15px Artykuł zawiera tekst broszury autorstwa Rafała T. Prinke pt. Madżong – gra chińskich filozofów (za zgodą autora). thumb|Zestaw do gry w madżonga
Madżong (inne spotykane pisownie: mahjong, mah jong, mahjongg; chin. trad. 麻將, chin. upr. 麻将, pinyin: májiàng; kant. 麻雀, jyutping: maa4 zoek3; jap. 麻雀, Hepburn: mājan) – pochodząca z Chin gra dla czterech graczy. W grze wykorzystuje się specjalny komplet 144 kamieni podobnych nieco do stosowanych przy grze w domino, ale podzielonych na grupy w sposób podobny do kolorów w kartach i tworzące kilka innych grup – Wiatry, Smoki oraz Kwiaty i Pory Roku. Gra początkowo była zaplanowana jako hazardowa, gra się też towarzysko. Istnieją różne wersje zasad z mniejszym albo większym znaczeniem elementu losowego.
W wielu krajach odbywają się turnieje madżonga, w związku z czym powstało bardzo wiele różnych zestawów zasad: kilka typów chińskich, japońskie, brytyjskie, europejskie, amerykańskie i inne. W tym artykule skupiono się na zasadach brytyjskich, ponieważ są one najściślejsze i nie wprowadzają nowych zasad, a jedynie stosują te używane w Chinach przed 1920, kiedy to gracze amerykańscy zaczęli wymyślać rozmaite nowe układy specjalne kamieni.
Kamieni używa się także do wróżenia – są dwie metody: Mała i Wielka, z których ta druga jest bardzo skomplikowana.
Reguły gry Kamienie Tradycyjnie zestaw stu czterdziestu czterech kamieni do madżonga jest wykonany z kości słoniowej lub bawolej i drewna bambusowego, lecz dzisiaj spotyka się najczęściej komplety z tworzyw sztucznych — są one łatwiejsze i tańsze w wyrobie, a także bardziej odporne na uszkodzenia. Z jednej strony każdego kamienia znajdują się odpowiednie oznaczenia w różnych kolorach, w zależności od rodzaju kamienia. Wymiary kamieni mogą być bardzo różne, najczęściej jednak wynoszą 30×20×10 mm. Kolory Zasadnicza część kompletu dzieli się na trzy kolory (jak już napisano wyżej, nie chodzi o barwę, lecz kolory w sensie tych karcianych): bambusy, monety oraz znaki, wyrażające wartości od 1 do 9. Każdy kamień występuje w grze w czterech kopiach, zatem każdy kolor składa się z 36 kamieni (9×4).
Bambusy i monety przedstawiają odpowiednią, zależnie od numeru, liczbę patyczków bambusowych i krążków, przy czym 1 Bambus oznaczony jest zazwyczaj obrazkiem wróbla lub ryżowca, rzadziej młodego pędu bambusa. Kamienie wchodzące w skład znaków oznaczane są zaś chińskimi liczebnikami od 10 000 do 90 000 (1 znak – 10 000, 2 znaki – 20 000 itd.).
Wiatry Kolejne kamienie symbolizują cztery wiatry. Każdy z nich jest oznaczony chińskim znakiem i literą łacińską (zgodnie z nazewnictwem ang.): E, 🀀, 東 – wschodni (dōng); S, 🀁, 南 – południowy (nán); W, 🀂, 西 – zachodni (xī); N, 🀃, 北 – północny (běi). Razem kamieni w tej grupie jest 16 (4×4).
Smoki Kamienie oznaczające trzy smoki – Czerwonego (🀄, Zhōng, 中), Zielonego (🀅, Fā, 發) i Białego (🀆, Bái, 白) – są łatwe do rozpoznania po kolorze chińskiego znaku. Biały Smok jest albo pusty (bez żadnego oznaczenia), albo na jego kamieniu widnieje niebieski kontur. Ponownie — każdy smok ma cztery kamienie.
Kwiaty i Pory Roku Cztery kamienie oznaczone liczbami w kolorze zielonym (Kwiaty) i cztery z liczbami czerwonymi (Pory Roku) nie biorą właściwie czynnego udziału w grze, mogą jednak dać posiadaczowi cenne punkty dodatkowe.
Na kamieniach przedstawiających kwiaty widnieją stylizowane obrazki: 🀢 śliwy, 🀣 orchidei, 🀥 chryzantemy i 🀤 bambusa, obrazki Pór Roku (🀦 wiosna, 🀧 lato, 🀨 jesień, i 🀩 zima) są natomiast bardzo różne – w zależności od zestawu.
Kiedy gracz dostanie w grze jeden z tych ośmiu kamieni, natychmiast wykłada go na stole przed sobą obrazkiem do góry i bierze kamień zastępczy z części muru zwanej Przedziałem Kongów albo Martwym Murem.
Kamienie oznaczone numerem 1 odpowiadają Wiatrowi Wschodniemu, 2 – Południowemu, 3 – Zachodniemu, 4 – Północnemu. Zdobycie własnego Kwiatu lub Pory Roku daje podwojenie liczby punktów gracza z danego rozdania.
