Wymiar sprawiedliwości – termin pochodzi z łacińskiego „iuris- dictio, ius dicere”, co oznacza orzekanie prawaM. Kuryłowicz, Słownik terminów, zwrotów i sentencji prawniczych łacińskich oraz pochodzenia

łacińskiego, Kraków 2002, s. 52. Obszar działalności państwa polegający na rozstrzyganiu sporów i konfliktów o prawo, tj. na przyznaniu racji jednej ze stron, w których przynajmniej jedną jest osoba fizyczna lub podmiot podobny, (np. osoba prawna). Spory między stronami są rozstrzygane w ramach działalności niezawisłych sądów powszechnych i sądów szczególnych.

Historia wymiaru sprawiedliwości Wraz z rozwojem społecznym, na przestrzeni wieków, ulegał jednocześnie zmianom wymiar sprawiedliwości. W pierwszej kolejności należy wskazać, że najwcześniej nabył on cechę niezależności. Przykładowo, w XV wieku w Anglii, monarchę pozbawiono prawa do odwoływania sędziów, a w 1433 r. w Rzeczpospolitej wydano przywilej Neminem captivabimus, zgodnie z którym „rządy prawa miały stać ponad samowolą monarchy i pozwalać na uniezależnienie powoływania sędziów od króla oraz dostojników państwowych”.

Przeobrażeniu również ulegały metody wymierzania kar, które z biegiem lat stawały się bardziej humanitarne, między innymi zaprzestano praktyk polegających na paleniu na stosie, wydzieraniu oczu czy łamaniu kołem. Kolejnym etapem przemian w wymiarze sprawiedliwości, będące efektem przeobrażeń w strukturach społecznych, stało się utworzenie hierarchii w systemie sądowym. Jednoosobowe podejmowanie decyzji przez głowę państwa stało się niewystarczające. W efekcie tych zmian, wyłoniła się w sądownictwie najwyższa instancja, na czele której zasiadał z początku władca. Następnym przełomem było przekazanie kompetencji sądowych władcy bezpośrednio do wykwalifikowanych organów sądowych, które później uległy przeobrażeniu w sądy najwyższe. W Polsce, proces ten, mający miejsce także w innych krajach, zapoczątkowało powołanie w 1578 r. Trybunału Koronnego. Omawiane jak wyżej wartości zostały wreszcie przeniesione na grunt pierwszych Konstytucji – Konstytucja 3 Maja z 1791 roku i Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki z 1789 r.ibidem, str. 2 W tym okresie powstały również pierwsze kodyfikacje prawa, takie jak Kodeks Napoleona, które ujednolicały i upraszczały systemy prawne.

Dzisiaj, instytucje wymiaru sprawiedliwości działają na całym świecie, a ich zadaniem jest zapewnienie ochrony praw człowieka i wolności obywatelskich, jak również ochrona interesów państwa i społeczeństwa. Jednym z najważniejszych wyzwań dla wymiaru sprawiedliwości jest zapewnienie równości przed prawem, zapobieganie korupcji oraz odpowiednie dostosowanie się do szybko zmieniającego się świata.

System wymiaru sprawiedliwości w państwach UE Systemy sądownictwa w Unii Europejskiej są bardzo różnorodne i odpowiadają krajowym tradycjom sądownym. W większości państw europejskich istnieją rozmaite kategorie sądów. Można wyróżnić ich trzy rodzaje:

sądy powszechne; sądy szczególne; sądy orzekające w sprawach konstytucyjnych.

Sądy powszechne, co do zasady rozstrzygają spory w sprawach cywilnych lub w sprawach karnych. Wskazać należy, że państwa wprowadziły sądy do spraw szczególnych, które dotyczą sporów pomiędzy organami publicznymi a obywatelami lub podmiotami gospodarczymi. W krajach europejskich istnieją sądy lub instytucje, których celem jest zagwarantowanie przestrzegania konstytucji. Do takich instytucji lub sądów można zwrócić się o sprawdzenie, czy określona ustawa jest zgodna z postanowieniami konstytucji.

