Edmund Niziurski

Edmund Niziurski (ur. 10 lipca 1925 w Kielcach, zm. 9 października 2013 w Warszawie) – polski prozaik, publicysta, scenarzysta i dramaturg, a także socjolog i prawnik.

Twórca popularnych książek dla dorosłych i młodzieży, cechujących się charakterystycznym, nieco absurdalnym humorem słownym. Najbardziej znane to Księga urwisów (1954), Sposób na Alcybiadesa (1964 – szkolna lektura, w 1978 wpisana na Listę Honorową IBBY), Niewiarygodne przygody Marka Piegusa (nagroda Orle Pióro przyznana przez czytelników „Płomyka” w 1970 roku), Klub włóczykijów, Naprzód, Wspaniali!, Adelo, zrozum mnie!, Awantura w Niekłaju, Siódme wtajemniczenie.

Życiorys Urodził się 10 lipca 1925 r. w Kielcach, w rodzinie Stanisława, urzędnika państwowego, i Leokadii z Grethów. Był najstarszym spośród trojga rodzeństwa (brat Mirosław został kompozytorem, profesorem sztuk muzycznych; siostra Zofia). Uczył się w Gimnazjum im. J. Śniadeckiego w Kielcach, jednak naukę przerwała wojna. Wraz z rodziną został ewakuowany na Węgry, gdzie kontynuował naukę w gimnazjum polskim dla uchodźców.

Do Polski wrócił w 1940 roku. Pracował jako robotnik w kieleckiej Hucie „Ludwików” i praktykant rolny w majątku Jeleniec pod Ostrowcem Świętokrzyskim. Uczył się na tajnych kompletach w Ostrowcu i w 1943 roku zdał egzamin maturalny; w tym samym roku rozpoczął eksternistyczne studia prawnicze na tajnych kompletach w Jeleńcu.

Po zakończeniu wojny kontynuował studia prawnicze w kieleckiej filii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Studiował równocześnie dziennikarstwo w Wyższej Szkole Nauk Społecznych w Krakowie (1946–1947) i socjologię na Uniwersytecie Jagiellońskim (1947). W 1947 roku ukończył studia prawnicze i uzyskał tytuł magistra.

Ożenił się w 1947 roku z pochodzącą z Kielc Zofią Barbarą z Kowalskich (1926–2019). Mieszkał i pracował w Katowicach i Kielcach, a od 1952 roku w Warszawie. Pracował w redakcji tygodnika „Wieś”, rozwijając równocześnie własną twórczość literacką. W 1951 roku został członkiem Związku Literatów Polskich, a w 1952 roku członkiem ZAiKS-u. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W latach 1971–1982 należał do PZPR.

Zmarł 9 października 2013 w Warszawie. 15 października 2013, po mszy świętej w kościele pw. św. Karola Boromeusza, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 66-3-23).mały|200px|Autor podpisujący książki, 2008

thumb|200px|Grób Edmunda Niziurskiego Twórczość Debiutował w 1943 w wydawanym przez Armię Krajową „Biuletynie Informacyjnym”, w którym opublikował wiersz. Po wojnie współpracował z czasopismami „Płomyk”, „Świat Młodych”, „Wieś” oraz z Polskim Radiem jako autor słuchowisk. Popularność i uznanie przyniosły mu utwory dla dzieci i młodzieży, pisane żywo i barwnie, lecz i skłaniające do refleksji. Dla czytelnika dorosłego Niziurski napisał takie powieści, jak Przystań Eskulapa (1958, powieść sensacyjna), Pięć manekinów (1959, powieść kryminalna), Salon wytrzeźwień (1964), Wyraj (1964), Eminencje i bałłabancje (1975). Jego utwory były przekładane na wiele języków, w tym mandaryński.

Powieści Niziurskiego mają dynamiczną, często sensacyjną akcję i wyróżniają się indywidualnym stylem narracji oraz humorem słownym i sytuacyjnym. Rzeczywistość była ukazywana oczami ucznia, szkoła pokazywana jako miejsce opresyjne (choć z humorem). Elementy dydaktyczne i moralne są wprowadzane w sposób nienachalny.

Niziurski był silnie związany z Kielecczyzną. Akcja kilku powieści rozgrywa się w fikcyjnych miejscowościach: Wilczków w Księdze urwisów, Niekłaj, Odrzywoły, które można umiejscowić w tym regionie. Niektóre opowiadania (Dzwonnik od świętego Floriana) rozgrywają się w tym regionie w okresie międzywojennym i upamiętniają wielkie strajki chłopskie w okresie sanacji.

W późniejszych utworach Niziurski często osiągał wysokie efekty pod względem formy, posługując się realizmem magicznym (Siódme wtajemniczenie, 1969) i groteską (Awantury kosmiczne). Tonacja kolejnych utworów jest pod wieloma względami coraz bardziej pesymistyczna, charakterystycznymi postaciami stają się outsiderzy nie mogący dopasować się do szkolnego otoczenia, w którym niebezpieczni są nie tylko nauczyciele, ale także inni uczniowie.

