Chaim Mordechaj Rumkowski (ur. w Ilinie, zm. około 30 sierpnia 1944 w KL Auschwitz-Birkenau) – żydowski przemysłowiec, agent ubezpieczeniowy, działacz społeczny i syjonistyczny, w czasie okupacji niemieckiej Przełożony Starszeństwa Żydów w Łodzi, w latach 1940–1944 stojący na czele żydowskiej administracji getta łódzkiego.

Był litwakiem, który przybył do Łodzi w 1892 roku, w ramach fali emigracyjnej Żydów z obszaru Imperium Rosyjskiego. Stosunkowo szybko podjął pracę na własny rachunek, trudniąc się wraz ze wspólnikami produkcją pluszu. Po zakończeniu I wojny światowej pracował jako agent ubezpieczeniowy. W okresie międzywojennym z ramienia Organizacji Syjonistycznej zasiadał w radzie i zarządzie gminy żydowskiej w Łodzi. Jednocześnie pozostawał głęboko zaangażowany w działalność społeczną i filantropijną. Ogniskowała się ona przede wszystkim wokół Internatu dla Dzieci Żydowskich i Fermy w Helenówku, którego prezesem był w latach 1925–1939.

W październiku 1939 roku władze niemieckie mianowały go Przełożonym Starszeństwa Żydów w Łodzi. Rumkowski sprawował w getcie łódzkim dyktatorską władzę, bezwzględnie tłumiąc wszelką opozycję oraz niezależne od Judenratu formy aktywności społecznej i ekonomicznej. Za cel postawił sobie przekształcenie getta w „miasto pracy”, licząc, że dzięki posłuszeństwu i zapewnieniu okupantom znaczących korzyści ekonomicznych, uchroni jego mieszkańców przed niemieckimi represjami. Po rozpoczęciu deportacji z getta łódzkiego do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem wraz z aparatem Judenratu współorganizował transporty śmierci, wierząc, że zdoła uratować część łódzkich Żydów kosztem życia pozostałych. Od jesieni 1942 roku jego pozycja w getcie znacznie osłabła, niemniej usiłował realizować dotychczasową politykę. Pod koniec sierpnia 1944 roku, w ramach akcji ostatecznej likwidacji getta łódzkiego, został wywieziony wraz z rodziną do obozu zagłady Auschwitz II – Birkenau.

Rumkowski jest najbardziej kontrowersyjnym i budzącym największe emocje spośród wszystkich przewodniczących Judenratów, które powstały na ziemiach okupowanych przez nazistowskie Niemcy. Jego postać i działania były przedmiotem licznych analiz i polemik oraz stały się inspiracją dla twórców kultury.

Życiorys Do 1918 roku Urodził się 27 lutego 1877 roku w niewielkim miasteczku Ilino w guberni witebskiej Imperium Rosyjskiego, w rodzinie żydowskiej zaliczanej do litwaków. Jego językiem ojczystym był jidysz. Jego rodzicami byli Roman (Ruwen) i Dyna. Rodzina była uboga i religijna, przy czym zdaniem Moniki Polit pod względem religijnym bliższa była mitnagdim niż chasydyzmowi. Ojciec był drobnym kupcem. Chaim miał troje rodzeństwa: brata Józefa, z którym pozostawał szczególnie mocno związany, oraz siostry Rozę i Bertę. Te ostatnie po rewolucji październikowej pozostały w rządzonej przez bolszewików Rosji; bracia utracili z nimi kontakt na początku lat 20.

W młodości pobierał nauki w chederze (lub ), następnie mieli go kształcić prywatni mełamedzi. Joanna Podolska i Szmuel Huppert podają, że uczęszczał również do rosyjskiej szkoły powszechnej, jednakże zdaniem Moniki Polit nie jest pewnym, czy Rumkowski uczył się jakichkolwiek przedmiotów świeckich. Pewnym jest jedynie, że posługiwał się językiem rosyjskim. Miał także posługiwać się niemieckim oraz biernie opanować hebrajski. Adam Sitarek podaje, że pierwszym i ostatnim stopniem wykształcenia Rumkowskiego był cheder.