Kości Do rozpoczęcia gry potrzebne są dwie kości (sześcienne). Tradycyjne kości chińskie mają 1 i 4 czerwone, a pozostałe liczby czarne, lecz można użyć równie dobrze jakichkolwiek sześciennych kości do gry. Żetony Ponieważ madżong jest również grą hazardową, czasem w grze stosuje się tradycyjne chińskie żetony – pałeczki z wartością oznaczoną kropkami. Zwykle na początku gry każdy z graczy otrzymuje żetony o łącznej wartości 2000 punktów. Bardziej praktyczne, choć mniej egzotyczne, wydaje się jednak prowadzenie normalnego zapisu punktów. Podstawki do kamieni Każdy z graczy ustawia swoje kamienie na podłużnych podstawkach, tak by pozostali ich nie widzieli. W niektórych zestawach jedna z podstawek jest czarna – przysługuje ona Wiatrowi Wschodniemu i przekazywana jest od gracza do gracza wraz ze zmianami Wiatrów, a następnie do każdego Wiatru Wiodącego. Można też kamienie ustawić na stole, jak przy grze w domino.
Rozpoczęcie gry Wybór Wiatru Wschodniego Przed przystąpieniem do gry pierwszą czynnością jest wyjęcie po jednym kamieniu z każdego z czterech Wiatrów i położenie ich koszulkami do góry na stole. Po przemieszaniu każdy z czterech graczy podnosi jeden kamień. Gracz, który wyciągnął Wiatr Wschodni wybiera sobie miejsce. Wiatr Zachodni siada naprzeciw niego. Wiatr Południowy – po prawej stronie Wschodniego, a Północny – po lewej. Należy na to zwrócić uwagę, nie jest to bowiem normalne ustawienie stron świata.
Podczas pierwszej partii Wiatr Wschodni jest graczem uprzywilejowanym. To właśnie on rozpoczyna grę, ponadto uzyskuje podwójną liczbę punktów (z drugiej jednak strony musi też płacić podwójnie pozostałym graczom).
Po rozegraniu każdego rozdania dotychczasowy Wiatr Południowy (gracz po prawej stronie) staje się Wiatrem Wschodnim w kolejnym rozdaniu. Zasady tej nie stosuje się w przypadku gdy Madżonga zrobił Wiatr Wschodni lub jeżeli najbliższe rozdanie jest Gulaszem (bo nikt nie skompletował Madżonga) – wtedy Wiatry pozostają bez zmian. A zatem jeśli któryś z pozostałych wiatrów (S, W, N) zrobi Madżonga, Wiatr Południowy staje się Wschodnim, Zachodni – Południowym, Północny – Zachodnim, a Wschodni – Północnym.
Kiedy Wiatrem Wschodnim był już każdy z graczy, rozpoczyna się następną partię, w której Wiatrem Wiodącym jest Wiatr Południowy itd. Pełna rozgrywka madżonga składa się z czterech takich partii i trwa zwykle ok. pięciu godzin. Gra może zostać przerwana po każdej pełnej partii, gdy każdy gracz był już w uprzywilejowanej pozycji Wiatru Wschodniego (lub innego Wiodącego), a co za tym idzie – szanse wszystkich zostały wyrównane.
Mycie Kamieni Po wylosowaniu Wiatru Wschodniego i pozostałych, wszystkie kamienie wykłada się na stole koszulkami do góry i dwóch graczy – Wiatr Południowy i Północny – „myją” je, czyli mieszają (tasują). Czynność ta nazywana jest również Ćwierkaniem Wróbli od charakterystycznego dźwięku stukających o siebie kamieni. Kiedy Wiatr Wschodni uzna, że kamienie są już wystarczająco „umyte”, mówi „Pou!”. Wtedy każdy gracz bierze 36 przypadkowych kamieni do zbudowania swojej części Muru.
Budowanie Muru Każdy z graczy buduje przed sobą jedną ścianę Muru, długą na osiemnaście kamieni, a wysoką na dwa. Następnie łączy się wszystkie cztery ściany tak, by dotykały wewnętrznej strony ściany po lewej oraz końca ściany po prawej, tworząc kwadrat symbolizujący Wielki Mur Chiński. Zgodnie z tradycją należy zwrócić uwagę, by narożniki były dokładnie zetknięte, ponieważ w przeciwnym razie Złe Duchy mogłyby się dostać do wnętrza.
Przerwanie Muru Po ustawieniu Muru Wiatr Wschodni rzuca dwiema kośćmi do gry w celu ustalenia, kto ma przerwać Mur. Sumę wyrzuconych oczek odlicza się w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara (w prawo), zaczynając od siebie jako „jeden”. Gracz, na którego wypadnie, ponownie rzuca dwiema kośćmi i sumuje uzyskany wynik z liczbą oczek wyrzuconych przez Wiatr Wschodni. Taką liczbę kamieni odlicza na Murze zaczynając od prawego końca swojej ściany w lewo (wyjątkowo – poza tym przypadkiem w mahjongu zawsze obowiązuje kierunek przeciwny do ruchu wskazówek zegara!). Liczy się jedynie górne kamienie. W miejscu, w którym zostanie zakończone liczenie (może to nastąpić też na ścianie innego gracza) dokonuje się przerwania Muru: wyjmuje dwa kamienie i stawia górny kamień na poprzedniej parze, zaś dolny na trzeciej (lub drugiej, zgodnie z innymi zasadami, właściwie nie ma to znaczenia).
