Biegi narciarskie (także: biegi płaskie, dla odróżnienia od całkowicie innej dyscypliny zimowej – biegów zjazdowych) – sport zimowy popularny w krajach z rozległymi zaśnieżonymi terenami, głównie w północnej Europie oraz Kanadzie. Popularność tego sportu szybko rośnie także w Stanach Zjednoczonych, Rosji, Polsce i krajach Europy Środkowej.
Biegi narciarskie wraz ze skokami narciarskimi oraz kombinacją norweską (połączenie biegów i skoków) należą do rodziny sportów narciarstwa klasycznego. Biegi stanowią również element narciarskiego biegu na orientację, triatlonu zimowego oraz biathlonu.
Współczesne biegi narciarskie wyodrębniły się z pierwotnego narciarstwa rozumianego jako jeden ze sposobów przemieszczania się w terenie pokrytym śniegiem. Współcześnie realizujące tę ideę narciarstwo biegowe uprawiane poza specjalnie przygotowanymi trasami nazwane zostało narciarstwem backcountry (zwanym także narciarstwem przełajowym lub turystycznym).
Biegi jako hobby i sport thumb|Przygotowane trasy biegowe Biegi narciarskie wiele osób uprawia jako „piesze wycieczki na nartach”, zmagając się ze szlakami o różnych długościach i stopniach trudności. Niektórzy narciarze pokonują dłuższe trasy, wykorzystując namioty i sprzęt turystyczny, podczas gdy inni biegają na stosunkowo krótkich szlakach, utrzymywanych przez kurorty narciarskie.
W sporcie biegi narciarskie są jedną z trudniejszych konkurencji wytrzymałościowych, angażującą wszystkie główne partie mięśni. Sport ten, obok wioślarstwa i pływania prowadzi do spalania największej ilości kalorii w jednostce czasu. Nowoczesne zawody w biegach narciarskich dostosowane są do wymagań publiczności. Pierwszą tego typu zmianą było wprowadzenie konkurencji sprinterskich w Pucharze Świata w biegach narciarskich, zimowych igrzyskach olimpijskich oraz na mistrzostwach świata. Później powstały biegi ze startu wspólnego, sprinterskie, pościgowe i sztafetowe.
Konkurencje sportowe i ich dystanse (zimowe igrzyska olimpijskie, mistrzostwa świata w narciarstwie alpejskim i klasycznym, Puchar Świata, zawody FIS):
sprint indywidualny i drużynowy: 1-1,8 km bieg ze startu interwałowego: 10 km skiathlon: 10 km techniką klasyczną, 10 km techniką łyżwową (dowolną) sztafeta: 4 x 7,5 km bieg ze startu wspólnego: 50 km Dla Pucharu Świata odległości ustalane są co roku.
Do 2022 dystanse w konkurencjach były różne dla kobiet i mężczyzn.
Zawody w biegach thumb|Biegi narciarskie (techniką dowolną) w Einsiedeln, Szwajcaria Współcześnie funkcjonuje kilka typów zawodów w biegach narciarskich, w skład których wchodzą biegi różnego typu i długości, włączając w to również biathlon, będący połączeniem biegów narciarskich i strzelania do celu.
Zimowe igrzyska olimpijskie, mistrzostwa świata w narciarstwie klasycznym oraz zawody Pucharu Świata (wraz z Holmenkollen ski festival) skupiają czołówkę zawodników. Występują także biegi specjalne, na różnych dystansach, tzw. maratony narciarskie, np. Bieg Wazów w Szwecji, Birkebeinerrennet w Norwegii, Canadian Birkie w Kanadzie i Tug Hill Tourathon w Stanach Zjednoczonych.
Techniki biegu w tych wyścigach mogą być używane zamiennie lub, w przypadku tzw. biegów łączonych, dwie techniki są używane w biegu (ze zmianą sprzętu w połowie dystansu).
Pomimo swej nazwy, Canadian Ski Marathon nie jest wyścigiem. Uczestnicy wybierają dystans i starają się go ukończyć (maksymalnym dystansem jest 160 km, co czyni ten maraton najdłuższym biegiem na świecie). Największym zaszczytem jest otrzymanie nagrody Coureur de Bois Gold przyznawanej tym, którzy pokonali cały dystans, spędzili noc w namiotach, oraz przynieśli ze sobą całe wyżywienie i sprzęt.
