Roland Barthes fr: ʀɔlɑ̃: baʀt, (ur. 12 listopada 1915 w Cherbourgu, zm. 25 marca 1980 w Paryżu) – francuski filozof, krytyk literacki, pisarz, czołowy przedstawiciel strukturalizmu i poststrukturalizmu francuskiego, teoretyk semiologii.
Życiorys Urodził się jako syn Louisa Barthesa, służącego wówczas w marynarce wojennej, oraz jego towarzyszki życia Henriette Binger. Ojca stracił wcześnie – Louis Barthes poległ podczas bitwy morskiej na Morzu Północnym. Lata dzieciństwa spędził w Bajonnie, wychowywany przez matkę i ciotkę, kobietę bardzo muzykalną, która udzielała mu lekcji gry na fortepianie; w 1924 roku razem z matką przeprowadzili się do Paryża. W autobiograficznym tekście Barthes wspominał: „W mojej przeszłości najbardziej fascynuje mnie dzieciństwo; to właśnie ono – i tylko ono – kiedy spoglądam wstecz – sprawia, że nie żałuję czasu minionego”.
Przez całe życie wielkie znaczenie dla Barthesa miał teatr. Już jako uczeń udzielał się w szkolnej trupie teatralnej – jedną z jego najważniejszych ról była rola króla Dariusza. W pracy maturalnej zajmował się tragedią grecką. Swoje Essais critiques poświęcił teatrowi awangardowemu.
Barthes był bardzo obiecującym studentem. W latach 1935–1939 studiował na Sorbonie, a licencjat uzyskał na podstawie pracy z literatury klasycznej. Naukę często musiał przerywać ze względu na zły stan zdrowia – cierpiał na gruźlicę, często musiał udawać się do sanatorium. To właśnie z tego względu musiał pożegnać się z myślą o dalszej karierze akademickiej, z tego też względu nie został powołany do armii w chwili wybuchu II wojny światowej.
Lata 1939–1948 spędził na studiowaniu gramatyki i filologii; opublikował wówczas pierwsze prace, parał się medycyną. W 1948 roku powrócił do zajęć akademickich – podejmował (raczej dorywczo) pracę w Instytutach Francuskich we Francji, Rumunii i Egipcie. Udzielał się wówczas jako autor w lewicowym paryskim czasopiśmie „Combat” – z artykułów tam publikowanych stworzył swe pierwsze poważne dzieło Le degré zéro de l'écriture (1953). W 1952 roku trafił do Centre national de la recherche scientifique, gdzie studiował leksykologię i socjologię.
We wczesnych latach sześćdziesiątych zajmował się semiologią i strukturalizmem – pracował na różnych stanowiskach w różnych miastach we Francji; jego – widoczne w publikowanych wówczas pracach – nieortodoksyjne myślenie sprawiło, że znalazł się w konflikcie z innym francuskim myślicielem, Raymondem Picardem, który zaatakował new criticism (z kierunkiem tym – błędnie – utożsamił on Barthesa) za obskurantyzm i brak szacunku dla korzeni kultury literackiej.
Pod koniec lat sześćdziesiątych Barthes ugruntował swą pozycję. Odbył podróże do USA i Japonii, pisał do awangardowego magazynu literackiego „Tel Quel”. W latach siedemdziesiątych kontynuował prace krytycznoliterackie, dążąc do nowych ideałów tekstualności i neutralności powieściowej.
W 1977 otrzymał katedrę semiologii w Collège de France. W tym samym roku zmarła jego matka – Barthes bardzo boleśnie przeżył tę stratę. W swym ostatnim wielkim dziele La chambre claire (Światło obrazu) Barthes przywołał jej postać: tekst ten jest, z jednej strony, teorią komunikacji odbywającej się za pośrednictwem medium fotografii, z drugiej zaś medytacją nad starą fotografią matki.
thumb|Ulica Roland Barthesa w Paryżu Był wielkim znawcą muzyki, był pianistą i kompozytorem. Interesował się też malarstwem – zachęcił go do tego jego przyjaciel Cy Twombly.
Potrącony 25 lutego 1980 roku przez ciężarówkę, Barthes zmarł miesiąc później w paryskim szpitalu.
Zbiór (rzekomej) korespondencji Barthesa, dokumentujący plany akademickie, ogromną miłość do matki i niezwykle intensywną, homoseksualną miłość do Edmonda (pieszczotliwie i konsekwentnie nazywanego „cheri”), można znaleźć w książce Ewy Kuryluk Encyklopedierotyk (wyd. SIC!, Warszawa 2001).
Twórczość i główne kierunki filozoficzne Zazwyczaj badacze twórczości Barthesa wyróżniają jej trzy fazy: przedstrukturalistyczny (lata 50.), strukturalistyczny (lata 60.) i poststrukturalistyczny (lata 70.).
Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych Barthes pozostawał pod wpływem marksizmu i egzystencjalizmu. Sympatyzował z „teatrem absurdu” i scenicznymi ideami Brechta. W tym okresie pracował jako dziennikarz, publikując artykuły literackie i metodyczne w gazecie „Komba”. W 1953 roku opublikował esej Stopień zero pisania, w którym próbował własnymi słowami „zmarksyzować egzystencjalizm” w celu zidentyfikowania i opisania trzeciego „wymiaru” formy artystycznej – „pisania”.
W połowie lat sześćdziesiątych Barthes zajął się analizą komunikacji masowej.
Strukturalistyczny okres w twórczości Rolanda Barthesa zaznaczył się pojawieniem się monografii System mody, Podstawy semiologii i Mitologie. Barthes nadał w nich nowy status semiotyce, włączając w jej skład liczne skojarzone systemy znakowe. Ta semiotyka znaczenia kontrastuje z semiotyką komunikacji zaproponowaną przez Greimasa.
Głównym celem Barthesa była totalna krytyka kultury burżuazyjnej. Barthes widział dwie drogi tej walki – próbę stworzenia „kontrjęzyka” i „kontrkultury” oraz wszechstronne studium burżuazyjnego sposobu myślenia, badanie mechanizmów społecznych leżących u podstaw języka.
Od końca lat sześćdziesiesiątych rozpoczął się najbardziej oryginalny etap rozwoju myśli Barthesa – poststrukturalistyczny. Poststrukturalizm proponuje przesunięcie uwagi badacza z modelowania systemów językowych na analizę dynamicznego procesu „znaczenia”. W przeciwieństwie do racjonalistycznego scjentyzmu, poststrukturalizm zakłada historyzm. Poststrukturalistyczne postawy Barthesa wyraża praca S/Z (1970), będąca szczegółową analizą opowiadania Balzaka pt. Sarrazine. Do tego nurtu należy też zaliczyć artykuł Śmierć autora.
W 1977 r. Barthes opublikował pracę na skrzyżowaniu badań filologicznych i fikcji – Fragmenty dyskursu miłosnego. Analizował w nim uczucia erotyczne, podkreślając ważne momenty psychologiczne i estetyczne relacji miłosnych. Może to być oczekiwanie na telefon, wspólny posiłek lub plotkowanie. Książka wykorzystuje dużą liczbę cytatów i aluzji do dzieł zachodnioeuropejskich autorów poświęconych miłości. Szczególną rolę w tej książce odgrywa powieść Goethego Cierpienia młodego Wertera.
W 1980 Barthes opublikował swoje ostatnie ważne dzieło, które jest jednym z najpopularniejszych dzieł z zakresu kulturoznawstwa i semiotyki. To Camera lucida, w której zgłębił sztukę fotografii w XIX i XX wieku. Jest to jedno z pierwszych studiów o fotografii. W nim rozróżnia dwa główne znaczenia. Pierwsze – studium – oznacza kulturową interpretację fotografii, drugie – punctum – wyraża czysto osobiste, emocjonalne znaczenie obrazu.
Główne prace Stopień zero pisania (1953) Pierwsza pełnotekstowa książka Barthesa została opublikowana w 1953 roku. Jedno z najsłynniejszych wczesnych dzieł Barthesa, w którym filozof otworzył temat języka i pisma, który będzie poświęcony jego kolejnym tekstom. Uważa się, że książka powstała pod wpływem eseju Jean-Paula Sartre’a pt. Czym jest literatura?. Barthes wyraził w nim opinię, że sama idea pisania wiąże się z pojęciem stylu, rozważa różne typy i możliwości współczesnej struktury tekstu. Autor badał fenomen języka, a także specyfikę pisma, które można znaleźć u podstaw innych form kulturowych. Barthes uważał, że pisanie to kwestia formy literackiej, która z kolei „należy rozumieć jako jeden z rodzajów „pisarstwa społecznego” nasyconego wartościami i intencjami kulturowymi…”. Praca przedstawia koncepcję pisma jako ideologicznej siatki języka.
Praca ta miała zasadniczy wpływ na dalszy rozwój nauki o języku, na umiejętność postrzegania różnych form aktywności językowej i społecznej jako odmian pisma. Miała znaczący wpływ na twórczość Jacques’a Derridy.
