thumb|Widok ogólny najlepiej zachowanego sektora A
Cmentarz Żydowski w Bielsku-Białej – czynny cmentarz żydowski znajdujący się w Bielsku-Białej, w dzielnicy Aleksandrowice, przy ul. Cieszyńskiej 92.
Powstał w 1849 r. W latach 1868–1931 nadzór nad nim pełniło Bractwo Pogrzebowe „Chewra Kadisza”. Potem do 1963 r. był własnością kolejno: Gminy Wyznaniowej Żydowskiej i Kongregacji Wyznania Mojżeszowego. Następnie przeszedł do 1972 r. na własność Skarbu Państwa, po czym stał się cmentarzem komunalnym, którym zarządzało miasto. Od 1997 r. jest własnością Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej. W czasie II wojny światowej uległ poważnym zniszczeniom – skradziono bądź zniszczono ponad połowę nagrobków. W latach 60. XX wieku przeniesiono na niego część grobów ze zlikwidowanego cmentarza przy ul. Wyzwolenia. Od 1983 r. nekropolia ma status zabytku. W latach 80. i 90. XX wieku przeprowadzono liczne prace remontowe i porządkowe.
Powierzchnia kirkutu wynosi 23 900 m² (2,39 ha)Burchard podaje powierzchnię cmentarza wynoszącą 2,4 ha.. Obszar ten podzielony jest na siedem sektorów, które z kolei dzielą się na rzędy. Znajduje się tu ok. 1,2 tys. nagrobkówBurchard podaje liczbę zachowanych nagrobków jako około 400., przy czym liczba wszystkich miejsc pochówku szacowana jest na 3 tysiące.
W południowej części cmentarza znajduje się dom przedpogrzebowy zbudowany w 1885 r. w stylu neoromańsko-mauretańskim według projektu Karola Korna w miejscu starszego, powstałego w roku 1867. Najcenniejszym elementem jego wyposażenia są polichromie stropowe, wpisane do rejestru zabytków odrębnie.
Położony blisko centrum miasta cmentarz stanowi również enklawę dzikiej przyrody. Najcenniejszym elementem flory jest bluszcz pospolity z licznymi odmianami kwitnącymi.
Na cmentarzu wciąż odbywają się pochówki.
Historia Powstanie cmentarza thumb|Macewa Josefa Neumanna – najstarszy zachowany nagrobek Pierwsi Żydzi zamieszkujący Śląsk Cieszyński osiedlili się w Cieszynie, gdzie w 1647 r. powstał prywatny cmentarz żydowski. Chowano na nim Żydów z całego regionu, także z Bielska, w którym przedstawiciele tego narodu zamieszkiwali na stałe od połowy XVII wieku. Z biegiem lat zwiększała się liczba bielszczan pochodzenia żydowskiego. W 1837 r. było to już 427 osób. Tak liczna grupa w kilkutysięcznym wówczas mieście rozpoczęła starania o utworzenie niezależnej od Cieszyna gminy. Ważnym krokiem w kierunku utworzenia samodzielnej instytucji reprezentującej Żydów z Bielska i okolicy miało być także założenie własnego cmentarza.
Wybuch epidemii cholery w 1849 r. i związany z tym zakaz przewożenia zwłok stał się pretekstem do zakupu w lipcu 1849 r. przez spedytora Adolfa Brülla działki wartej 2500 guldenów (pieniądze pochodziły z dobrowolnych składek bielskiej społeczności żydowskiej) w podmiejskiej wsi Aleksandrowice przeznaczonej na cmentarz żydowski. Miesiąc później, 17 sierpnia, Urząd Obwodowy w Cieszynie wydał zezwolenie na uruchomienie kirkutu.
Początkowo właścicielem gruntu był Adolf Brüll, gdyż bielscy Żydzi nie tworzyli samodzielnej gminy, należąc do gminy cieszyńskiej. W 1862 r. faktycznym dysponentem cmentarza został uznany przez władze bielski Związek Wyznaniowy (niem. Cultusvorstad). Po oficjalnej rejestracji bielskiej gminy żydowskiej prawo własności zostało 25 października 1865 r. i 27 grudnia 1865 r. na Izraelicką Gminę Wyznaniową w Bielsku (niem. Bielitzer Israelitische Cultusgemeinde).
Księgi metrykalne prowadzone są dopiero od roku 1874, stąd nie wiadomo, kto był pierwszym pochowanym. Na podstawie zachowanej księgi cmentarnej prowadzonej przez pierwszego opiekuna i przełożonego cmentarza, Samuela Braunberga, wiadomo jest, że pierwszego pochówku dokonano 31 lipca 1849 r.