Historia thumb|Mieszkanka Laponii lub bogini według Olausa Magnusa thumb|John Bauer, Biegacze w śnieżycy thumb|Trasy biegowe w Gatineau Park, Quebec Biegi narciarskie zostały zapoczątkowane w krajach Półwyspu Fennoskandzkiego w czasach prehistorycznych. Były one nadal szeroko praktykowane w XIX wieku jako sposób transportu podczas zimy. Polowania na łosie, jelenie i inne zwierzęta odbywały się właśnie na nartach. Obecnie prawie każdy mieszkaniec krajów z bogatymi tradycjami narciarskimi, takich jak Norwegia, Szwecja, Finlandia i Estonia, używał, bądź regularnie używa nart biegowych.
Natomiast w Ameryce Północnej myśliwi i zbieracze, którzy potrzebowali wolnych rąk by móc chodzić po głębokim śniegu w lasach, używali rakiet śnieżnychSaur, Lasse (1999), Norske ski - til glede og besvær, 22 (in Norwegian), Alta: Høgskolen i Finnmark, Avdeling for fritids- og kulturfag, s. 136, . Narty były używane sporadycznie przez Indian, którzy pokonywali podobne odległości jak Skandynawowie. Do rozwoju biegów narciarskich przyczynili się tam norwescy emigranci Snowshoe Thompson i Jackrabbit Johannsen.
Do Polski zorganizowane narciarstwo biegowe dotarło na przełomie XIX i XX wieku. W szerzeniu tego sportu największe zasługi mają Józef Schnaider w Karpatach Wschodnich i Stanisław Barabasz w Tatrach. W 1919 powstał Polski Związek Narciarski.
W takiej formie narciarstwo było stosowane przez zwiadowców. Wszystkie armie państw skandynawskich posiadały specjalnie wytrenowaną do biegów narciarskich piechotę na operacje zimowe. Narty dawały ważną podczas wojny zimowej mobilność, która pozwalała na pobicie dużej armii Sowietów przez małe grupy Finów. Podobne taktyki były w przeszłości stosowane wielokrotnie także przez Finów i mieszkańców Karelii. Dawne wojska narciarskie były wyposażone w kusze i kijki narciarskie posiadające zaostrzone końce.
Tradycyjnie całe wyposażenie było wyrabiane z naturalnych materiałów: drewniane narty i bambusowe kijki ze skórzanymi paskami. Stosowanym obuwiem były wytrzymałe, skórzane buty z wąską podeszwą. Wiązania ewoluowały od prostych pasków zrobionych z cienkich, skręconych, drewnianych nici, poprzez wiązania na zatrzaski z przodu i z tyłu buta aż do szczurzych pułapek z zatrzaskami z przodu buta i wielu innych, różnych, nowoczesnych zapięć.
Pierwsze zawody w biegach narciarskich (oraz w narciarstwie zjazdowym i skokach narciarskich) były organizowane już w połowie XIX wieku, w Norwegii. Od 1922 istnieje jeden z najbardziej znanych maratonów narciarskich, Bieg Wazów. W latach 70. zaczęto organizować masowe biegi narciarskie, w których uczestniczyli zarówno zawodowcy, jak i amatorzy. W 1981 powołano Worldloppet, organizację skupiającą największe narciarskie biegi masowe na świecie.
Sprzęt Narty i kijki
Narty biegowe są długie i cienkie. Wykorzystują one dla zwiększenia prędkości ciężar biegacza. Zazwyczaj narty te mają około 2 metrów długości, 5 cm szerokości przy wiązaniu, i od 1 do 4 cm szerokości w różnych miejscach narty. Są one przystosowane do wzrostu i wagi biegacza, w zależności od wyglądu i celu przeznaczenia.
Podobnie jak w narciarstwie alpejskim biegacze narciarscy mają ze sobą dwa kijki, zazwyczaj wykonane z aluminium lub włókna szklanego. Droższe kijki są produkowane z włókna węglowego lub innego mocnego i lekkiego materiału. Kijek posiada kolec na końcu, stabilizujący jego położenie podczas biegu, oraz mały dysk z tworzywa sztucznego mający zabezpieczać przed zbytnim zagłębieniem się kijka w śniegu.
Na swobodny ruch pięty podczas biegu pozwalają wiązania zamocowane do czubka buta narciarskiego. Sprzęt różni się w zależności od techniki. Kijki używane podczas biegu techniką łyżwową są zazwyczaj dłuższe niż te używane w technice klasycznej, powinny sięgać biegaczowi do podbródka lub do oczu (w zależności od jego upodobań). Długość takiego kijka można obliczyć mnożąc wzrost narciarza przez 0,7. Kijki wyższej klasy dodatkowo posiadają wyprofilowany uchwyt, kijki prawy i lewy różnią się wówczas od siebie.