Język Niziurski używał biegle humoru słownego. Charakterystycznym elementem stylu pisarza są znaczące czy groteskowe nazwiska i imiona, np. Wieńczysław Nieszczególny, Chryzostom Cherlawy, Zygmunt Gnacki itd. Język, którym mówią bohaterowie, to barwna mieszanina autentycznego slangu młodzieżowego, języka naukowego i kreacji autorskiej.

Fenomen twórczości Niziurskiego Krzysztof Varga, pisarz, biograf Niziurskiego, w wywiadzie dla portalu Dzieje w 2019 roku powiedział: Pokolenia polskich 40-, 50- i 60-latków. Wszyscy przeszliśmy przez szkołę Niziurskiego. Ludzie z prawa, z lewa wspominają go z sentymentem, odnajdują w jego książkach świat podwórka, gdzie spędzaliśmy najważniejsze chwile dzieciństwa. To był nasz świat. Podczas pogrzebu pisarza stwierdził: Nie wiem, kim byłbym bez jego książekSobolewska Justyna, Przygody z byle czego; [w:] „Polityka”, XI 2013, nr 44, ss. 86–88..

Cezary Polak w eseju napisanym w Dzienniku oceniał: (…) Bez Niziurskiego trudno sobie wyobrazić polską literaturę. Zarówno tę dla dzieci, jak i tę dla dorosłych. Niziurski zasłużył na pomnik. (…) W jego książkach wyrafinowanie językowe połączyło się ze specyficznym etosem – zbudowanym z manifestowanego poczucia wolności, ale również takich pojęć, jak honor czy odpowiedzialność. Nic dziwnego, że polscy inteligenci mówią o Niziurskim z ogromną atencją. Piotr Siemion nazywa Edmunda Niziurskiego „polskim Borgesem dla dzieci”. Scenarzysta Wojciech Tomczyk przemycił nazwisko głównego bohatera «Sposobu na Alcybiadesa» w serialu telewizyjnym. Paweł Kukiz uważa, że po lekturze książek Niziurskiego stał się lepszym człowiekiem. A poeta i performer Paweł „Konjo” Konnak najnowszy tomik swoich wierszy zatytułował cytatem z jego książki.

W wywiadzie dla Polskiego Radia w 2015 roku Robert Makłowicz stwierdził: Wszystko, co Niziurski napisał, natychmiast czytałem. "Niewiarygodne przygody Marka Piegusa", "Sposób na Alcybiadesa" – to są do dzisiaj moje ulubione książki. Cieszę się, że nawet wówczas mogłem odbierać aluzje tam zawarte. Niziurski nie był socrealistą z przekonania, tak jak np. Woroszylski, tylko musiał oddać pewien trybut czasom. Jak już czytałem "Sposób na Alcybiadesa", to wyczuwałem tam wyraźną ironię antysystemową. W "Sposobie na Alcybiadesa" jesteśmy świadkami wystawiania sztuki "Przebudzenie Afryki" – antykolonialnej – pamiętam taką frazę: „ty nędzny kacyku, sprzedałeś nas kolonizatorom, ale czarny lud powstał, czy słyszysz tam-tamy wolności?”. Fenomenalna parodia z tego, czym nas wówczas faszerowano. (...) Chyba, jeśli chodzi o frazę, to mój największy autorytet do dzisiaj. Kiedy piszę, to często mam wrażenie, że Niziurski za moje pióro chwyta i je prowadzi .

W kwietniu 2019 roku ukazała się książka Krzysztofa Vargi pt. Księga dla starych urwisów. Wszystko, czego jeszcze nie wiecie o Edmundzie Niziurskim (), która jest połączeniem biografii pisarza z analizą jego twórczości literackiejKatalog Biblioteki Narodowej. W książce jako miłośnicy twórczości i duchowi wychowankowie Niziurskiego zadeklarowali się m. in. Jerzy Pilch i Grzegorz Kasdepke. Juliusz Machulski w książce Vargi uznał zbiór opowiadań Nikodem, czyli tajemnica gabinetu za swoją ulubioną pozycję książkową, podkreślając, że: te historie (...) odbierałem jakby były o mnie, czułem, że Niziurski opisywał moje życie, ale z taką swadą, jakiej mnie brakowało .

W 2022 roku ukazał się kryminał Marcina Andrzejewskiego Złoty Peugeot, będący po części hołdem dla pisarza – w książce dostrzegalne są motywy z twórczości Niziurskiego, a nawet występujący w rolach drugoplanowych sparafrazowani bohaterowie jego książek (m. in. Pirydion Starszy, Zielona Niedojrzała i Wieńczysław Nieszczególny).