System wymiaru sprawiedliwości w państwach UE dotyczy prócz sądów także inne instytucje i organy, takie jak prokuratorzy, komornicy sądowi i notariusze. Prokuratura stanowiąca w większości państw członkowskich fragment wymiaru sprawiedliwości, odgrywa kluczową rolę w sprawach karnych. Zakres obowiązków i status prokuratorów w krajach członkowskich znacząco się od siebie różniibidem.

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej Wymiar sprawiedliwości został wyodrębniony w Tytule VI, w zbiorze podstawowych praw człowieka i obowiązków obywatelskich (Karta Praw podstawowych UE), gdzie zostały wymienione cztery naczelne zasady, które są obowiązane przestrzegać państwa członkowskie, a są nimi:

Prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu (art. 47); Domniemanie niewinności i prawo do obrony (art. 48); Zasady legalności oraz proporcjonalności kar do czynów zabronionych pod groźbą kary (art. 49); Zakaz ponownego sądzenia lub karania w postępowaniu karnym za ten sam czyn zabroniony pod groźbą kary (art. 50).

Międzynarodowy wymiar sprawiedliwości Wymiar sprawiedliwości leży w obszarze działania nie tylko państwa, ale także organizacji międzynarodowych (międzynarodowy wymiar sprawiedliwości), w tym zakresie obok osób fizycznych i prawnych, stronami mogą być również państwa jako podmioty prawnomiędzynarodowe. Organy wymiaru sprawiedliwości utworzono w takich organizacjach międzynarodowych, jak: Unia Europejska (Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Sąd Pierwszej Instancji) ONZ (Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości) Rada Europy (Europejski Trybunał Praw Człowieka) Międzynarodowy Trybunał Karny

Międzynarodowy wymiar sprawiedliwości działa subsydiarnie do sądownictwa państwowego, co oznacza, że sąd lub trybunał międzynarodowy działa wtedy, gdy nie ma możliwości rozstrzygnięcia danej sprawy w ramach prawa krajowego. Subsydiarność dotyczy w szczególności międzynarodowego prawa karnego.

Ujęcie przedmiotowe Na wymiar sprawiedliwości składa się głównie rozstrzyganie w sprawach cywilnych i karnych. Sprawa cywilna obejmuje kwestie takie jak dobra majątkowe, prawo rodzinne i opiekuńcze, prawo pracy, sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych. Najczęściej występuje w postaci sporu między stronami postępowania o określone dobra (o zapłatę, o rozwód i separację, alimenty, o naruszenie posiadania itp.) i rozpoznawane są w ramach procesu. W procesie cywilnym stroną postępowania jest powód (osoba, która czegoś żąda) i pozwany (osoba, która broni się przed twierdzeniami i zarzutami strony przeciwnej). Każda ze stron może mieć pełnomocnika, którym jest adwokat lub radca prawny (zwani inaczej mecenasami). Proces kończy się wydaniem wyroku zasądzającego lub oddalającego. Oprócz procesu, w sprawach cywilnych istnieją również sprawy cywilne nieprocesowe, np. o zniesienie współwłasności, o stwierdzenie nabycia spadku, w których stronami postępowania są wnioskodawca i uczestnik.

Sprawa karna ma miejsce w wyniku popełnienia przestępstwa i jest orzekana w procesie karnym. Stronami postępowania karnego są: oskarżyciel publiczny (prokurator) i oskarżony, który może mieć obrońcę. Proces kończy się wyrokiem skazującym lub uniewinniającym, czasem umorzeniem postępowania. Przestępstwa mniejszej wagi ścigane są z oskarżenia prywatnego: oskarżycielem jest wtedy osoba pokrzywdzona przestępstwem (oskarżyciel prywatny)ibidem.

Zobacz też

wymiar sprawiedliwości w Polsce

Przypisy