 metry. Od tego okresu spółka spadkobierców Gieschego dążyła do zakupu następnych, przyległych pól górniczych. W tym samym roku spółka kupiła kopalnię „Auguste”, a rok później wszystkie udziały w kopalni „Edwin”. Później wykupiono następne zakłady i pola górnicze, w tym położone na terenie Janowa: „Guter Albert” (udziały zakupiono w 1852 i 1865 roku) i pole górnicze „Teichmannshoffnung” (w 1865 roku, po potwierdzeniu w polu obecności węgla kamiennego), natomiast w Roździeniu pola górnicze: „Wildensteinssegen” i „Elfriede”.

Celem odwadniania kopalni „Morgenroth” w 1852 roku uruchomiono szyb „Croneck”, który został wyposażony w pompy parowe. W 1865 roku spółka nabyła kopalnię „Abendroth” w zamian za odstąpienie Thiele-Wincklerom pola górniczego „Progrell” o tej samej powierzchni. 9 sierpnia 1869 roku nadano spółce pole górnicze „Giesche” o powierzchni 0,55 km². Wydobycie na tym polu prowadzono od 1871 roku za pomocą pojedynczego szybu o głębokości 25 metrów. W 1869 roku spółka zakupiła również kopalnię „Vitus”, położoną na terenie obecnych Mysłowic. Wydobycie w niej prowadzono od 1877 roku. Do 1881 roku Georg von Giesches Erben wykupiła dodatkowo udziały w kopalni „Agnes Amanda”.

Dzięki działalności spółki Georg von Giesches Erben, związanej ze skupowaniem pól górniczych na terenie Janowa, Roździenia i Szopienic o łącznej powierzchni 842 hektarów, powstały korzystne warunki do utworzenia jednej, skonsolidowanej kopalni węgla kamiennego „Giesche”. Konsolidacja ta nastąpiła 19 grudnia 1883 roku przez połączenie jedenastu kopalń: „Abendroth”, „Agnes Amanda”, „Edwin”, „Elfriede”, „Giesche”, „Guter Albert”, „Auguste”, „Morgenroth”, „Teichmannshoffnung”, „Vitus” i „Wildsteinssegen”.

Lata 1883–1945 thumb|Budynek pierwszej elektrowni kopalni „Giesche” przy szybie „Kaiser Wilhelm” („Ligoń”), powstałej w 1905 roku; budynek znajduje się przy ulicy Szopienickiej 60 W pierwszym roku działalności jako skonsolidowany zakład wydobyto łącznie 755 tysięcy ton węgla kamiennego przy zatrudnieniu wynoszącym 2,5 tysiąca osób. W 1889 roku wydobycie w kopalni przekroczyło 1 mln ton, a rok później zaczęto głębić szyby: „Hulda” („Wilson”), „Kaiser Wilhelm” („Ligoń”) oraz „Arwerd” („Zbyszko”). W 1900 roku do kopalni przyłączono pole górnicze „Reserve”, utworzone w 1896 roku.

W 1900 roku wydobycie w kopalni „Giesche” wynosiło 1,4 mln ton węgla kamiennego, a zatrudnionych w zakładzie było wówczas 3,6 tysiąca osób. W tym okresie powstawały również nowe sortownie i pompownie, a przy szybie „Kaiser Wilhelm” w 1900 roku wybudowano kotłownię. W drugiej połowie 1909 roku przy szybie „Carmer” uruchomiono Elektrownię Świętego Jerzego.

thumb|left|Fragment bloku I osiedla Nikiszowiec od strony ul. Szopienickiej; siedziba dyrekcji kopalni „Wieczorek” Początek XX wieku był okresem prosperity w górnictwie węgla kamiennego na Górnym Śląsku. W związku z tym kopalnia „Giesche” rozpoczęła głębienie nowych szybów, a także sięgnęła po złoża w polu „Reserve”. W latach 1903–1910 wydrążono podwójny szyb „Carmer” (późniejszy szyb „Pułaski”) na głębokość 450 metrów. Wieża szybowa została wykonana ze stali, na szczycie którego zainstalowano dwie głowice połączone pod kątem 45 stopni. Koła linowe znajdowały się na dwóch poziomach. Maszynownia i cechownia przy szybie „Carmer” została zaprojektowana przez Georga i Emila Zillmannów, którzy są również autorami projektu sąsiedniego osiedla dla pracowników kopalni – Nikiszowiec. W latach 1904–1911 powstał szyb wentylacyjno-zjazdowy „Nickisch” (późniejszy szyb „Poniatowski”) o głębokości 400 metrów. Przy szybie wybudowano nadszybie, jednozastrzałową wieżę szybową i budynek maszynowni z elektryczną maszyną wyciągową. Naprzeciwko szybu „Nickisch”, na terenie osiedla Nikiszowiec w 1910 roku powstał budynek administracyjny kopalni „Giesche”, w której mieściła się też cechownia z łaźnią robotniczą i kotłownią. Dodatkowo wybudowano magazyn centralny, gmachy zakładowej straży pożarnej i górniczej stacji ratowniczej oraz dom dla samotnych górników z kantyną i świetlicą.