Twórczość

Powieści i opowiadania dla dorosłych Gorące dni (1951) Śmierć Lawrence’a (1956) – zbiór opowiadań: Śmierć Lawrence’a Mój sylwester wopowski Papieros Ksiuta w kuchni Ksiuta w akcji Ksiuta w porcie Robocza hipoteza Smak nienawiści Tajemnica majora Czepigi Przystań Eskulapa (1958) – powieść kryminalna Pięć manekinów (1959) – powieść kryminalna Salon wytrzeźwień (1964) Wyraj (1964) Eminencje i bałłabancje (1975) A potem niech biją dzwony (1976) – powieść

Opowiadania i powieści dla młodzieży Księga urwisów (1954) – powieść Dzwonnik od świętego Floriana (1955) – zbiór opowiadań: Skarb Tuhaj Beja Zeszyt Weroniki Sekwestratorzy Sierpniowa przygoda Strajk, Adach i ja Złodziej Dzwonnik od świętego Floriana Lizus (1956) – zbiór opowiadań: Lizus (1953) Sprawa Klarneta (1953) Grubas (1954) Szkielet (1955) Boisko (1955) Lalu Koncewicz, broda i miłość (1959) – opowiadanie w Na przełaj Niewiarygodne przygody Marka Piegusa (1959) – powieść Wielka heca (1962) – opowiadanie; pierwodruk pt. Wielka heca na koloniach w Lulkach Awantura w Niekłaju (1962) – powieść Fałszywy trop (1962) – opowiadanie Jutro klasówka (1966) – zbiór opowiadań: Jutro klasówka Afera w „Złotym plastrze” Wyspa „Strachowica” Sposób na Alcybiadesa (1964) – powieść; lektura szkolna (VI klasa) Nikodem, czyli tajemnica gabinetu (1964) – zbiór opowiadań: Biała noga i chłopak z Targówka Trzynasty występek Spisek słabych Alarm na poddaszu Siódme żebro Nikodem, czyli tajemnica gabinetu Diabli zjazd Równy chłopak i Rezus Siódme wtajemniczenie (1969) – powieść; pierwotny tytuł: Twierdza Persil Klub włóczykijów, czyli Trzynaście przygód stryja Dionizego i jego ekipy (1970) – powieść Jutro klasówka (1970) – zbiór opowiadań, wydanie 2 rozszerzone: Jutro klasówka Afera w „Złotym plastrze” Wyspa Strachowica Wielka heca Fałszywy trop Trzech pancernych i pół (1970) – opowiadanie Naprzód, Wspaniali! (1971) – powieść; dalszy ciąg to Awantury kosmiczne Opowiadania (1973) – zbiór opowiadań; w 1976 wznowione jako Trzynasty występek: Sprawa Klarneta Grubas Szkielet Lalu Koncewicz, broda i miłość Równy chłopak i Rezus Biała noga i chłopak z Targówka Trzynasty występek Alarm na poddaszu Diabli Zjazd Nikodem, czyli tajemnica gabinetu Spisek słabych Siódme żebro Osobliwe przypadki Cymeona Maksymalnego (1975) – powieść; od wydania czwartego Niesamowite przypadki Cymeona Maksymalnego Adelo, zrozum mnie! (1977) – powieść; dalszy ciąg Awantur kosmicznych Awantury kosmiczne (1978) – powieść; wyd. zmien. pt. Klejnoty śmierci, czyli tajemnica Awaramisów; kontynuacja Naprzód, Wspaniali!, dalszy ciąg w Adelo, zrozum mnie! Ta zdradziecka Julita Wynos (1978) – opowiadanie Szkolny lud, Okulla i ja (1982) – powieść; pierwotny tytuł: Księga druhów; dalszy ciąg to Żaba, pozbieraj się! Gorączka w VII A (1982–1983) – powieść; ukazała się w odcinkach w czasopiśmie Płomyk – później przerobiona została wydana jako Żaba, pozbieraj się! Trzy godziny prawdy (1986) – opowiadanie Nieziemskie przypadki Bubla i Spółki (1987) – powieść; wznowione jako Tajemniczy nieznajomy z zoo Gwiazda Barnarda (1987) – powieść; pierwotny tytuł: Strzała Barnarda; tyt. wyd. 2 zmien.: Tajemnica Dzikiego Uroczyska Żaba, pozbieraj się!, czyli siedem obłędnych dni Tomka Ż (1992) – powieść; dalszy ciąg Szkolny lud, Okulla i ja, wznawiane pod skróconym tytułem Żaba, pozbieraj się! – przerobiona wersja Gorączki w VII A Przygody Bąbla i Syfona (1993) – powieść Bąbel i Syfon na tropie (1994) – powieść Pięć melonów na rękę (1996) – powieść; początkowo publikowana w Płomyku 6–12/1991, publikacja przerwana w związku z likwidacją czasopisma Nowe Przygody Marka Piegusa (również niewiarygodne) (1997) – powieść Sekret panny Kimberley (1998) – zbiór opowiadań: Duch zamku i prawo Archimedesa Alarm na poddaszu – tekst istotnie przeredagowany w porównaniu z poprzednimi wydaniami Nikodem, czyli tajemnica gabinetu – także przeredagowane Pożegnanie z Grynderem Kto Sesse, a kto Pfeffe??? Sekret panny Kimberley