thumb|upright=1.7|Ziemia czerska jako część województwa mazowieckiego w latach 1529–1795 mały|Ziemia czerska i inne ziemie Mazowsza (XIII–XVIII w.) Ziemia czerska – jednostka terytorialna w południowej części dawnego województwa mazowieckiego.
mały|Ziemia czerska, Mazowsze i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Historia W 1245 r. Konrad I mazowiecki przeniósł z Grójca do Czerska kasztelanię i archidiakonat biskupstwa poznańskiego. Czersk stał się najważniejszym ośrodkiem politycznym i kościelnym – stolicą tej części Mazowsza.
W 1377 r. książę Siemowit III zwołał w Sochaczewie zjazd porządkujący prawa mazowieckie – zlikwidował na nim kasztelanie i wzorem królestwa wprowadził podział na województwa i ziemie, które z kolei dzieliły się na powiaty. Powołał ziemię czerską (jedną z dziesięciu) z powiatami w Czersku, Warce i Grójcu. Pod względem obszaru druga po ziemi łomżyńskiej. Na ziemi czerskiej brak było nadań ziemi rycerzom – była to świadoma polityka książęca, szczególnie na wschodniej części ziemi czerskiej. Były tu największe na Mazowszu dobra książęce. W 1495 r. poza Koroną pozostawało jeszcze księstwo warszawsko-czerskie jako jej lenno. Dołączone do Korony w 1526 r., po śmierci ostatniego władcy Janusza III.
W roku 1539 z powiatu czerskiego wydzielono powiat garwoliński.
W ziemi czerskiej w 1616 r. było 51 szkół parafialnych w 53 parafiach.
W 1789 r. Sejm Wielki ustanowił dla każdej ziemi Komisje Cywilno-Wojskowe, które lustrowały powiaty. Często powstawały z przekształcenia Komisji porządkowych. Komisja Cywilno-Wojskowa Ziemi Czerskiej miała swą siedzibę w klasztorze oo. franciszkanów w Warce. Działała w latach 1790–1792. Obejmowała cztery powiaty (Czersk, Grójec, Warkę i Garwolin), 53 parafie, 7 miast królewskich, 123 wsie królewskie, 80 wsi duchownych, 7 maltańskich, 528 ziemskich, dymów 12 107 (domów). Powierzchnia – 74 mile kwadratowe. Najdłużej przewodniczył Komisji Paweł na Bożem Boski – podkomorzy ziemi czerskiej. Lokal wynajęto w Warce, gdyż Czersk był bardzo zniszczony.
1795 – III rozbiór Polski – ziemia czerska została podzielona między Prusy i Austrię. Granica zaboru pruskiego oparta była na lewobrzeżnej Pilicy i Wiśle. Zmiany administracyjne przeprowadzone przez zaborców, a później utrzymane po odzyskaniu niepodległości, doprowadziły do wymazania z mapy ziemi czerskiej.
+ Powiaty ziemi czerskiej w XVI wieku według Adolfa Pawińskiego Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km² powiat czerski 44,32 2440,25 powiat grójecki 12,67 697,74 powiat warecki 16,42 904,44 Razem 73,41 4042,43
Miejscowości ziemi czerskiej siedziby dawnych powiatów: Czersk, Warka, Grójec, Garwolin inne miejscowości w dawnych powiatach: czerski: Sobików, Góra Kalwaria, Jazgarzew, Warszawice, Karczew, Mrozy, Stoczek Łukowski, Cegłów, Otwock garwoliński: Osieck, Mińsk Mazowiecki, Stoczek, Wilga, Latowicz, Pilawa warecki: Jasionna, Stromiec, Mniszew, Głowaczów, Grabów nad Pilicą, Boglewice, Konary, Ostrołęka, Laski, Nowa Wieś, Pilica grójecki: Lewiczyn, Goszczyn, Białobrzegi, Bądków, Jeziórka, Jasieniec, Promna, Wyśmierzyce
Miasta ziemi czerskiej uporządkowane pionowo według liczby ludności: 20px Otwock 20px Mińsk Mazowiecki 20px Garwolin 20px Grójec 20px Warka 20px Góra Kalwaria 20px Karczew 20px Białobrzegi 20px Pilawa 20px Mrozy 20px Stoczek Łukowski 20px Cegłów 20px Latowicz 20px Wyśmierzyce
Zobacz też księstwo czerskie Zapilicze ziemia łęczycko-sieradzka (rozdział: Historia)
Uwagi
Przypisy