Skonsolidowana kopalnia „Giesche” w 1910 roku dzieliła się na trzy pola eksploatacyjne: Wildsteinssegen-Północ, Wildsteinssegen-Południe i Morgenroth. Dnia 6 stycznia 1914 roku spółka spadkobierców Gieschego otrzymała zezwolenie na uruchomienie kolejki wąskotorowej do przewozu pasażerów na odcinku Giszowiec – Szyb „Carmer” („Pułaski”). W 1920 roku przedłużono trasę do Szopienic – Szyb „Wojciech”. Nazywano ją potocznie Balkan lub Balkan Ekspresem, prawdopodobnie od nazwy pociągu ekspresowego kursującego między Berlinem a Konstantynopolem. Przejazd kolejką był bezpłatny dlatego korzystali z niej także inni mieszkańcy. Samo zaś osiedle Giszowiec zostało wybudowane dla pracowników kopalni „Giesche” w koncepcji miasta-ogrodu w latach 1907–1910.

thumb|Szyby „Richthofen” („Wilson I”) i „Hulda” („Wilson II”) kopalni „Giesche” około 1915 roku Do wybuchu I wojny światowej kopalnia „Giesche” posiadała łącznie 17 szybów. W 1919 roku pola górnicze kopalni wynosiły łącznie prawie 2,7 tysiąca hektarów. W trakcie I wojny światowej powołano do wojska najbardziej doświadczonych górników, co spowodowało zmniejszenie wydobycia w zakładzie. W ich miejsce zatrudniani byli młodociani pracownicy i pracujące na powierzchni kobiety, a w późniejszym czasie prace rozpoczęli jeńcy wojenni. W październiku 1915 roku pracowało ich 853, natomiast w styczniu 1917 roku było ich około 2,2 tys. W latach 1914–1916 przy szybie „Carmer” powstało na poziomie 50 metrów podszybie, a do głębokości 450 metrów pogłębiono szyby „Richthofen” i „Hulda”. W 1917 roku na polu „Agata” rozpoczęto prace nad głębieniem szybu „Ostschacht” („Wschodni”), a także ze względu na plany eksploatacji pola „Reserve” zaczęto budować szyb „Sudschacht” (szyb „Południowy”), lecz z powodu braku funduszy w 1918 roku prace budowlane nad tym szybem przerwano.

W związku z pogarszającą się sytuacją materialną pracujących w zakładzie górników, w dniach 8–11 września 1916 roku w kopalni doszło do strajku. Górnicy biorący udział w proteście domagali się podwyżki zarobków oraz poprawy zaopatrzenia w żywność. Strajk zakończył się częściowym sukcesem – władze kopalni umożliwiły zakup dodatkowych produktów spożywczych. W lipcu 1918 roku doszło do kolejnego strajku. Górnicy wówczas dodatkowo zaczęli się domagać skrócenia czasu pracy. Wybuch strajku doprowadził do militaryzacji kopalni, a protestujących poddano represjom. Pomimo tego, od 1 października 1918 roku wprowadzono w kopalni ośmiogodzinny dzień pracy.

13 sierpnia 1919 roku górnicy kopalni „Giesche” przyłączyli się do trwającego od dwóch dni strajku generalnego na Górnym Śląsku. W tym czasie doszło do wybuchu I powstania śląskiego. W rejonie kopalni również trwały potyczki – Niemcy 18 sierpnia 1919 roku podjęli nieudaną próbę i zainstalowania ciężkiego karabinu na hałdzie w pobliżu szybu „Richthofen” („Wilson I”). 2 maja 1921 roku robotnicy kopalni przyłączyli się do strajku większości górnośląskich zakładów, a w nocy z 2 na 3 maja tego samego roku doszło do wybuchu III powstania śląskiego. Rejon kopalni został opanowany przez powstańców bez walki w pierwszym dniu powstania.

thumb|left|Szyb „Carmer” („Pułaski”) kopalni „Giesche” w latach 30. XX wieku