Kipunja wyżynna (Rungwecebus kipunji) – gatunek ssaka naczelnego z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae), odkryty w 2003 roku w górach Tanzanii. Jest zagrożony wyginięciem.
Zasięg występowania Kipunja wyżynna występuje w południowej Tanzanii w zaledwie dwóch odizolowanych miejscach: Southern Highlands i Udzungwa.
Taksonomia Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał w 2005 roku zespół zoologów, nadając mu nazwę Lophocebus kipunji. Miejsce typowe to Rungwe-Livingstone (09°07′S do 09°11′S i 33°40′E do 33°55′E), Southern Highlands, Tanzania. Holotyp to fotografia samca. Jedyny przedstawiciel rodzaju kipunja (Rungwecebus), który zdefiniował w 2006 roku międzynarodowy zespół zoologów, bazując na prawie dorosłym samcu złapanym w pułapkę zastawioną przez rolnika (osobnik został znaleziony martwy).
R. kipunji został pierwotnie przypisany do rodzaju Lophocebus ze względu na jego niekontrastowe, czarne powieki i nadrzewny tryb życia. Dowody molekularne i analizy morfometryczne wykazały, że jest on jednak bardziej spokrewniony z pawianami niż którykolwiek z rodzajów mangab, i potwierdziły jego umiejscowienie w nowym rodzaju Rungwecebus.
Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World uznają ten za gatunek monotypowy.
Etymologia Rungwecebus: Mount Rungwe, Tanzania; kēbos „długoogoniasta małpa”. kipunji: rodzima nazwa Kinyakyusa dla kipunji używana w Rungwe-Livingstone.
Morfologia Brak dostępnych danych opisujących dokładne wymiary dorosłego osobnika, ale długość ciała (bez ogona) szacuje się na około 85–90 cm, ogon nieco dłuższy; masa ciała około 10–15 kg. Płcie są podobnie ubarwione, a ciężar dorosłych samic szacuje się na 90% masy ciała dorosłych samców. Osobniki tego gatunku mają brązowo-szare futro, białe na brzuchu.
Ekologia Kipunja wyżynna jest najbliżej spokrewniona z pawianami. Są wszystkożerne, jedzą liście, pędy, kwiaty, owoce, nie gardzą korą, porostami, mchem i bezkręgowcami. Na małpy te polują orły, lamparty oraz miejscowi ludzie.
Status W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii EN ( ‘zagrożony’). Naukowcy oceniają, że żyje prawdopodobnie około 1100 tych małp.
Przypisy Nazwy zwyczajowe za:
Bibliografia
Kategoria:Koczkodanowate Kategoria:Ssaki Afryki Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 2005 roku Kategoria:Fauna endemiczna Tanzanii