Wiązania i buty thumb|Wiązania SNS oraz buty wyprodukowane przez firmę Salomon W odróżnieniu od narciarstwa alpejskiego, w biegach nie wszyscy producenci stosują jeden standard. W efekcie nie każdy but biegowy pasuje do każdego wiązania.
Obecnie na rynku występują 4 systemy wiązań: NNN (New Nordic Norm) SNS (Salomon Nordics System) Profil SNS Propulse SNS Pilot
W systemach NNN i SNS jest stosowana grupa wiązań BC (backcountry). W tego typu wiązaniach fragment buta w wiązaniu jest szerszy oraz pasek przy czubku buta jest dłuższy i grubszy, co daje większą stabilność i szybkość oraz zmniejsza ruchy buta na boki. Te czynniki są szczególnie ważne podczas używania sztywniejszych butów i cięższych nart stosowanych w bieganiu backcountry.
Różni producenci wytwarzają inne systemy, sportowcy muszą dobierać systemy wiązań do rodzaju butów, a podczas zmiany obuwia ich wybór jest ograniczony przez system posiadanego zapięcia.Ta różnorodność systemów wiązań, z których żadne nie są zgodne z pozostałymi, jest źródłem frustracji biegaczy.
Nordic Norm 75 mm Wiązania NN75 (Nordic Norm 75 mm), zawierające trzy niewielkie bolce w podstawie pojawiły się w 1971. Niektóre typy wiązań posiadały także kable. Były one niegdyś bardzo popularne. Wcześniej używane było klasyczne wiązanie z 1927. Wiązania tego typu charakteryzują duża trwałość i odporność na uszkodzenia. Są one jednak bardzo ciężkie i nie wykorzystują całej energii wkładanej w bieg na ruch narty; dlatego nie są popularne w biegach narciarskich. Stosuje się je już tylko w technice backcountry i w bieganiu telemarkiem.
New Nordic Norm Rottefella rozwinęła wiązania NNN i zezwoliła na produkcję tego typu wiązań firmom: Rossignol, Madshus, Atomic oraz, począwszy od 2007 także austriackiemu Fischerowi. Wśród wiązań tego typu znajdują się wiązania BC (backcountry), wiązania R3 Skate do stylu łyżwowego, R3 Classic do stylu klasycznego oraz R4 NIS (Nordic Integrated System).
W systemie NIS wymagane są narty ze stale połączoną płytą montażową. Pozwala to na przymocowanie wiązania bez użycia połączeń śrubowych, dzięki temu narciarz może łatwiej ustawić pozycję wiązania uwzględniając środek ciężkości narty, co jest przydatne w różnych warunkach śniegowych. Buty dla systemu NNN są produkowane przez Alpina Sports, Madshus, Rossignol oraz, od 2007, także przez austriackiego Fischera. Wiązania typu R3 i R4 są używane przez zawodników Pucharu Świata używających systemu NNN. Wszystkie wiązania systemu NNN posiadają dwie podłużne krawędzie, które wystają od spodu wiązania, wpasowaują się w nie z odpowiednie żłobienia w bucie.
Różnice pomiędzy systemami SNS i NNN są niemal niezauważalne dla zwykłego biegacza. Wybór wiązania zależy więc głównie od tego, które wiązania pasują do posiadanego obuwia.
Wiązania R4 NIS (Nordic Integrated System), wykonywane przez Rottefella i Rossignola są nowszą wersją wiązań New Nordic Norm. Są one zgodne z każdą parą butów NNN, ale mogą być używane wyłącznie z nartami mającymi stale połączoną płytę montażową, produkowanymi tylko przez firmy Rossignol, Madshus i Fischer. Wiązania NIS weszły na rynek w 2005.
Salomon Nordic System Profil thumb|Wiązania SNS Profil firmy Salomon Wiązania SNS (Salomon Nordic System) są produkowane przez firmy Salomon i Fischer. Buty zgodne z tym systemem wiązań są wyrabiane przez Salomon, Atomic oraz One Way. Wiązania SNS Profil są używane zarówno do techniki łyżwowej, jak i klasycznej. W przeciwieństwie do wiązań SNS Pilot, w systemie Salomona występuje jedna, szeroka prowadnica z przodu podeszwy. Wiązania typu Pilot są wykorzystywane przez wielu różnych biegaczy w Pucharze Świata. Buty Profil pasują wyłącznie do wiązań Profil (nie pasują do wiązań Pilot). Buty Pilot można natomiast stosować również ze standardowymi wiązaniami Profil.
Salomon Nordic System Pilot