W 1892 roku przybył do Łodzi w ramach dużej fali emigracyjnej Żydów z obszaru Imperium Rosyjskiego, poszukujących lepszego życia w przeżywającym rozkwit gospodarczy Królestwie Kongresowym. Niewiele wiadomo o jego pierwszych latach spędzonych w tym mieście. On sam wskazywał jedynie, że przez pięć lat zajmował bliżej nieokreśloną posadę. W 1898 roku wraz Chaimem i Ejmanem Natanami założył przedsiębiorstwo „Tkalnia Pluszu Spółka z o.o.” z siedzibą przy ul. Wólczańskiej 29, fabryka zatrudniała 15 robotników i posiadała własny silnik gazowy. Jej kapitał zakładowy wynosił 84 ruble. W 1904 roku wraz z innym wspólnikiem, Abem Nejmanem, otworzył fabrykę pluszu z siedzibą przy ul. Piotrkowskiej 116, która zatrudniała 32 robotników. Rok później otworzyli także tkalnię przy ul. Średniej 81 zatrudniającą 20 osób, natomiast w latach 1907–1908 siedziba ich przedsiębiorstwa mieściła się przy ul. Wólczańskiej 29. Spółka zatrudniała wyłącznie Żydów. W 1911 roku wspólnicy rozstali się, a Rumkowski wszedł w spółkę z dwiema innymi osobami. Od lat 1913–1914 Rumkowski prowadził zakłady samodzielnie, zajmował się produkcją pluszu do momentu wybuchu I wojny światowej. Do wybuchu wojny angażował się również w działalność Łódzkiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu. Od 1913 roku angażował się w działalność syjonistyczną.

W 1902 roku poślubił w Łodzi Itę vel Idę z domu Bender, córkę Icka i Dwojry. Małżeństwo było bezdzietne.

W 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej, wraz z żoną wyjechał do Moskwy. Przeniósł tam również produkcję swoich zakładów. Wkrótce zaczął angażować się w działalność społeczno-pomocową. W 1915 roku był inicjatorem zorganizowania w Moskwie konferencji na temat pomocy Żydom w Królestwie Kongresowym. Narodziła się wtedy idea powołania Ogólnego Komitetu Pomocy Polskim Żydom (jid. Algemejner Hilf-Komitet far Pojlisze Jidn). Rumkowski był jego aktywnym członkiem.

W II Rzeczpospolitej thumb|Mieszkanie i biuro Rumkowskiego jako agenta ubezpieczeniowego przy ul. J. Kilińskiego 105 w Łodzi thumb|Grób Ity, pierwszej żony Chaima Rumkowskiego, na Nowym cmentarzu żydowskim przy ul. Brackiej w Łodzi, kwatera „lewa D”, obok grobu Hertzów W 1919 roku powrócił do Łodzi. Prawdopodobnie w tym okresie porzucił branżę tekstylną i podjął pracę jako agent ubezpieczeniowy. Według relacji jego bratanka pracował dla brytyjskiego towarzystwa ubezpieczeniowego Prudential International Assurance oraz dla Towarzystwa Silesia; w tym ostatnim doszedł do stanowiska dyrektora oddziału w Łodzi. Działalność ubezpieczeniową prowadził co najmniej do 1938 roku.

W 1919 roku wstąpił w szeregi Organizacji Syjonistycznej. W latach 1928–1938 był członkiem kierownictwa jej łódzkiego oddziału. Zasiadał także w jej Radzie Partyjnej. W czasie konfliktu wewnętrznego, który ogarnął organizację Ogólnych Syjonistów, opowiedział się po stronie Izaaka Grünbauma i jego frakcji „Al Hamiszmar”. Dwukrotnie uczestniczył w krajowych zjazdach frakcji „Al Hamiszmar”. Angażował się również w działalność syjonistycznej organizacji oświatowej Jawne.

Od 1921 lub 1925 roku sprawował mandat parnasa (radnego) gminy żydowskiej w Łodzi. Był m.in. członkiem Komisji Pomocy Społecznej oraz Komisji ds. Kontroli Subsydiowanych przez Gminę Domów Sierot. Jako członek rady gminy żydowskiej wielokrotnie występował w interesie instytucji społecznych, postulował także zwiększanie subsydiów dla organizacji zajmujących się opieką nad sierotami oraz wspieranie adopcji. Prawdopodobnie lubił przemawiać, wielokrotnie dochodziło z jego udziałem do incydentów związanych z nie przestrzeganiem dyscypliny czasowej. Jako przedstawiciel mniejszościowej frakcji syjonistycznej toczył ostre spory z władzami gminy, zdominowanymi przez przedstawicieli konserwatywnej Agudy. Z informacji zawartych w artykułach prasy żydowskiej wynika, że w 1930 roku został mianowany dozorem (członkiem zarządu) gminy. W wyborach w maju 1931 roku ponownie został wybrany do rady gminy. W 1933 roku w imieniu miejscowego komitetu syjonistycznego witał składającego wizytę w Łodzi prezydenta Światowej Organizacji Syjonistycznej, Nachuma Sokołowa. W latach 1934–1939 ponownie sprawował funkcję dozora gminnego. Nie zrezygnował z niej nawet wówczas, gdy jesienią 1937 roku syjoniści razem folkistami i partią Mizrachi na znak protestu przeciwko wyborczym machinacjom Agudy wycofali się z łódzkiej gminy żydowskiej. Rumkowski złożył wtedy mandat członka zarządu łódzkiego oddziału Organizacji Syjonistycznej, stanął także przed partyjnym sądem. Ostatecznie jednak pozostał w szeregach partii, a miejsce w zarządzie jej łódzkiego oddziału utrzymał do kwietnia 1939 roku. Z kolei we władzach gminy zasiadał do wybuchu II wojny światowej.