Najstarszym zachowanym nagrobkiem jest macewa siedemnastoletniego Josefa Neumanna, zmarłego 3 września 1849 r. Do 1995 r. znajdowała się w centralnej części sektora F, obecnie możemy ją oglądać w domu przedpogrzebowym. Inne groby z początków istnienia cmentarza również znajdują się w sektorze F, z czego wynika, że jest to najstarsza część nekropolii.
XIX i początek XX wieku W 1867 r. firma budowlana bielskiego architekta Andrzeja Walczoka zbudowała w południowej części cmentarza dom przedpogrzebowy. Koszty budowy zostały pokryte z dobrowolnych datków członków miejscowej gminy żydowskiej. Budynek spłonął w latach 80. XIX w. Po uporządkowaniu terenu, w 1885 r., wzniesiono w tym samym miejscu nowy budynek zaprojektowany przez Karola Korna, który architekturą nawiązywał do innych żydowskich obiektów w mieście – synagogi i siedziby kahału.
Trzy lata po utworzeniu Izraelickiej Gminy Wyznaniowej w Bielsku, w 1868 r., powstało Stowarzyszenie Chewra Kadisza Izraelickiej Gminy Wyznaniowej dla Pielęgnowania Chorych i Chowania Zwłok w Bielsku, zwane w skrócie Bractwem Pogrzebowym „Chewra Kadisza”. Przejęło ono obowiązki związane z utrzymaniem i administrowaniem cmentarza.
Również w 1868 r. cesarz Franciszek Józef I wydał ustawę dotyczącą międzywyznaniowych stosunków obywateli, która mówiła m.in. o tym, że żadna gmina wyznaniowa nie może odmówić pochówku na swoim cmentarzu osobie do tej gminy nie należącej jeżeli w miejscu śmierci bądź znalezienia zwłok nie ma cmentarza, kościoła czy wspólnoty wyznaniowej odpowiedniej dla zmarłego albo też chodzi o pochówek we wspólnym grobie rodzinnym. W Bielsku ustawa ta znalazła największe zastosowanie w odniesieniu do spokrewnionych ze sobą rodzin Friedländerów i Baumów. Już w roku wydania ustawy u boku Moritza Friedländera spoczął syn Wilhelm, będący luteraninem. Kilka lat później na Cmentarzu Ewangelickim wystawiono okazały grobowiec, do którego postanowiono przenieść ciała zmarłych członków obu rodzin pochowanych na cmentarzu żydowskim. Wydarzenie to spotkało się z krytyką zarówno środowisk protestanckich, jak i żydowskich. W późniejszym okresie zdarzało się kilkukrotnie, że na kirkucie grzebano osoby uważające się za ateistów, bądź Gmina Wyznaniowa Żydowska występowała z prośbą, by Żyda pochowano w rodzinnym grobie na cmentarzu chrześcijańskim. thumb|220px|Kwatera wojskowa thumb|Rabin chasydzki Cwi Elimelech Paneth z Bene Berak w Izraelu, potomek bielskiej rodziny Paneth Wielu Żydów zostało w latach 1914–1918 zostało zmobilizowanych do walki na frontach I wojny światowej. Wielu spośród rannych w zachodniej Galicji trafiało do Bielska: do szpitala miejskiego lub lazaretu przy koszarach na Górnym Przedmieściu. Ci, którzy nie dochodzili do zdrowia, chowani byli na okolicznych cmentarzach. Dla żołnierzy żydowskich Bractwo Pogrzebowe „Chewra Kadisza” wyznaczyło osobną kwaterę we wschodniej części kirkutu, stanowiącą dziś sektor E. Spoczywają tu zarówno żołnierze armii Austro-Węgier, jak i polscy legioniści oraz kilku jeńców rosyjskich. Wśród żołnierzy austro-węgierskich pochowanych na cmentarzu żydowskim w Aleksandrowicach jest trzech muzułmanów wchodzących w skład pułków piechoty z Bośni i Hercegowiny: Chatybarachmam Chabibulin, Dedo Karachodzić i Bego Turonowić. Tylko niektórym żołnierzom spoczywającym ufundowano nagrobki, a do dziś przetrwało ich zaledwie pięć. Na pozostałych grobach „Chewra Kadisza” umieściło jedynie tabliczki z imieniem i nazwiskiem oraz numerem grobu.
