thumb|200px|Lidia Korsakówna w scenie z filmu produkcyjniaka Przygoda na Mariensztacie Produkcyjniak – gatunek powieści (powieść produkcyjna) lub filmu, realizujący założenia poetyki realizmu socjalistycznego, poświęcony tematowi socjalistycznej przebudowy kraju. Wzory dla tego gatunku ukształtowały się w Związku Radzieckim i zostały zaszczepione na gruncie polskim wraz z proklamowaniem socrealizmu. Za pierwowzór powieści produkcyjnej uznaje się utwór literacki Fiodora Gładkowa pod tytułem Cement z 1925.

Powieści produkcyjne powstawały w Polsce Ludowej od 1949 aż do odwilży w 1956. Filmy lub powieści tego gatunku powstawały we wszystkich państwach bloku wschodniego, w niektórych (Albania, Kuba, Rumunia, Wietnam) – nawet do końca lat 80. XX wieku.

Cechy powieści produkcyjnej Miejscem akcji był wielki plac budowy, fabryka, stocznia, kopalnia i tym podobne. Akcja rozpoczynała się najczęściej na przełomie lat 40. i 50., w ramach realizacji planu sześcioletniego. Istniał wyraźny podział na bohaterów pozytywnych (funkcjonariusze idei, członkowie kolektywu, poświęceni sprawom swojego miejsca pracy, pełni wiary i nieczuli na trudy, zawdzięczający swoje sukcesy Polsce Ludowej) i negatywnych (wrogowie klasowi, obcokrajowcy, agenci obcego wywiadu, przedwojenni kapitaliści, wrogowie ustroju). Bohaterowie pozytywni zawsze zwyciężali. Bohaterowie negatywni nie mieli możliwości przedstawienia swojej racji w dyskusji, czytelnik nie poznawał motywów ich działania. Schematyczna fabuła, wzorce postaci i poruszane problemy. Rzeczywistość widziana jako pole walki pomiędzy starym a nowym porządkiem. Wszechwiedzący narrator, dominacja stylu gazetowego.

Poruszane wątki Powieści socrealistyczne najczęściej poruszały następujące wątki: wątek produkcyjny – powieści produkcyjne próbowały przekazać taką wizję świata, w której produkcja jest sprawą nadrzędną wobec jakichkolwiek innych, ponieważ pozwala zbudować nowe, socjalistyczne społeczeństwo. powstawanie nowych wzorów obywatelskich – wzory te przekazywane były przez postać pozytywnego bohatera, obdarzonego „plakatowymi” cechami, pożądanymi w socjalizmie. rodzenie się nowej społeczności – zbiór jednostek w trakcie powieści staje się kolektywem, zbiorowością (samotność była nieprawidłowa lub wroga), połączoną wspólnym celem, poświęcający się dobru swojego zakładu pracy. problem wahającego się inteligenta – wykształcony przed wojną inteligent, uformowany przez społeczeństwo kapitalistyczne, dojrzewa do zrozumienia wielkich planów nowego ustroju, zwalcza w sobie dawne przyzwyczajenia i oddaje swoje umiejętności budowie nowego porządku.

Polskie powieści i opowiadania produkcyjne

Jan Wilczek: Numer 16 produkuje (1949) – o odbudowie fabryki cukierków. Bogdan Hamera: Na przykład Plewa (1950) – o zakładzie metalurgicznym w Ostrowcu Świętokrzyskim. Witold Zalewski: Traktory zdobędą wiosnę (1950). Mirosław Kowalewski: Kampania znaczy walka (1950) – o cukrowni. Tadeusz Konwicki: Przy budowie (1950) – o budowie linii kolejowej do Nowej Huty. Aleksander Ścibor-Rylski: Węgiel (1950) – o kopalni. Lucjan Rudnicki Stare i nowe. Anna Kowalska: Wielka próba (1951). Marian Brandys: Początek opowieści (1951). Kazimierz Koźniewski: Piątka z ulicy Barskiej (1952) - na podstawie której powstał film Aleksandra Forda pod tym samym tytułem Andrzej Braun: Lewanty (1952) – o stoczni. Kazimierz Brandys: Obywatele (1954). Marek Hłasko: Baza Sokołowska (1954) – o bazie transportowej, na podstawie powieści Anatolija Rybakowa „Kierowcy”.

Polskie filmy produkcyjne (wybór) Dwie brygady Gromada Niedaleko Warszawy Pościg (reż. Stanislaw Urbanowicz) Baza ludzi umarłych

Zobacz też

kinematografia polska propaganda w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

Przypisy

Kategoria:Powieść Kategoria:Propaganda PRL