W 1937 roku był jednym z 25 łódzkich delegatów na XII Krajowy Zjazd Syjonistyczny. Rok później udał się z miesięczną wizytą do Palestyny, podczas której m.in. spotkał się ze swoimi dawnymi wychowankami.

Obok aktywności politycznej pozostawał głęboko zaangażowany w działalność społeczną i pomocową. Był m.in. członkiem Ochronki dla dzieci rodziców pracujących poza domem i (pół)sierot – „Towarzystwo Herclija” oraz członkiem komisji rewizyjnej Łódzkiego Żydowskiego Stowarzyszenia Niesienia Pomocy Położnicom i Niemowlętom (jego żona była członkinią pierwszego zarządu tej organizacji). Wspierał gimnazjum hebrajskie „Jawne”, przedszkole im. Szolema Alejchema oraz Dom Sierot przy Pasażu Szulca 20. Pełnił przez pewien czas funkcję przewodniczącego łódzkiego oddziału American Jewish Joint Distribution Committee (Joint), jak również funkcję przewodniczącego Ogólnego Komitetu Miejscowych Domów Dziecka. Współtworzył Związek Żołnierzy Rekonwalescentów. W latach 1932–1938 należał do komisji rewizyjnej łódzkiego oddziału Towarzystwa Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce; w 1938 roku znalazł się w jego zarządzie. Pozostawał ponadto zaangażowany w prace CENTOS-u. Był członkiem, a od 1937 roku wiceprezesem jego oddziału w Łodzi; w 1938 roku zasiadł w prezydium centrali CENTOS.

Działalność Rumkowskiego na niwie społecznej ogniskowała się jednak przede wszystkim wokół Internatu dla Dzieci Żydowskich i Fermy w Helenówku. Od 1925 roku do 1939 roku pełnił funkcję prezesa zarządu tej placówki. „Helenówek” miał w założeniu stanowić nowoczesną, samowystarczalną instytucję wychowawczą, otwartą także dla dzieci nieosieroconych – pochodzących z dysfunkcjonalnych rodzin. Jej celem było kształcenie żydowskich pionierów i rolników, m.in. z myślą o kolonizacji Palestyny. Jednocześnie placówka w dużej mierze oparła swoją działalność na koncepcjach pedagogicznych Janusza Korczaka. Rumkowski stworzył od podstaw bazę materialną „Helenówka”, aczkolwiek pod koniec lat 30. internat i ferma znalazły się w głębokim kryzysie finansowym. Prowadził także działalność publicystyczną, redagując oraz publikując na lamach pism „Helenówek” i „Sierota” artykuły dotyczące działalności wychowawczej, a także polityki. Doświadczenia organizacyjne uzyskane w „Helenówku” wykorzystał później zarządzając gettem łódzkim.

Z działalnością Rumkowskiego jako prezesa „Helenówka” wiązały się również kontrowersje. W latach 1931–1932 były pracownik placówki, Jechiel Kac, opublikował kilka artykułów na łamach miesięcznika „Dos Kind”, a rok później także 64-stronnicową broszurę, w których zawarł szereg oskarżeń pod adresem Rumkowskiego. Zarzucał mu m.in. nieznajomość zasad pedagogiki, zatrudnianie osób bez odpowiednich kwalifikacji, brak dbałości o wyżywienie i zdrowie wychowanków oraz stosowanie wobec nich przemocy fizycznej. Najcięższe spośród sformułowanych przez Kaca zarzutów miały charakter obyczajowy i dotyczyły molestowania seksualnego nastoletnich wychowanek „Helenówka”, którego miał się dopuszczać Rumkowski. W żadnej z tych spraw nie wszczęto oficjalnego dochodzenia, Solomon Bloom przytacza relację, według której przeciw Rumkowskiemu prowadzone było śledztwo, miało jednak zostać umorzone niedługo przed rozpoczęciem procesu. Dermatolog w swojej relacji wspomina, że w latach 30. XX wieku opiekował się mieszkającymi w sierocińcu dziećmi, które cierpiały na choroby weneryczne. Według Reichera Rumkowski odmówił wysłania chorych dzieci do szpitala, nalegając, aby ten zajmował się nimi na miejscu. Reicher uważał, że Rumkowski chciał w ten sposób uchronić się przed oskarżeniami o nadużycia. Według powtarzanych plotek Rumkowski miał również romansować z pracownicami sierocińca.

W grudniu 1937 roku żona Rumkowskiego zmarła na chorobę nowotworową.

Rumkowski w Łodzi mieszkał przy ul. Kilińskiego 105, w tym samym budynku mieszkał także jego brat. Był stałym bywalcem synagogi Ohel Jakow.