W 1929 r. w kwaterze wojskowej powstał wspólny pomnik żołnierski. Ma on kształt prostokąta, który wewnątrz dzieli się na trzy części. Część środkowa jest zwieńczona półkolistym łukiem, który nadaje jej kształt macewy. W zwieńczeniu tym wyrzeźbiono Gwiazdę Dawida otoczoną napisem w języku hebrajskim: ציוז הלז לחללי מלחמת העולם / תרע״ר – תרע״ח, co w tłumaczeniu oznacza: Znak ten dla zabitych podczas wojny światowej / 1914–1918. Poniżej znajduje się płaskorzeźbione przedstawienie symboliczne – drzewo z obciętymi i połamanymi gałęziami symbolizujące zmarłych jako odciętych/odłamanych od Drzewa Życia. U podstawy znajduje się granitowa tablica z tekstem w języku jidysz: צער עהרונג / אונזערער יידישעןצור העלדען / 1914–1918 / געיוידמעט פאן דער הברה / קדישא ביעלסקא 1929, co w tłumaczeniu oznacza: Dla uczczenia / naszych żydowskich bohaterów / 1914–1918 / ofiarowane przez Chewra / Kadisza Bielsko 1929. Boczne części pomnika zawierają dwie granitowe tablice z wyrytymi nazwiskami 61 spoczywających tam żołnierzy.
W 1928 r. grupa ortodoksyjnych żydów bielskich zwróciła się z prośbą do „Chewra Kadisza”, aby utworzyć dla nich odrębną kwaterę na cmentarzu w Aleksandrowicach. Wcześniej byli oni chowani na Cmentarzu Żydowskim w Białej, uważanym za bardziej przyjazny dla ludności ortodoksyjnej, opłaty za pochówki w sąsiednim mieście były dwukrotnie większe, co stanowiło problem dla uboższej części społeczności. Rozmowy na ten temat ciągnęły się 10 lat (patrz niżej).
W latach 30., ze względu na znaczne wpływy finansowe Bractwa Pogrzebowego „Chewra Kadisza”, Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej (nowa nazwa od 1924 r.) postanowił przejąć kompetencje i rozporządzanie funduszami Bractwa. Po rocznych negocjacjach udało się dojść obu stronom do porozumienia i gmina żydowska przejęła od 1 stycznia 1932 r. władzę nad gromadzeniem i rozporządzaniem finansami, pozostawiając „Chewra Kadisza” wyłącznie kwestie związane z chowaniem zmarłych.
W 1931 r. dwaj członkowie „Chewra Kadisza”, Ignacy Marmor oraz Filip Reich, korzystając z rejestru założonego przez Samuela Braunberga, wykonali nową księgę cmentarną, zawierającą wykaz wszystkich pochowanych w latach 1849–1931. Spis zawierał imię, nazwisko, sektor, rząd i numer grobu. Był on systematycznie uzupełniany, znajdują się w nim nawet wpisy z okresu powojennego.
W latach 30. Gmina Wyznaniowa Żydowska zakupiła działkę sąsiadującą z cmentarzem od zachodu (dzisiejszy sektor G) z przeznaczeniem na rozbudowę. Po jej nabyciu nasiliły się żądania ortodoksyjnych żydów, aby utworzyć dla nich odrębną kwaterę. Po 10 latach od rozpoczęcia negocjacji w tej sprawie, w 1938 r., w obecności ortodoksyjnego rabina Sterna, postępowego rabina dr Steinera i prezesa gminy Zygmunta Arzta poświęcono kwaterę. Nie wiadomo, gdzie dokładnie się znajdowała, ponieważ została całkowicie zniszczona w czasie wojny. Prawdopodobne jest jednak, że miejscem pochówku ortodoksów była nowo zakupiona działka, gdyż wcześniej odrzucali oni możliwość urządzenia kwatery na starej części kirkutu. Na podstawie pisma Rudolfa Wiesnera do starosty bielskiego wiadome jest, że w 1942 r. w kwaterze ortodoksyjnej znajdowało się 45 grobów. Pismo to potwierdza także przypuszczenia nt. lokalizacji kwatery, gdyż czytamy w nim: (...) przeniesienia (...) z nowszej części na starszą.
W roku 1938 Aleksandrowice stały się częścią Bielska, więc cmentarz znalazł się w granicach miasta.
II wojna światowa Po włączeniu Bielska w skład III Rzeszy w 1939 r. władze niemieckie utworzyły na bazie Gminy Wyznaniowej Żydowskiej Radę Starszych (niem. Altenrat), na czele której stanął Józef Trotter. Nowe ciało przejęło obowiązki w zakresie zarządzania cmentarzem. Nieprecyzyjne zapisy w księdze cmentarnej nie pozwalają na dokładną inwentaryzację pochówków w latach 1940–1944. Szacuje się, że w tym okresie pochowano na kirkucie ok. 20 osób (wszystkie w dzisiejszym sektorze A).