Mitologie (1957) Zbiór artykułów opublikowanych przez Barthesa w latach 1954–1956 na łamach czasopisma „Lettres nouvelles”. Wydane jako osobny tom w 1957 roku. Jedynie uogólniający artykuł Myth Today został napisany bezpośrednio do zbioru i w rzeczywistości jest posłowiem. Artykuły łączy jeden temat – tworzenie nowoczesnego mitu, które postrzegane jest jako przekształcenie historii w ideologię. „Mitologie” definiują współczesne społeczeństwo jako system znaków. Wiodącym narzędziem w tworzeniu mitu w tym systemie jest słowo. Barthes badał mit i mechanizmy jego powstawania jako główny składnik nowoczesnych instytucji kulturalnych i społecznych.
Strukturalizm jako działanie (1963) W swojej pracy Barthes badał główne cechy strukturalizmu, jego genezę, logikę rozwoju i jego rolę we współczesnym świecie. Nie licząc strukturalizmu jako szkoły czy nurtu Barthes nazywał go sposobem myślenia, który można rozpoznać po jego wyróżniających cechach. Są to dwie pary pojęć: znaczące – znaczone i synchroniczność – diachronia. „Człowiek strukturalny”, zdaniem Barthesa, samo działanie struktury uważa za „szczególny rodzaj praktyki ludzkiej” zarówno w działalności analitycznej, jak i twórczej.
Modelująca aktywność strukturalizmu jest podobna do mimesis. Proces ten obejmuje artykulację i edycję. Dzielenie przedmiotu umożliwia ujawnienie jego ruchomych fragmentów, ich wzajemne ułożenie rodzi znaczenie, którego nie ma w poszczególnych fragmentach.
Każdy model strukturalistyczny, budowany za pomocą artykulacji i montażu, wykracza poza rzeczywistość i racjonalność i należy do „sfery funkcjonalnej”. Barthes konkluduje, że strukturalizm nie nadaje przedmiotom znaczeń, lecz bada procesy powstawania znaczeń, to znaczy bada warunki możliwości sensu: „Homo significans, osoba, która oznacza – to powinna być nowa osoba, której poszukuje struktualizm”.
S/Z (1970) Książka, którą Barthes uważał za punkt zwrotny w swojej twórczości, została wydana w 1970 roku. W S/Z przedstawił się jako nosiciel metajęzyka, który istnieje ponad kulturowymi konwencjami, a nie im podporządkowany. Wielu badaczy uważa S/Z za najlepszą książkę Barthesa, która skupia w sobie najlepsze motywy jego pracy. Barthes zidentyfikował pięć podstawowych kodów znaczeniowych: hermeneutyczny, proiretyczny, symboliczny, nasienny i referencyjny. Ideologia, konotacja i tekst to główne parametry determinujące treść tego projektu. Barthes postrzega ideologię jako fałszywą świadomość, sposób nieświadomego samooszukiwania się. Jego funkcją jest zastępowanie w świadomości człowieka prawdziwych motywów jego zachowania. Ideologia interpretuje rzeczywistość, aby ją uzasadnić.
Camera Lucida (1980) Esej Barthesa, opublikowany w 1980 roku, na krótko przed śmiercią. Ostatnia ważna praca autora. Obok zbioru O fotografii Susan Sontag jest to jeden z najważniejszych tekstów z zakresu teorii fotografii. Książka poświęcona jest fenomenowi fotografii, a jednocześnie jest wspomnieniem zmarłej matki Barthesa. Z tego powodu Camera Lucida jest uznawana za dzieło związane z pracą żałobną. W tym eseju Barthes wyjaśnia, że fotografia nie ogranicza się do jednoznacznego połączenia formy i znaczenia.
Dzieła Barthesa
Dzieła w języku polskim Stopień zero pisania, Warszawa 2009, Wydawnictwo Aletheia, (Le degré zéro de l'écriture, 1953) Mit i znak. Eseje, Warszawa 1970, PIW (zawiera m.in. ocenzurowany wybór tekstów z Mythologies, 1957) Mitologie, wyd. I: (Pisma, Tom 3), Warszawa 2000, , Wydawnictwo KR; wyd II: Warszawa 2008, Wydawnictwo Aletheia, (Mythologies, 1957) Podstawy semiologii, tł. Anna Turczyn, Kraków 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Seria EIDOS, (Eléments de sémiologie 1965) System Mody, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, seria Cultura, (Système de la mode, 1967) Imperium znaków, Warszawa, wyd. I: 1999, , wyd. II: 2004, , Wydawnictwo KR, (L'empire des signes, 1970, zerwanie z 'fazą strukturalizmu' w twórczości Barthesa) S/Z (Pisma, Tom 1), Warszawa 1999, Wydawnictwo KR, (S/Z, 1970) Sade, Fourier, Loyola, Warszawa 1996, Wydawnictwo KR, (Sade, Fourier, Loyola, 1971) Przyjemność tekstu, Warszawa 1997, Wydawnictwo KR, (Le plaisir du texte, 1973)