Przykładowo, jeśli Wiatr Wschodni wyrzucił 2 i 4, Wiatr Południowy będzie przerywać Mur. Jeżeli wyrzucił 3 i 6, to razem z rzutem Wiatru Wschodniego daje 15. Zatem Wiatr Południowy odlicza od prawej strony swojej ściany 15 par kamieni, wyjmuje piętnastą i stawia górny kamień na parze szesnastej, a dolny na osiemnastej. Te dwa kamienie nazywane są Luźnymi Kamieniami.
Rozdanie Kamieni Zaczynając od przerwy w Murze, Wiatr Wschodni bierze dla siebie cztery kamienie (dwie pary), następnie daje po cztery kolejno Wiatrowi Południowemu, Zachodniemu i Północnemu. Czynność tę powtarza trzykrotnie, aż każdy gracz ma po 12 kamieni. Wtedy Wiatr Wschodni bierze sobie pierwszy i trzeci kamień z górnego rzędu, daje pierwszy kamień z dolnego rzędu Wiatrowi Południowemu i następne dwa kolejno Zachodniemu i Północnemu. Wiatr Wschodni może również poczekać z wzięciem ostatniego kamienia, aż rozda pozostałym ich kamienie – ta opcja proponowana jest szczególnie dla graczy początkujących, ponieważ pozwala uniknąć zamieszania.
Po rozdaniu kamieni każdy gracz ma ich trzynaście, a Wiatr Wschodni – czternaście. Jeżeli któryś z graczy otrzymał jakieś Kwiaty lub Pory Roku, natychmiast wykłada je przed sobą na stole i bierze w zamian tyle samo Luźnych Kamieni. Pierwszy wymienia Wiatr Wschodni, następnie pozostali gracze w kolejności przeciwnej do wskazówek zegara.
Przedział Kongów (Martwy Mur) Po rozdaniu, z drugiego końca Muru odsuwa się nieco siedem par wraz z Luźnymi Kamieniami (razem 14 kamieni). Służą one dobieraniu dodatkowych kamieni za Kongi, Kwiaty i Pory Roku, natomiast nie biorą one udziału w grze. Jeżeli nikt nie zrobi Madżonga, rozgrywanie rozdania kończy się na ostatnim kamieniu przed Martwym Murem.
Kiedy oba Luźne kamienie zostaną zabrane, stawia się kolejne dwa kamienie Martwego Muru na wierzchu w taki sam sposób. Praktyczne jest wsunięcie kości między zwykły Mur i Przedział Kongów, aby było dokładnie wiadomo, gdzie Mur się kończy.
Rozgrywka Cel gry Podstawowym celem gry jest zebranie czterech zestawów po trzy lub cztery takie same kamienie i jednej pary. Kiedy jeden z graczy uzyska taki układ, mówi „Madżong” lub „Do uzupełnienia ręki” i następuje podliczenie punktów wszystkich graczy w danym rozdaniu. Wspomniane zestawy to: Pung czyli trzy identyczne kamienie. Jeżeli pod koniec rozdania są one wyłożone na stole przed graczem, jest to Pung Odkryty, natomiast jeżeli gracz trzyma je w ręku (tzn. na stole lub podstawce), jest to Pung Zakryty, za którego przysługuje podwójna liczba punktów. Kong czyli cztery identyczne kamienie. Podobnie jak Pung może być Odkryty lub Zakryty, jednak nawet Zakryty Kong (uzyskany w całości z Muru) musi być wyłożony przed graczem zaraz po jego zebraniu, aby można było dobrać dodatkowy kamień z Martwego Muru. Czou czyli sekwens trzech kamieni tego samego koloru, np. 4, 5, 6 Kółek albo 2, 3, 4 Charaktery. Czou również może być Odkryty lub Zakryty, ale ponieważ zestaw taki nie przynosi żadnych punktów, a tylko pozwala na zrobienie Madżonga, różnica ta nie ma znaczenia. Rzecz jasna nie może być Czou Smoków ani Wiatrów. Układ końcowy (Madżong) może zawierać tylko jednego Czou.
Gra thumb|Madżong Na początku gry trzech graczy ma po trzynaście kamieni, natomiast Wiatr Wschodni ma czternaście. Gra rozpoczyna się od zrzutki Wiatru Wschodniego. Kładzie on jeden ze swych kamieni obrazkiem do góry wewnątrz reszty Muru, podając jednocześnie jego nazwę, np. „Trzy Charaktery” lub „Biały Smok”.